The Compendium of Suśruta 131
Nibandhasaṅgraha 131
- Language
- Sanskrit
131.4
tatra kīṭānū hetulakṣaṇasaṃkhyākarmacikitsitairnirdeśannāhasarpāṇāmityādi | sarpāṇā darvīkaramaṇḍalirājimatā śukrādipañcasabhavā yathāsakhyaṃ vāyvagnyambuprakṛtaya kīṭā | śavo mṛtasarpaśarīra, tasya pūti śaṭanam | trīn kīṭānū darvīkaramaṇḍalirājilasabandhena vāyvādiprakṛtikamābhirdiśya caturtha svabhāvena karmaṇā ca nirdiśannāha-sarvadoṣetyādi | sarvadoṣasvabhāvairyuktā, pariṇāmata pariṇāmo nāma bhinnajātīyairanaikaraikībhāvena kāryasyārambha, sa cātra darvīkarādibhinnajātīyairvaikarañjāravyāpalotpādanalakṣaṇa, tasmāt | sughorā tridoṣakopanā, vaikarañjasarpajātiśukrādisabhavatvena | ekīkṛtya sakhyāmāha-sarva evetyādi ||1-4||
131.7
tāneva catuḥprakārān vaitādisvabhāvairnirdiśannāha-kumbhīnasa ityādi | ete kīṭakabhedā nānādeśīyalokādavagantavyā, yataḥ suvīranandibarāha jejaṭagayadāsādibhiṣṭīkākārairna vyākhyātā | vātanimittajā rogāstodādayo jvarādayaśca | vātaprakopaṇānā kumbhīnasādīnā madhye śṛṅgyucciṭiṅgaśarāvakurdacitraśīrṣakān varjayitvā śeṣāścaturdaśa susasandaṃśaviṣā ||5-7||-
131.11
kauṇḍinyaka ityādi | vindulasthānaṃ 'viluṭa' iti kecit | pittanimittajā dāhādayo jvarādayaśca | pittaprakopaṇānā madhye kauṇḍinyakavaraṭībhramarapicciṭavarca kītamakaraśatapadapañcālakapākamatsyakṛṣṇatuṇḍān vihāya śeṣāścaturdaśa mukhasandaśaviṣāḥ || 8-11 ||-
131.13
viśvambhara ityādi | śleṣmanimittajā rogā kaṇdvādayo jvarādayaśca | śleṣmaprakopiṇā madhye viśvambharapracalakakṛṣṇagodhvākāṣāyavāsikāṃścaturo varjayitvā navānye mukhasandaṃśaviṣāḥ || 12-14 ||-
131.18
sarvadoṣaprakṛtikānāha - tuṅgīnāsa ityādi | tai sarvadoṣaprakṛtikaiḥ prāṇanāśanaiḥ kīṭaiḥ | tāstāstodadāhakaṇḍvādikā vedanāḥ, rogā jvarādayaḥ | daṃśa ityādi | raktapīta pittena, sita kaphena, aruṇo vātena | sarvadoṣaprakṛtikānā madhye vāhakasarpapaśambūkān varjayitvā nava susrasandśaviṣā. || 15-18 ||
131.22
idānīṃ caturvidhānapi tāstīkṣṇamandaviṣabhedena nirdeśannāha-jvarāṅgetyādi | śītaṃ ca dāruṇamityatra cakārāddāho'pi dāruṇa eva | yathāsvaṃ yathākīṭadoṣamityartha | ye'nye ityādi | teṣā tīkṣṇaviṣāṇā kīṭānāmatroktebhyo ye'nye viśeṣā upadravāsteṣā medāstūrṇa samādiśediti | teṣāmiti karmaṇi ṣaṣṭhī, tena tān kṣipraṃ kathayet, kathaṃ ? dūṣīviṣaprakopāt dūṣīviṣaprakopaṃ vīkṣya | yapi lupte pañcamīyam | tathaiva viplepanāditi lepanamannāhārastena vipālepanaṃ viṣāhāra vīkṣyetyartha ||19-22||
