Pramāṇa · Search · About · API

The Compendium of Suśruta 124

Nibandhasaṅgraha 124

Language
Sanskrit

124.2

cikitsāsthānānantara kalpasthānamārabhyate, yataścikitsāsthānādibhūte dvivraṇīyādhyāye ‘viṣajuṣṭasya vijñānaṃ vipaniścayameva ca | cikitsitaṃ ca vakṣyāmi kalpe tu pravibhāgaśa’ ityanena ślokena viṣajuṣṭavraṇasya kalpasthāne pratipādanaṃ sūcitaṃ tasmāt, tatrāpi svasthasya vyādhikṣīṇasya cānnenaiva prāṇānā dhāraṇaṃ kriyate'ta. prāgannapānarakṣākalpaṃ vyālyātukāma prāha-athāta ityādi | anne bhakṣyamavaruddhaṃ ghanasādharmyāt, pāne lehyamavaruddhaṃ dravasādharmyāt, evaṃ caturvidhasyāpi rakṣākalpa.| rakṣaṇa rakṣā, sā punaraduṣṭasya, duṣṭasya puṃnarviṣameṣajakalpanāt kalpa, rakṣayā sahita kalpo rakṣākalpa | ādiśabdo'tra luptanirdiṣṭo draṣṭavya , tena dantakāṣṭhādīnāmapi lakṣaṇacikitsitakalpanam |

124.3

atha prathamamannādīnā rakṣāmeva nirdidikṣurāha-dhanvantarirityādi | dhanvantari suśrutaprabhṛtīn śiṣyān śaśāsa śikṣitavān | tapovarmabhṛtā vara iti tapasvinā dhārmikāṇā ca madhye śreṣṭha | ahataśāsana anabhibhūtājña ityartha | anye tvevaṃ paṭhanti'divodāsa kṣitipatitstapovarmabhṛtākara | suśrutapramukhāñchiṣyāñchaśāsāhattaśāsana' iti | ākara khani |

124.6

nṛpati kuto rakṣaṇīya ityāha-ripava ityādi | sisṛkṣava' sraṣṭumicchava | krodhena viṣa krodhaviṣam | na kevalaṃ ripava sve cātmīyā bhūtvā, kṛtyatā gatā viddepaṃ gatā | tathā ca kṛtyaśabdārtho'marakoṣe,-"kṛtyaṃ kriyādevatayostripu ' vidviṣṭakāryayo"-iti | vivara chidraṃ prāpya, tādṛśaṃ nṛpati vadhakṣamaṃ, striyo duṣṭacittā vividhān yogān sayrogaviṣāṇi prāpya, kadācidajñānāt subhagecchayā vā vividhān yogān sisṛkṣavo dātumicchantyo rājānaṃ nihanyu | viṣakanyopayogādvā kṣaṇājjahyādasūnara | uktaṃ ca-"hanti spṛśantī khedena gamyamānā ca maithune | pakva vṛntādiva phalaṃ pragātayati mehanam"-iti | 'kṛtyatā' gatā ityatra 'vikṛtiṃ gatā' ityanye paṭhanti ||4-6||

124.7

na paraṃ pūrvoktebhyo ripuprabhṛtibhyo rājā rakṣaṇīyo'pi tu rājñā kasyāpi viśvāso na vidheya, kuta ityāha-yasmāccetyādi | aśvavaditi āśutamagatyā aśvā ucyante, etena śīghrasacāritvopalakṣaṇārthaṃ ceto'nityatvamuktaṃ, yasmādaśvasyeva śīghrasacāritva nānābhāvena cetasa', tasmāt kadācidapi kasyāpi viśvāsa na vidadhyānmahīpati | vaidyavipaye ca viśvāsahetu sūtrasthāne 'visṛjatyātmanā''tmāna' -ityādiśvokenābhihita |

124.11

sa ca vaidyo guṇavāneva viśvāsabhājanamiti vaidyasya guṇān nirdeśannāha-kulīnamityādi | kulīno hyaduṣṭabījakṣetratayā nākāryepu pravartate, kulamatrāyurvedadhāyikulaṃ brāhmaṇakṣatriyavaiśyabhedena trividhaṃ, kulaguṇasapannaśūdreṇa saha caturvidhamityanye, 'tadbhavaṃ' iti gayī | snigdha snehena mitrabhāvena rājñā saha vyavasthita, etena mitramiva sarvathā rakṣati | subhṛtaṃ samyagbhṛtaṃ yathāca śarīrayātrā bhavati | tathācokta,-"sūpaudanaṃ ghṛtamalaṃ vyañjanaṃ dṛḍhamamalinaṃ ca vāsa"-iti'| satatolyita ahorātramadhyayanādhyāpanatadarthacintānṛpaśarīrasvāsthyāpādaneṣu tatparo
nityābhiyukta iti | paraguṇavidhvaṃso mātsaryam | māyā paravañcanabuddhi | anurakta sadā''turalamaṃ rāgayuktam | paṭuṃ vaktāra, pragalbhaṃ dhṛṣṭaṃ, dakṣaṃ caturaṃ, ālasyavarjana dviruktamatyantaniṣedhārtham | pūrvoktairguṇai. 'tattvādhigataśāstrārtha·' ityādirkai. | mahānase rasavatyām | tadvidyapūjitamiti tadvidyai pākaniścitattvairjānai bhiṣagbhi pūjitam | gayī tu 'alubdhamaśaṭhaṃ bhaktaṃ' ityādikaṃ 'nityaṃ sannihitāgadam' ityantaṃ na paṭhati, punaruktadoṣatvāt || 8-11 ||

124.13

tadeva mahānasa kīdṛśaṃ kāryamityāha-praśastetyādi | praśastā digāgneyī, deśastu praśastaguṇasaṃpadā yukta , mahat vistīrṇa, śuci anupahataṃ, sajālakaṃ jālakasahita, gavākṣāḍhyaṃ vātāyanasamṛddhaṃ, vikakṣasṛṣṭasasṛṣṭaṃ vigatatṛṇasthānasaparka, etena rasavatīsamīpe tṛṇasaṃcayo na karaṇīya ityuktaṃ bhavati, savitānaṃ vitānakasahitaṃ, kṛtārcanaṃ kṛtāgnipūjanam |
mahānasavyāpāriṇamāha-tatrādhyakṣamityādi | adhyakṣamadhipatim | vaidyaguṇānvitaṃ vaidyaguṇe kulīnadhārmikatvādibhiryuktamityartha ||-

124.15

śucaya ityādi | dakṣiṇā abhijātā kulīnā iti yāvat | dakṣāścaturā. | vinītā vinayayuktā śaktimanta ityartha | savibhaktā vibhajya karmaṇi niyojitā | sthirā acapalā | dṛḍha sayamina sopaśamā ityartha | susayatā suṣṭhu laulyādidoparahitā , āyattaparivārādikā vā ityartha | ājñāvidheyā ādeśakāriṇa | parikarmiṇa sūpakārādaya |
-

124.16

mahānase vaidyasya sāvadhānatva sahetukamāha-āhārasthitaya ityādi |
-

124.17

teṣā parikarmiṇā vaidyādhīnatvamāha-māhānasikavauḍhāra ityādi | mahānase niyuktā māhānasikā rasavatīpataya ityartha , vauḍhāro voṣṭrādayo veṣṭikarmakarā kāhārādayo vā | saupā upa-
karaṇabhūtadravyasādhakā sūpavyañjanādikārakā , audanikā upakāryabhūtabhaktasya sādhakā , paupikā pūpādibhakṣyāṇā sādhakā· kandūkā ityartha | anye'tra kecaneti vesavārakārakādaya 17-

