The Compendium of Suśruta 129
Nibandhasaṅgraha 129
- Language
- Sanskrit
129.2
athāta ityādi | dundubhisvano'smin gaṇe'stīti dundubhisvanīyastaṃ; dundubhiratra nisānaḥ |
129.7
dhāvāśvakarṇādīnāmityādi | aśvakarṇaḥ prasiddha eva, tiniśaḥ syandanaḥ, pāṭalā vidrumaḥ, pāribhadro nimbaḥ, pāribhadro raktakusumaḥ mandāro mandāravṛkṣaḥ iti, kṣīrivṛkṣānapīti pṛthvīdharaḥ, kakubhaḥ sādaḍo'rjunaviśeṣaḥ, sapepaḥ śālaḥ sa ca prasiddho nadyāṃviśeṣaḥ, kapītano varvarulaḥ, śleṣmātako bahavāraḥ, pragrahaḥ nimbālkaḥ, mahāvṛkṣaḥ snuhī, āruṣkaro bhallātakaḥ, madhukaṃ yaṣṭyāhvaṃ, madhuśigruḥ lālaśobhāñjanaḥ, sālo'nyo hrādakavṛkṣaḥ bhāve prasiddhaḥ 'sākhū' iti loke, gojihvā goībhā, bhūrjaoṣadhipātraṃ, gopaghoṇṭā ghaṇṭīṭī, arimedo viṭkhadiraḥ, eṣāṃ dhavādīnāmarimedāntānāṃ bhasma vṛkṣakāṣṭhānāṃ bhasma aninā kṛtānāṃ bhasmānyāhṛtya gavāṃ mūtreṇa parisrāvya gavāṃ mūtraiḥ kṣālya parisrāvya darbhahastinā'ntargatāni gandhīni rodhayet, vipacet sādhayet, tāvadyāvadakṣāro rasaḥ picchilaśca bhavati | dadyāccātretyādi | mūlaṃ pippalīmūlaṃ, varāṅgaṃ valkaṃ (tvacaḥ), tatra dvitīyasya sthūlā tvak yo dhāmbastasyābhāve'nye, cocaṃ tajjātīyā dhānyā utpattitastviā, somaḥ somalatā 'somavallī' bākucī, guhā śālaparṇī, hrā bāhrīkaṃ, niculato jalavetamaḥ, vañjulastagaraḥ, āvarjyāntāheturgodhāna eraṇḍaḥ, putraśreṇī pṛśnaparṇī, tuṇḍikaḥ śyonākaḥ, evālukaṃ sanāmaprasiddhaṃ, nāgadantī indravāruṇībhedaḥ, tejastvātsarvagate tu unnīḥ eṣāṃ pippalyādīnāṃ cūrṇāni lohānāṃ na sarveṣāṃ davānāmeva kṣāro'yam vigatāntamārgena, adya asmin kṣārodake, dadyānnikṣipedityarthaḥ | tadanu punarvevanedu yāvadāntritaṃ nātisāndraṃ na bhāti | gavāṃmūtrastu śirīṣapicumardakumbhārūramaputredhurān parivrajya tigdheya parṭī; pippalyādiṣyāvāpeṣu na bhaslimonamudvāhalapaṇakalanaṃ parihṛtya triṃśadvavyāṇi paṭhanti || 3-7 ||
129.11
viḍaṅgatriphaletyādi | idaṃ kalyāṇakaṃ ghṛtaṃ bhūtavidyāyāṃ paṭhitattvāt kecicca paṭhanti || 8-11 ||
129.13
apāmārgasyetyādi | śirīṣasya ca māpakāniti māṣakā iva māṣakā tān, bījñānītyarthaḥ | śvete dve iti śvetā mahāśvetā ca kaṭabhīdvayamityarthaḥ, anye tu śvete dve śvetasyandaḥ śvetavaceti bhāṣante | atra śrutatvād ghṛtād gomūtraṃ caturguṇaṃ deyam |
129.27
candanāguruṇītyādi | tilaparṇikaṃ 'hulahula' iti loke, gayī tu tailaparṇika saralarasa nevanītakhoṭiriti prasiddha,
naladamuśīrabhedaḥ lāmajjakaṃ, bhadraśriyaṃ śvetacandanaṃ, yavaphalā dugdhikrā, nīlī nīlāñjanikā śārada phala, sugandhikā sarpasugandhā, kāleyakaṃ pītacandanaṃ, jaṭā dvitīyā māṃsī, punnāgaḥ svanāmaprasiddha, elā sthūlailā, elavālukaṃ svanāmaprasiddhaṃ, dhyāmakaṃ kattṛṇaṃ, toyaṃ bālaka, hareṇuḥ reṇukā, kṣudrailā sūkṣmailā, kuṭannaṭa vanyaka phaṇīmadanaka iti loke, śilāpuṣpaṃ śilā mana śilā, puṣpa puṣpakāsīsa, kālānusārivā tagarabheda, kāśmarī śrīparṇā, śītaśivaṃ karpūra, śamītyapare, somarājī bākucī, pṛthvikā