131.23
śṛṇu mandaviṣeṣvityādi | śītako alpa śītaṃ, koṭhādīnā janma yathā kīṭadoṣavibhāgena |
-
131.24
idānī kīṭadehacūrṇānā nānauṣadhayogāttathā'nulepanato'pi garatvamāha-yogairityādi | athālmvbāyanokta kīṭānā sāmānyajñānopāyo likhyate, - "kṛṣṇābhirbindulekhābhi pakṣe pādai-
rmukhairnakhai | śūkai kaṇṭakalāṅgūlai saṃliṅge pakṣāṃromabhi | svanaiḥ pramāṇe saṃsthānairliṅgaiścāpi śarīragai | viṣavīryaiśca kīṭānā rūpajñānaṃ vibhāvyate" - iti | tathā katicit kīṭā viśiṣṭākṛtivarṇādibhistaduktā eva likhyante, - "ajāpratimarūpo ya. śukahīnastvaromaśa | sita śarakulīrastu śveucūrṇaviṣa smṛta || gairikāmo mahākīṭa sapa Bartheto kauṇḍinya iti sa smṛta || kuraṇṭapuṣpavarṇāma. sapakṣā mārjitodara | tuṇḍaśūkaviṣa kīṭa koṣṭhāgārīti sajñita || lākṣārudhiravarṇāma śvetavinduvicitrita | kṣudrako hyagnisaṃkāśo bhrājate niśi cāmivat || kīṭa khadyota ityukto daṣṭastenāpi dahyate | daṃṣṭrāviṣa śvetavindu sapakṣaka ṣaṭpada khaga || sa tu vai śambūko nāma kālaka saptamaṇḍalaḥ | catuppa.do dīrghapatra ullalāṭo bahupraja || vṛkṣālayo dantaviṣa kṛkalāsa iti smṛta | candrāmaḥ kṛkalāso'nyastadvedastu trikaṇṭaka "-iti | teṣā na kevalaṃ niyamena śūkādidaṃśena viṣaprādurbhāva, kintarhi abhyavahāracūrṇānulepanaiśca dūṣīviṣaliṅgaprādurbhāva ityāha,- "yaścaitānatti cūrṇarvā cūrṇayate lipyate'thavā | mūtrādibhistasya dūṣīviṣaliṅgaṃ samādiśet”- iti | jejjaṭagayadāsāvatra āpātanikāpūrvakaṃ pāṭhaṃ paṭhata, saca vartamānapustakeṣu na dṛśyate |
-
131.27
idānī vātapittakaphasannipātaprakṛtīn kīṭān nirdiśya, ekajātīyānapyekalakṣaṇacikitsārtha nirdeśannāha - ekajātīnatastūrdhvamityādi | medata iti bheda vīkṣya | trikaṇṭakādayaścatvāra kaṇabhā, kaṇabhatvamekajātitvaṃ, trikaṇṭakādistu medaḥ, kukaṇṭaka iti kecit | sarva eva kaṇabhāścatuṣpadā kīṭā. sādhyāśca || 25-27 ||
131.28
pratisūryyaka ityādi | kecittu pratisūryyaka ityādisthāne evaṃ paṭhanti, - "pratisūrya. piṅganāso bahulomā mahāśirāḥ | tathā nirupamaśceti pañca godherakā smṛtā || tairbhavantīha dṛṣṭānā vegajñānāni sarpavat | rujaśca vividhākārā granthayaśca sudāruṇā " iti | godherakalakṣaṇaṃ tantrāntare, - "kṛṣṇasarpeṇa
godhāya bhāveyastu catuṣpada | sarpo gaudherako nāma tena daṣṭo na jīvati"-iti |
131.31