124.22

tadadhikṛtasyaiva viṣadātṛjñānamuddiśannāha-iṅgitajña ityādi | iṅgitajño vaidya | ebhirliṅgairvakṣyamāṇai | vivakṣan vaktumicchan | apārthaṃ nirarthakam | trastaścānyo'nyamīkṣata iti svapāpakarmopalambhabhayena anyamanyamīkṣata iti | kṣāmai kṣīṇa | vivarṇo malinavarṇa. | hastena keśān ālabheta spṛśet | asakṛt anekavāram | dīno vilakṣa. | niryāyānniryātumicchu· | apadvārairamārge. || 18-22 ||-

124.24

viṣadaparīkṣaṇe ca rājñā ādarapareṇa bhavitavyamitīmamartha sahetukaṃ pratipādayannāha-kecidityādi | asatāmapi asādhūnāmapi | ādṛtai sādarairityartha |

124.27

yeṣvadhiṣṭhāneṣu garaviṣaṃ prayacchanti tānyadūṣitāni rakṣituṃ, dūṣiteṣu cikitsārtha ca lakṣaṇāni nirdeṣṭukāma prāha-anna ityādi | dantakāṣṭhasahacaritaṃ jihvānirlekhanaṃ mukhaśodhanakaṣāyaśca dantakāṣṭhagrahaṇena gṛhyate | avalekhane kaṅkatikādau keśaprasādhane | utsādne udvartane | pariṣeke snāne | kaṣāyo'tra rodhrādikastailāpanayanāya | srakṣu puṣpamālāsu | kavaca sannāham | pādapīṭheṣu pādādhāreṣu | viṣajuṣṭeṣu cānyeṣvityanena śirobhyaṅgaśirastrāṇādayo gṛhyante || 25-27 ||

124.33

rasarūpādibhistalliṅgamuddiśannāha- nṛpabhaktādityādi | nṛpabhaktādrājabhojanāt | hutabhugityādi | hutabhuk vahni | tena saviṣeṇānnena caṭacaṭāyata iti śabdena viṣajñānaṃ, mayūrakaṇṭhapratima iti rūpeṇa viṣajñānaṃ, tīkṣṇadhūmaśceti gandhena viṣajñānaṃ, rasena viṣajñānaṃ vinaśyanti makṣikāmavāyasādayaṃ ityanenābhihitam | evaṃ śabdādibhi pañcabhi(caturbhi)rviṣajñānaṃ pratipādyāpareṇāpi prakāreṇa cakorādipakṣimugacakṣurādivikāreṇa viṣajñānamudiśati- cakorasyetyādi | akṣivairāgyaṃ rūpagrahaṇe'lasatvamiti gayī, vigatarāge akṣiṇī bhavata iti saṃgrahakāruṇau | jīvajīvaka pakṣiviśeṣa 'kurica' iti loke| madamṛcchati harṣa yātītyartha | hṛṣyenmayūra udvigna iti udvignaścalitaḥ san mayūro hṛṣyet tuṣyedityartha ; vijirīha calanārtho na bhayārtha, parasparavirodhāt | krośataḥ śukasārike iti bhayātkrodhanaśabdaṃ kuruta ityartha | haṃsa kṣveḍati cātyarthamiti atiśayena śabdāyata ityartha | bhṛṅgarājastu kūjatīti bhṛṅgarājo amarako dhūmyāṭasadṛśa pakṣirāja iti loke, kūjati avyaktaṃ śabdāyate | pṛṣataścitravindu 'cittala' iti loke || 28-33 ||-

124.36

viṣadūṣitasyānnasya bhoktuṃ dattasya bāṣpoṣmaṇā'ntargatena bāhyena ca kiṃ syāttadāha - upakṣiptasyetyādi | upakṣiptasya bhoktu dattasyānnasya bāṣpeṇordhvaṃ prasarpatā gacchatā hṛtpīḍādikaṃ jāyate | naladaṃ māsī, lāmajjamuśīrabheda | anta.praviṣṭe bāṣpe nasyāñjanayorviṣaya | kuryādityādi | candanaṃ raktaṃ śukaṃ vā | etāṃ lepau bāhyena bāṣpasparśana jāte hṛtpīḍādau jñeyau | upakṣiptasyetyatra ukṣākṣiptasyeti kecit paṭhanti, ukṣā sthālī || 34-36 ||