śyāmavarṇa sthūlajīraka, hiṅgupatriketyapare, śvete iti kaṭabhīdvayaṃ, śvetāmiti kecit paṭhanti tatra śvetā vacā, sthauṇeyaṃ granthiparṇaka, lavaṇāni pañcaiva, prasavaśabdenātra kusumāni phalāni ca grāhyāṇi prasavasyobhayavācitvāt, tṛṇaśūnyā ketakyā, mallikāyā ityapare, surasīsindhuvārābhyāṃ jātaṃ kusumamityarthaḥ, sindhuvāro nirguṇḍībhedaḥ, aśvakarṇaḥ sarjabheda, tiniśa. syandana, vimbī kundurikā, sarpākṣī raktapuṣpā pūrvadeśe prasiddhā, gandhanākulī sugandhamūlā rāsnā, śilāpuṣpamityatra tilapuṣpamiti kecit paṭhanti tacca prasiddhaṃ, tanmate śaṅgeṇādhāreṇa pañcāśīti pūryate | aṣṭau lavaṇānīti jejjaṭācārye, tannecchati gayī, yata pañcāśīteraṅgānāmādhikyaṃ syāt | 'kumudotpalapadmāni puṣpaṃ vā'pi tathā'rkajaṃ' ityatra sthāne 'pāṭalākāśmarīśeluśirīṣaprasavāni ca' iti gayadāsācārya paṭhati | eṣo'gnikalpamityādi | eṣo'gada, agnikalpaṃ durvāra viṣaṃ vāsukerapi kruddhasya amitatejaso nāgapate prasabhaṃ haṭhena hanyāditi sabandha | rājā'gadānā sarveṣā rājño haste bhavet sadeti yato'yaṃ sarvāṃgadānā rājā ata eva rājño haste sadā nityaṃ bhavitumarhati, tena hastasthitāgadena pāṇinā spṛṣṭamannapānaṃ nirviṣaṃ bhavati, hastasthāpanaprayojanamidam | snātānulipta ityādi | snānānulepanābhyā vaśīkaraṇam || 14-27 ||
129.28
viṣārtānā śodhanāṅgattvenāpi khedo na kriyata ityarthamāhauṣṇavarjya ityādi |
129.31
upadhārya jñātvetyarthaṃ, śubhāśubhaṃ hitāhitaṃ, vārayedviṣārtāneva | phāṇitāmetyādi | kulatthāścetyatra cakāreṇa pippyākamūlakalasunakalāyakusumbhātvasīśigrumārakūrmaniṣpāvajambvāmrātakakūtādikāni ca varjayet || 29-31 ||
129.32
aviṣaśca kīdṛśa ityāha—prasannadoṣamityādi| prasannadoṣaṃ svabhāvāvasthitavātādikaṃ, prakṛtisthadhātuṃ dadhatīti dhātavo rasādayo malāśca| annābhikāṅkṣa bhojanābhilāṣiṇaṃ, etena samāgnitvamuktam| samasūtrajihvamiti samasūtrā jihvā yasya sa tathā tam| etaduktaṃ bhavati-nirviṣasya hi puruṣasya cittena saha samaikasūtratayā jihvā rasavedinī bhavati, saviṣasya viprabhrāṇena dūṣitacittatvājjihvā rasavedinī na bhavatītyarthaḥ| anena ślokena ‘samadoṣaḥ samāgniśca’ ityādiślokasya sarva evārtho nibaddhaḥ| vaidyo'vagacchedaviṣaṃ manuṣyamiti uktalakṣaṇa puruṣo'viṣo bhavati, viparītalakṣaṇastu viṣāturaḥ| tathāhi,—“pravṛddhadoṣaṃ vikṛtisthadhātumannannakāṅkṣa kṣatasūtrajihvam| viruddhavarṇendriyacittaceṣṭaṃ vaidyo'vagacchet saviṣaṃ manuṣyam”—iti| ‘samamūtraviṭkaṃ’ iti kecit paṭhanti, tacca subodham| idaṃ saviṣāvipalakṣaṇaṃ tīkṣṇatame sthāvaraviṣe sarpadaṣṭe ca draṣṭavya, natu mandaviṣe cireṇa dhātudūṣaṇakare mūṣikaviṣe kīṭaviṣeṣu ca, ata evottaratra mūṣikakīṭaviṣakalpāviti| jejjaṭastu mūṣikakalpānantaraṃ dundubhisvaniyaṃ kalpaṃ paṭhati |
iti śrīḍalhaṇaviracitāyā nibandhasaṃgrahākhyāyā suśrutavyākhyāyā kalpasthāne ṣaṣṭho'dhyāya |
Linked texts (1)
- Suśrutasaṃhitā — Suśruta & Nāgārjuna (siddha/alchemist), Sanskrit