maṇḍūkā ityādi | atra bhrukuṭīkoṭikāvasādhyau | atha maṇḍūkotpatti bhrukuṭīlakṣaṇaṃ ca tantrāntaroktaṃ paṭhyate,-"varṣamāṇe sṛjecchukraṃ prāvṛṭkāle mahoraga | tata śaratprataptāyā bhūmau maṇḍo jalasya hi | tasmin maṇḍodake jātā maṇḍūkāstena sañjitā || maṇḍūko gogatistajjñai koṭika parikīrtita | tena daṣṭasya maraṇaṃ, nāsti tasya pratikriyā"-iti |
131.32
viśvambharābhirdaṣṭa ityādi | viśvambharāśca traya |
131.33
ahiṇḍukābhirdaṣṭa ityādi | ahiṇḍukākaṇḍūmakaśakavṛntānāṃ daṣṭalakṣaṇaṃ kecintra paṭhanti, viśvambharābhedatvena viśvambharāgraheṇa grahaṇāt, anye tu ahiṇḍukādīnā pṛthagdaṣṭalakṣaṇaṃ paṭhanti, pṛthakcikitsitopādānāt |
131.38
idānīmihaivaikajātyeṣu pañcasvasādhyān nirdeśannāha-godheraka ityādi | sthālikā ceti cakāreṇa kāṣāyī samuccīyate | ye ceti cakāreṇa galagolikeṣu sarṣapikā'pyanuktā samuccīyate | bhrukuṭī koṭikaścaiveti cakāreṇānuktā jalauka svindrāyudhā samuccīyate || 34-38 ||
131.40
eṣā vahniśūrṇāvacūrṇanādau liṅgamuddiśya cikitsāmuddiśannāha-śavamūtrapurīṣairityādi | prakledavāniti saviṣacūrṇāvamṛṣṭapradeśe ityartha |
131.41
idānī kīṭadaṣṭasya daṃśalakṣaṇena kṛcchratāmuddiśannāha-nāvasannamityādi | nāvasannaṃ nātibhinnaṃ, nacotsannaṃ nātyunnatam, itthaṃbhūtamapi yadatisaṃrambhavedanamatiśayavyathaṃ, daśādau viparītāta anugraviṣakṛṣṭe tīvrārtirbhavati, ugraviṣakṛṣṭe tu mandārtiriti viparītāta | sukhāvakaṃ kṛcchrasādhyam |
131.42
idānīmugraviṣakīṭānā cikitsāmuddiśannāha-kīṭairdaṣṭānugretyādi | ugraviṣai prāṇaharaistridoṣaprakṛtibhi | sarpavat sarpadaṣṭāniva, sarpadaṣṭasya sarpavegoktābhi kriyābhirityartha | trividhānāmiti darvīkaramaṇḍalirājilaśukrādiyonibhedāttriprakārāṇām | pūrveṣāmādyuktānām | traividhyeneti vātādibhedenetyarthaḥ |
131.43
idānīṃ sāmānyaṃ cikitsitamāha-svedamālepanamityādi | anyatra mūrcchitāditi mūrcchitaṃ varjayitvā, mūrcchite na kuryādityarthaḥ | viṣaghnaṃ ca vidhiṃ sarvamityādi | saṃśamanavidhiṃ pānanasyābhyañjñālepanapariṣekāñjanādikaṃ vātādiviṣaharadravyakalpitam | saśodhanāni ceti vamanavirekāsthāpanāni, 'yathādoṣam' ityadhyāhāraḥ |
-
131.45
idānīṃ vātādidoṣaviṣaharasvedadravyasūtramuddiśannāha-śirīṣa ityādi | utkārikā lapsikā | sthirādau śālaparṇyādau | sukṛtā śobhanā kṛtā | etena kṣīrādidravyai śirīṣādidravyāṇā ślakṣṇapeṣitānā mātrākrameṇa nātidravo nālpadrava pāka iti sarvaṃ codhyate |