124.37

pāṇiprāptamityādi-nakhaśātaṃ nakhapātanam | śyāmā śyāmālatā, priyaṅgurityapare, indrā indravāruṇī, gopā sugandhamūlā sārivā, 'indragopa' ityanye paṭhanti, tatrendagopa kīṭaviśeṣaḥ; somā guḍūcī, somalatetyanye, utpalaṃ nīlotpalam |

124.39

sa cedityādi | aṣṭhīlā dīrghavartulapāṣāṇaviśeṣa, anye punaraṣṭhīlavaditi paṭhanti, aṣṭhīlaśabdo'kārānto'pyastīti mantavyam | bāṣperitaṃ karmeti yat saviṣabāṣpasaṃparke 'kuryācchirīṣarajanī' ityādibhi proktaṃ karma, dāntakāṣṭhikamiti dhātakīpuṣpādibhi pratisāraṇaṃ, tacca pratisāraṇamapracchite śophe vidheyam |

124.41

mūrcchāmityādi | alābustiktālābu, kośātakī ghoṣaka ghuseṇḍiketi loke | udaśvit takram |

124.43

dāhamityādi | āṭopaṃ vātādīnāmapravṛttim | tatroktamiti tatra viṣabheṣajakalpe | nīlinīphalaṃ nīlāñjanikāphalaṃ, yasya śrīphaleti loke prasiddhi | pippalī dhyāmakamityādidūṣīviṣārirvakṣyamāṇa, dūṣīviṣāriścākṣapramāṇa, dadhi pānayogyapramāṇaṃ jñeyaṃ, madhu aṣṭamāyakapramitaṃ prakṣipya daghnā dūṣīviṣāri pātavya | vāśabdaśca prathamoktavirecanayogāpekṣayā samuccaye |
42 |

124.44

dravadravyeṣu kṣīrādiṣu yat sthūlaṃ lakṣaṇa tadāha - dravadravyeṣvityādi | vividhā rājyo nānāprakārā lekhā | vividhā rājya. śrīvāgbhaṭena vyākhyātā, tathāca, - "nīlā rājī rase tāmrā kṣīre dadhani dṛśyate | śyāvā pītā'sitā takre ghṛte pānīyasannibhā || kālī madyāmbaso. kṣaudre harittaile'ruṇopamā" iti | phenetyādi phenasya budbudasya cotpattirityartha. | yamalā
yugmā | chidrā suṣuptirā | tanvya sūkṣmā | gayau tu tanvya ityatra ‘anyā’ iti paṭhitvā vyākhyāti - anyatareṣā paṅkṣatāmiva chāyā | vikṛtā saumyasyāpi raudrā, raudrasyāpi saumyā. |

124.47

śāketyādi | cakāro'nuktasamuccayārthaṃ, tena tiktāni ca bhavantītyarthaṃ | gandhavarṇarasairityādi | gandhavarṇarasairityatra sparśagrahaṇaṃ luptanirdiṣṭaṃ draṣṭavyaṃ, tena sparśanāpi hīnā bhavantītyarthaṃ | pakvānyāśu viśīryanta iti pakvāni phalānyāśu śīghraṃ viśīryante pūtibhāvaṃ gacchanti |

