The Compendium of Suśruta 10.2
Nibandhasaṅgraha 10.2
- Language
- Sanskrit
10.2.1
athāta ityādi | śastrāṇāmavacāraṇaṃ yasminnadhyāye'sti sa śastrāvacāraṇīya , ta vyākhyāsyāma | 1 | kiyanti punastāni śastrāṇītyāha- viṃśatirityādi |- maṇḍalāgrādīni maṇḍalāgre dve sūcyastisra ityādyavāntarabhedena tu bahūnyapi syuḥ | tāni nāmabhirnirdiśatumāha- tadyathā maṇḍalāgretyādi | - 'teṣāṃ nāmabhirevākṛtaya prāyeṇa vyākhyātā' tathā 'nakhaśastreṣaṇyavaṣṭāṅgule' ityādivākyena śastrāṇāmākāra pramāṇa ca yadyapyagre vakṣyati, tathā'pīhaiva parataṃtroktaṃ śastrākārapramāṇalakṣaṇaṃ sukhāvabodhārthamupadiśyāma | maṇḍalāgramiti maṇḍalamivāgraṃ yasya tanmaṇḍalāgraṃ, tacca dvividham | taithāhi, - "yadagre maṇḍalaṃ vṛttaṃ kṣurasasthānameva vā (ca) | maṇḍalāgrasya jānīyāt pramāṇaṃ tu paḍaṅgulam-" iti | dvidhā maṇḍalāgraṃ-paḍaṅgulapramāṇamekaṃ vṛttamukhaṃ, dvitīyaṃ kṣurākāram | kairapatramiti karavat patraṃ yasya tat karapatraṃ, yathā karo'ṅgulibhirācito bhavati tadvadyat kaṇṭakairācitaṃ syāttat karapatramucyate, anye tu karapatraśastraṃ karapatrākārameva, tacca dvādaśāṅgulaṃ tantrāntaravacanāt; nanu, yadi tantrāntarāttadvādaśāṅgulaṃ karapatramucyate tarhi svatantre virodha, kuta 2 svatantre karapatrasya nirdiṣṭapramāṇatvāt; 'śeṣāṇi tu ṣaḍaṅgulāni-' ityanena vākyena paḍaṅgulameva karapatraṃ syānna dvādaśāṅgulam | naivaṃ, 'teṣā nāmabhirevākṛtaya' prāyeṇa vyākhyātā'-ityasmāt sūtrāt prāya.śabdo'nuvartate, tenāyamartha --śeṣāṇi prāyeṇa ṣaḍaṅgulāni, evaṃ śastramāne'nyatrāpyavirodhaḥ |
10.2.2
vṛddhipatramiti vṛddheḥ patramiva vṛddhipatraṃ, tacca dvividhaṃ, ekamannitārya, dvitīyaṃ pratyatāgraṃ, dve api saptāṅgulapramāṇa, dvayorapi "ardhapañcāṅgulaṃ vṛntaṃ kāryaṃ sārdhāṅgulaṃ phalam"-iti, anayormadhye'sthitāgraṃ vṛddhipatra kṣuramāhuḥ | nakhaśastramiti nakhānā chedanāya śastraṃ nakhaśastraṃ, tasyai phale dvyaṅgulāyāmaṃ, ekāṅgulavistṛtam | mudrikā saiyamevāgre vakṣyati | utpalapatramiva patramasyetyutpalapatrakaṃ, tathā ca tantrāntaraṃ, 'tulyasutpalapatreṇa tīkṣṇadhāra samāhitam | ṣaḍaṅgulaṃ pramāṇena śastramutpalapatrakam || tatpatraṃ vyaṅgulāyāmaṃ kāryamaṅgulavistṛtam"-iti | ardhadhauramiti ardhe dhārā yasya tadardhadhāra, ca(va)rudhāramiti prasiddhaṃ, taccāṣṭāṅgulāryataṃ, urasyaṅgulavistāra, vyaṅgulaphalaṃ, anye ladhvardhadhāramiti paṭhanti, avikramardhe dhārā yasya tadadhyardhadhāram | sūcī agre vakṣyate | kuśapatramiti kuśapatratulyaṃ kuśapatraṃ, tanmānamāha,"dvyaṅgule rucakaṃ vidyāda (ya)ṅgula phalamucyate | vṛntaṃ syādvya (dya)ṅgulaṃ madhye kuśapatrasya lakṣaṇam"--iti | āṭīmukhamiti āṭī jalacardhanī nāma pakṣiviśeṣaḥ, tanmukhasannamukhaṃ yasya tadāṭīmukhaṃ, tathā coktaṃ, -- "vṛntaṃ saptāṅgulaṃ vidyāttasyāgre phalamiṣyate | āṭīmukhaprakāra hi phalamaṣṭāṅgulamāyatam | āṭīmukhaṃ vijānīyāttatstrāvaṇavidhau matam"-iti | śarārimukhamiti śarārirdīrghacakṣu pakṣiviśeṣa, sa dvividha'-dhavalaskandho raktaśīrṣaśca, dhavalaskandhasya 'śarāriḥ' iti sajñā, tanmukhasannamukhaṃ yasya taccharārimukhaṃ, tasya śastrasya loke kaṃtarīti sajñā;
10.2.3
tā ca dvādaśāṅgulā calatpalāśā kuryāt | antarmukhamiti madhyamukhaṃ, tallakṣaṇamāha, - "aṣṭau (saptā) ṅgulaṃ pramāṇena jihmadhāreṇa cāplutam | śastramantarmukhaṃ nāma caॅndrāvamiva coddhatam"-iti | trikūrcakagiti traya kūrcā yasya tat trikūrcakaṃ, atra tantrāntara--"aṅgulāni tathā'ṣṭau ca śastraṃ kārya trikūrcakam | phalairantarmukhākārairaṅgulairanvitaṃ tribhiḥ || ekaikasya phalasyaiṣāmantaraṃ vrīhisammitam | vṛnta pañcāṅgulāyāmaṃ kāryaṃ rucakabhūṣitam”—iti | kuṭhāriketi kuṭhāratulyā kuṭhārikā, atra tantrāntaraṃ, “kuṭhārikāyā vṛttaṃ syāt sārdhasaptāṅgulāyatam | phalamardhāṅgulāyāmaṃ godantasadṛśaṃ samam” – iti | vrīhimukhaimiti vrīhimukhamiva mukhaṃ yasya tadvrīhimukhaṃ, tatra bhoja,-“śastraṃ vrīhimukhaṃ kāryamaṅgulāne ṣaḍāyasam | dvyaṅgulaṃ tasya vṛntaṃ syātphalaṃ caturaṅgulam | tanmukhaṃ vrīhivistāra tanusaṃgu(sū) ṣṭakaṇṭakam -” iti | āreti āreva ārā, ārā carmakārāṇā śastraṃ; atra tantrāntaram, - “ārā dvyaṣṭāṅgulāyāmā kartavyā tu viśāṃpate ! | tilapramāṇaṃ tu phalaṃ tasyāḥ kārya samāhitam | dūrvāṅkuraparīṇāha vṛntaṃ gopucchasannibham –” iti | vetasapatramiti vetasapatramiva vetasapatram; atra bhojaḥ, -“tīkṣṇamaṅgulavistāraṃ caturaṅgulamāyatam | aṅgalāni tu catvāri vṛntaṃ kārya vijānatā-” iti | baḍiśāṃmiti vaḍiśatulyaṃ vaḍiśaṃ, vaḍiśa matsyavedhanamāhuḥ | atra tantrāntaraṃ, – “vaḍiśe cāpi kartavye pramāṇena ṣaḍaṅgule | khānataṃ tu tayorekamekaṃ nātyānataṃ bhavet || ardhapañcāṅgulaṃ vṛntaṃ śeṣaṃ kārya sukha tayoḥ | ardhacandrākṛti vakraṃ kārya kuṭhārikā |
10.2.4
vrīhimukham (Trocar) vetasapatram | nātyānatasya tu || khānataṃ nāmayettatra vaḍiśaṃ ca bhiṣagvaraḥ | vṛntāgrayorantaraṃ syādyāvadadharyāṅgulaṃ matam"-iti | dantaśaṅkuriti kapālikāśarkarādidantadoṣaharaṇāya śaṅkurdantaśaṅkaḥ | atra bhojaḥ, - “kārya ṣaḍaṅgulāyāmo dantaśaṅkurvijānatā || śaṅkavacca mukhaṃ tasya kāryamardhāṅgulāyatam | caturasraṃ samaṃ caiva tīkṣṇadhāraṃ samāhitam | vṛntāgraṃ tasya kartavya śalyīhisukhāhati || kapālikāṃ śarkarāṃ ca dantasthā tena śodhayet"-iti | eṣaṇīti 'eṣyate anayā' iti eṣaṇī, atra tantrāntaraṃ, – “vraṇastāsāṃ parīṇāho mukhaṃ gaṇḍūpadākṛti—” iti |
Linked texts (1)
- Suśrutasaṃhitā — Suśruta & Nāgārjuna (siddha/alchemist), Sanskrit