muktvā kīṭaviṣamityanena hetunā sarveṣveva kīṭepu svedaṃ prasaktaṃ kacinnirāsyāha-na svedayedityādi | vṛścikaviṣe daṃśaṃ na svedayeta, ādau vyavahitasyāpi kriyāpadena saṃbandhāt | tatrāpi kiṃciduṣṇasvedamāha-dhūmamityādi | dhūmaśca śikhikukkuṭavarhāṇītyādinā'gre vakṣyalya | na svedayeta cādaṃśamityatra cakāro bhinnakrame dhūmaṃ cetyatra draṣṭavya, tena mandaviṣavṛścikadaṣṭasyotkārikāsveda ukto na virudhyate ||-
131.47
idānī vātādibhedena caturvidhaprakṛtīnā saptaṣaṣṭisakhyopetānā cikitsitamabhidhāya vṛścikalūtāvajaṃ catu pacāśatāmekajātīnā cikitsitaṃ nirdiśannāha-agadānekajātīṣvityādi | vakraṃ tagara, suvarcikā svarjikākṣāra | trikaṇṭakagrahaṇamaparasajātīyānā kaṇabhaprabhṛtīnā prādhānyādupalakṣaṇam | hita iti agada iti śeṣa |
131.48
pratisūryakādicikitsāyā vakṣyamāṇatvādūlagolikopakramamāha-rajanītyādi | palāśaja 'bījam' ityadhyāhāryam |
131.51
vavāśvetyādi | viśvambharābhistisṛbhi | ativalā kaṅkatikā, atiguhā śāliparṇī, guhā pṛśniparṇā |
131.52
śirīṣamityādi | sahā mudgaparṇī | niśe piṇḍaharidrādāruharidre |
131.55
kaṇḍūmakābhirityādi | kaṇḍūmakābhirdaṣṭā puruṣā' | sūryaraśmibhirbalaṃ yepā te sūryaraśmivalā kaṇḍūmakā, tairaditā pīḍitā | pipīlikādibhirbhirdaṣṭe gomūtrayuktā kṛṣṇavalmīkamṛttikā | nakhetyādi nakhāvakaṣṭe nakhotsṛṣṭe sati sajātaśophe mārgavasya bhṛṅgarājasya raso lepe hita syāt | gayadāsastu bhṛṅgarasapiṣṭā syādityādi paṭhitvā pipīlikāditraye daṣṭe bhṛṅgarājapiṣṭakṛṣṇavalmīkamṛttikālepaṃ pratipādayati, gomūtrayutakṛṣṇavalmīkamṛttikālepanaṃ tu nakhāvakaṣṭe tathā mārkavarasasālepanaṃ ca ||53-55||-
pratisūryaketyādi | ācaret 'cikitsitaṃ' ityadhyāhāra ||-
131.56
evamekajātīyān kīṭānabhidhāya vṛścikānirdeṣṭumāhatrividhā vṛścikā ityādi | nanvekajātibhyaḥ pṛthagbhūtā vṛścikā lūtāśca kasmānnirdiśyante iti ? ucyate-viṣacikitsitaviśeṣāpekṣa pṛthagārambha |
131.57
tāneva trīnapi kāraṇadharmacikitsitabhedairbhinnān prathama kāraṇādevāi-gośakṛdityādi | gośakṛdityatra gogvadasyāparapaśūpalakṣaṇatvācchakṛcchabdasyāparamalopalakṣaṇatvādvomahiṣyādiśakṛnmūtrakothajā mandā | ye cānye ityādi | anye'pi ye viṣasambhavāste'pi tīvrā | anye tvevaṃ paṭhanti, - "sarpakothodbhavāstīvrā digdhaviddhaviṣairhate | kothe madhyā gavāḍhīnā śakṛtkothe'varā smṛtā" - iti |
131.58
idānīṃ teṣāṃ pṛthak saṃkhyāmāha—mandā dvādaśetyādi| gayadāsastu—"trayodaśa prāṇaharāścayo madhyāstathā'pare| mandavīryā daśaikaśca vṛścikā viṣavedibhi || saptaviṃśatirityete saṃkhyayā parikīrtitā”—iti paṭhati |