124.50

viśīryata ityādi | kūrcako dantakāṣṭhāgrimo bhāga | viśīryate truṭyati | athāsya dhātakītyādyeko yoga., pratisāraṇaṃ gharṣaṇaṃ, athavā'ṅkoṭatyādidvitīyo yoga, śirīṣamāṣakā vā'pītyādistṛtīyo yoga, saptacchadatvacaḥ pṛthagyoga iti gayī, tadā catvāro yogā | śirīṣamāṣakā śirīṣabījāni || 48-50 ||
jihvetyādi | jihvānirlekhanasya kavalasya ca viṣadūṣitasya liṅgāni cikitsitaṃ ca dantakāṣṭhasyeva brūyāt ||—

124.54

picchila ityādi | abhyaṅgo'trābhyañjanadravyaṃ tailādi | bahalo ghana | veṇupatrikā vaṃśapatrāṇi, anye veṇupatrikā vaṃśasadṛśapatrikā dravyātantaramāhu | somavallī guḍūcī | amṛtā amṛtāsaṅga kharparikātutthakaṃ, uttarapadalopāt | śvetā śvetasyanda | kālīyakaṃ dāruharidrā | tvacaṃ varāṅgam | idamamulepanaṃ śītatoyena | mūtraṃ gomūtram | etacceti candanādikam || 51-54 ||

124.55

utsādana ityādi | tanutre sannāhe | utsādnādiṣu saptasu abhyaṅgalakṣaṇāṃnuvāṭena liṅgaṃ tathā cikitsitamapi tatroktameva veditavyam |

124.58

keśaśāta ityādi | ṛṣyapittaghṛtaśyāmādikharasai saptāṃhaṃ bhāvitayā kṛṣṇamṛdā bahuśa pralepo hita ityarthaṃ | ṛpyo nīlāṇḍa ‘roru’ iti prasiddha | kālakhaṇḍalamanalikāmadhyagatajalaṃ pittam | śyāmā priyaṅgu, pālindī trivṛt, mūṣikaparṇī dravantī, dravyāntaramityanye | pralepaśabdo gomayasya raso vetyatra hitaśabdena saha saṃvandhanīya, tena gomayarasādipralepo vā hito bhavatīti samvandha syāt || 56-58 ||

124.59

idānī śirogatāvalekhanaprasaṅgena śirogatānāmanyeṣāmapi liṅga cikitsitaṃ ca darśayannāha—śiro'bhyaṅga ityādi | avalekhanāditi avalekhanoktaliṅgacikitsitāt |

124.61

mukhalepa ityādi | payasyā'rkapuṣpī | phañjī bhārgī | bandhujīvo madhyāhnapuṣpaka | tatra mukhalepe atulyayormadhughṛtayoḥ pānaṃ, śvetacandanaghṛtādibhi punarnavāntairlepaḥ |

124.62

idānī kuñjarādīnā viṣajuṣṭānāṃ lakṣaṇaṃ cikitsitaṃ coddiśannāha—asvāsthyamityādi | yātu. ārohakasya | yāturvāhanayo kriyeti atra yātuśabda ārohakaparyāya. |
—

124.64

śoṇitāgamanamityādi | saśvetaṃ vacāsahitaṃ, gayī tu śvetāṃ kaṭabhīmāha | samadayantikaṃ mallikāsahitam | gavādīnā kṣīraira-
tivipāktakasiddhaṃ ghṛtaṃ pāne hitaṃ nasye ca | madayantikāvacākalkena siddha hitamityarthaḥ |
-

124.66

gandhahānirityādi |

124.68

karṇetyādi | bahuputrā śatāvarī, bahupatrāyā iti kecit paṭhanti, te ca vyākhyānayanti-bahupatrā mayūraśikhā | somavalka. kaṭphalaḥ, tadrasa karṇapūraṇe |