131.60
idānīṃ mandaviṣāṇāṃ lakṣaṇakarmāṇayāha—kṛṣṇa ityādi | kṛṣṇādayo dvādaśāpi śvetenodareṇopalakṣitā. | vedanā cordhvametīti trividhānāmapi vṛścikānā sāmānyalakṣaṇamatra prāyovṛttyā'bhihitam | sthūrbhūyobhi parvabhiścetarebhya iti itarebhyo vṛścikebhyo mandaviṣā vṛścikā bhūyobhirbahutarai. parvabhirupalakṣitā bhaveyu |
—
131.62
madhyaviṣāṇāṃ lakṣaṇakarmāṇayāha—rakta ityādi | kapilena saha raktaḥ pītaśceti traya | ete ca trayo'pyudareṇa dhūmrā | pūrvetra kāṣṭheṣṭhikodbhavatvamiha tu sarpamūtroccārādisaṃbhavatvamityubhayahetūtpādanād vyastasamastobhayahetūdbhavatvaṃ madhyānāṃ boddhavyam | diggaviddhasarpadaṃṣṭrānā ca śarīrakothe madhyānā janma matāntareṇa pratipāditameva | triprakāroragāṇāmityādi darvīkarādibhedena triprakārāṇāmeteṣā yasyānvayādyo yādṛk prasūta sa tatsvarūpā doṣotpattiṃ kuryāt |
—
131.66
tīkṣṇaviṣāṇā lakṣaṇakarmāṇayāha—śvetaścitra ityādi | pūrvavacceti pūrve madhyaviṣā yathā jihvāśophādikārakāstathaivaite'pi jihvāśophādi kurvantītyartha | ekaparveti dvayorasro saghāta parva, ekaṃ parva yasya sa tathā | parvaṇī dve ca yasyeti cakāreṇa bahuparvāṇo'pi bhavantīti samuccīyate | khebhya iti khebhyaḥ srotobhya | ariṣṭamidam || 63—66 ||
131.67
idānīṃ cikitsā prastūyate—ugramantyetyādi | mūrcchā cogrā cetyanena sarpadaṣṭaṣaṣṭhasaptamavegalakṣaṇasya vacanānmadhyaviṣe'pi sarpadaṣṭacikitsā kāryā | ihāparāmapi cikitsāmāha—ādaṃśamityādi | pratisāraṇaṃ gharṣaṇaṃ, tacca duṣṭaraktapravartanārtham | mātuluṅgāmletyādi | mātuluṅgāmla bīzapūrakarasa | surasāmrajaṃ tulasīpallava, mallikākusumamiti kecit | svede ityādi vātakaphāvajayāya | pāne sarpirityādi | bahuvātasya sarpi pānaṃ madhuyutaṃ, bahupittasya kṣīra bahuśarkaraṃ ceti yogadvayam |
—
131.74
idānīṃ mandaviṣāṇāṃ cikitsāmāha—daṃśamityādi | cakratailaṃ cakrapīḍitaṃ tilatailaṃ, atra cakraśabdopādānaṃ hastādiyantrapīḍananiṣedhārtham | vidārigaṇāsiddhenetyādiśabdasya lopādiviryādigaṇasiddhena, 'tailena' iti śeṣaḥ | kuryāccotkāriketyādi | utkārikā lapsikā | utkārikā tu śirīṣādiviṣaharadravyaipūrvoktā pūrvakalpitā ca | upanāhayed viṣaghnadravyairūpanāhasvedaṃ kuryāt | guḍodakamityādi | barhāṇi picchāni || 70-74 ||
131.76
lūtāviṣamādikāraṇalakṣaṇacikitsitairnirdiśannāha—lūtetyādi | ghoratamaṃ kaṣṭasādhya, durvijñeyatamamatiduḥkhena vijñātuṃ śakyam | tasya durvijñeyatvādeva saṃśaye sati viṣaharameva karaṇīyamityāha—saviṣamityādi | avirodhi dhātubhi saha yanna viruddhayate'nnapānaṃ tataḥ; na punaragadakaraṇaṃ, dhātuvirodhāt |
131.78
tameva dhātuvirodhaṃ darśayannāha—agadānāmityādi | asukhaṃ kaṣṭam |
131.79
lūtāviṣadurvijñeyatāyāmupamānapramāṇaṃ nirdiśannāha—protbhidyamāna ityādi | pravikīrṇamātraṃ prathamaṃ vikṣiptamātramalpavistṛtamityarthaḥ |
131.82
īṣatsakaṇḍu pracalamityādi | īṣatsakaṇḍu kiñcitkaṇḍūyuktaṃ, pracalaṃ pracalanaśīlam | gayadāsastu pravalamiti paṭhitvā vyākhyānayati—pravalamīṣat prathamadine, dvitīyādiṣu dineṣu tu pravalataraṃ krameṇa pravalatamaṃ ca; yadāha,–“ṣaṣṭhe dine viprasṛtaṃ tu sarvān marmapradeśān bhṛśamāvṛṇoti”—iti | sakoṭhaṃ kiñcit koṭhayuktaṃ, koṭhaśca varīdarśanasthāna | darśayatīha rūpamiti rūpaṃ cātra tantrāntaroktaṃ jvararomaharṣaraktamaṇḍalādikam | tathāca vṛddhavāgbhaṭa ,– “tṛtīye sajvaro romaharṣakṛdraktamaṇḍala | śarāvarūpastodāḍhyo romakūpeṣu sāsrava ”—iti | kopameti unmārgapravṛttaṃ bhavati, tato'dhike pañcamadine unmārgapravṛttaṃ sat viṣakopaprabhavān vikārān karoti | 'tṛvṛdāhakaṇḍūpravalaṃ' iti kecit || 80–82 ||
131.84
tāsā tīkṣṇamadhyamandaviṣāṇā kālāvadhimāha—yāstīkṣṇacaṇḍogretyādi | tīkṣṇaṃ dāhapākastrāvakara, caṇḍamatikopāṭopakaraṃ, tīkṣṇacaṇḍatvenodgramasahyaṃ viṣaṃ yāsā tāstathā | ato'nenaikādaśāhāt parata iti sāmarthyād grāhyam | tathācāḷambāyana ,–“lūtāstīkṣṇaviṣā hanyuḥ saptārānnavabhirdinai | ekādaśāhāt parato viṣa yāsā tu madhyamam”—iti |
131.87
adhiṣṭhānaviśeṣādapi tāsā viṣaṃ viṣe ca liṅgaṃ darśayannāha— viṣaṃ tu lāletyādi | raja ārtavam, indriyaṃ śukram | sakaṇḍukoṭhamityādi | koṭha koṭhapiḍakā | śopha ityādi | pulāṭhikā romāñca | dhūmāyana dhūmodgamanamivānānām | daśa tu mūtreṇetyādi | raja prabhṛtije 'daṃśe' ityadhyāhāra | viddhi jānīhi || 85-87 ||-
131.89
idānīmatītānāgatoktaṃ samānatā viśiṣṭatā ca vibhajannāha—etāvadetadityādi | iyatpramāṇametat prathamādiviṣamāśrayaṃ lālādyadhiṣṭhānāśrayaṃ ca sarvalūtāviṣaya samudāhṛtamāgamaprasiddhamuktamityartha | vakṣyāmītyādi | lūtāprabhavaṃ lūtānāmāyustattikāraṇaṃ, purāṇaṃ purātanya, sāmānyato vakṣyāmīti sabandha, tathā daṣṭa daṃśamapyasādhya sādhyaṃ ca sāmānyato vakṣyāmīti | cikitsitaṃ cetyādi | cikitsitaṃ yathāviśeṣaṃ viśeṣānatikrameṇa, cakārālakṣaṇamapi viśeṣānatikrameṇa vakṣyāmīti saṃbandha |