124.71

aśrūpadeha ityādi | upadeho malabṛddhi | sadyo ghṛtamityatra jejjaṭastu sadya eva ghṛtaṃ peyamiti vyākhyānayati | samāgadhamiti āvartitakṣīrasādhitapippalīkalkasiddha ghṛta tarpaṇamiti vṛddhavāgbhaṭa | tarpaṇamakṣitarpaṇaṃ, tadeva sapippalīka peyaṃ pānārham | tathaiva meṣaśṛṅgīrasenāñjanam | evaṃ varuṇādīnā rasena pṛthak pṛthagañjanam | muṣkaka kālamuṣkaka. | ajakarṇa sarja pūrvadeśe prasiddha | phena samudraphena | gopittaṃ gorocanā | kapitthādīnā pratyekaṃ puṣpamañjanaṃ, na samuditānām || 69-71 ||-

124.73

śopha ityādi | svāpa sparśajñānam | upānadityādi | pādukāvat prasādhayet lakṣaṇata pratīkārataśca |
72 |

124.74

bhūṣaṇānītyādi | hatārcīṣi tejorahitāni |
-

124.78

āvasthikī kriyāṃ nirdiśannāha - viṣopasarga ityādi| upadravān vīkṣya cikitsitaṃ vidadhītetyāha - mahāsugandhimityādi | mahāsugandhistu 'candanāgaruṇī kuṣṭhaṃ' ityādi yāvat 'mahāsugandhināmaiṣa padmrāśīlaṅgasabhava ' iti | vidadhītāñjaneṣu ceti bahuvacanādguḍikācūrṇarasakriyārūpeṣu, cakāreṇa pariṣekakavalādiṣvapi | āśayānurodhena cikitsā nirdeśannāha- virecanānītyādi | prāptaṃ yuktam | idānī prabhāvakṛta cikitsita nirdeśannāha - mūṣiketyādi | ajaruhālakṣaṇamuśanasā proktam, - "kanda śveta sapiṃḍako bhede chājanasannibha | gandhalepanapānestu viṣaṃ jayate nṛṇām || daṣṭānā viṣapītānāṃ ye cānye viṣamohitā | viṣaṃ jayate teṣā tasmādajaruhā smṛtā || mūṣikā lomaśā kṛṣṇā bhavet sā'pi ca tadguṇā"- iti || 75-78 ||-

124.81

śarīre viṣavyāptipratiṣedhamabhidhāyedānī citte viṣavyāptipratiṣedhamāha - hṛdayāvaraṇamityādi | hṛdayāvaraṇaṃ hṛdayapracchādana hṛdayarakṣākāribhirmṛttikājarāhamṛttājeyapurāṇaghṛtadūṣīviṣārimahāsugandhiśimbīyūṣatīkṣṇaviṣaghnadhāraṇādibhi. | madhukaṃ kuṣṭhamityādikamajeyākhyaṃ, apāmārgasya bījāni pippalīrityādyamṛtaṃ ghṛta, sarpirādīni pratyekaṃ catvāri pañca vā hṛdayāvaraṇāni pivediti || 79-81 ||

124.84

godhādimāsānāṃ saskārayaugikaṃ viśeṣa nirdeśannāha - godhetyādi | madhukamakṣamātraṃ dadyāt | pālindī trivṛt | śarkaretyādi | mayūrasya māse tasya rase ca supiṣṭe śarkarātiviṣe saśuṇṭhyau deye | pārvata ityādi | pṛṣatasya māse rase ca pippalya sanāgarā supiṣṭā deyā | sakṣaudra ityādi | anuktāni coddiśannāha-viṣaghnānītyādi | viṣaghnānīti viṣanairdravyaiḥ saha siddhāni || 82-84 ||

124.85

āvṛttaguptahṛdayasya pītaviṣasya śeṣaṃ nirdeśannāha - pippalītyādi | śarkaraikṣurasāmbūni trīṇi dravāṇi, pippalīmadhukaṃ kalkaṃ, kṣaudramiti prakṣepaḥ | guptahṛdayo vipanne pracchāditahṛdayaḥ |
iti śrīḍalhaṇaviracitāyā nivandhasaṃgrahākhyāyā suśrutaṭīkāyā kalpasthāne prathamo'dhyāya |

Linked texts (1)