131.93
tatprabhavamuddiśannāha—viśvāmitra ityādi | kiletyāgamasaṃvāde | tatsamatejaso ravisamānatejaso vaśiṣṭhasya svedavindava apatan patitā | dhenvarthaṃ sambhṛte gavādicaraṇārthaṃ sacite | matāntareṇotpattiranyathā varṇyate, —“anye vadanti bhuktasya duṣṭasyānnasya mūrcchanāt | sambhavanti viṣasphoṭā ye latākīṭalakṣaṇam | yathāsva dhārayantaste lūtākīṭāśca kīrtitā.”—ityādi || 90-93 ||
131.96
ālāviṣā mutraviṣā ceti dve || 94-99 ||-
131.114
sāmānyalakṣaṇamabhidhāya tāsā viśeṣalakṣaṇaṃ cikitsite ca medaṃ darśayannāha—viśeṣalakṣaṇamityādi | cakārāt pariṣeke'pi | śvetāyā ityādi | rāsnā gandhanākulī | ādaṃśe ityādi | tunnaṃ padmakeśaraṃ, punnāga ityapare | vañjulo jalavetasa , jejjaṭastu kambuketi paṭhitvā kiṇihīti vyākhyānayati | raktamaṇḍanibhe ītyādi | 'raktapādyā' iti kacit, tatrāpi raktāyā eva grahaṇam | picchilamityādi | raktalatācikitsitaṃ toyacandanādikam || 100-115 ||
131.119
idānīṃ sauvarṇikādiṣvasādhyeṣu dvayo kṛṣṇāgnivaktrayo kadācitkṛcchrasādhyatvāt kṛcchrasādhyānantaraṃ lakṣaṇaṃ pratyākhyānapūrvakaṃ cikitsitaṃ cāha-purīṣagandhirityādi | sarpākṣī lohitapuṣpā śaṅkhapuṣpībheda | mahāsugandhiḥ dundubhisvanīyokto'gadaḥ | daṃśe ityādi | coṣasthāne tṛṣṇeti kacit, sayuta ityatra daṃśa iti vibhaktivipariṇāmena yojanīyam | gayadāsastu kṛṣṇābhivaktrayorniyatāsādhyatvamaṅgīkurvan sauvarṇikādikrameṇāye lakṣaṇamātrameva paṭhati || 116-119 ||
131.120
tāsāmuktānā daśānāmapi lūtānā viśiṣṭaṃ cikitsitamabhidhāya sāmānyamapyāha-sarvāsāmityādi | sarvaprakāreṇa pānābhyañjanādaya | akṣīvapippalamivi akṣīvānmahānimbājjāta pippala akṣīvapippala, anye śobhāñjanājāta iti manyante | anyatrāpyuktaṃ-akṣīvājātasya pippalasya maṇi sarvaviṣāpaha' | śellatvaco veti | ālmbāyano'pyāha,-"lūtāviṣeṣu sarveṣu pānanasyāñjanādinā | prayojya pippalo'kṣīvajāta śelutvaco'thavā"- iti |
131.127
idānīmasādhyānāmapi parihārārthaṃ lakṣaṇamāha-kṛcchrasādhyetyādi | dve ca yahacchayeti avāryaviṣavīryāṇā madhye dve yadṛcchayā sidhyataḥ | śeṣāṇāmavāryaviṣavīryāṇā ṣaṭsaṃkhyakānāṃ, nibodha jānīhi | śyāma ityādi | dhyāmo daṣṭeṣṭakādivarṇa | ghoro daṃśa ityādi | tamovṛddhi puna punastamodarśanam | eṇīpadyā ityādi | viśīryeta śaṭatītyartha || 121-127 ||
131.128
kecidasādhyānāmapi cikitsitaṃ paṭhanti-asādhyāstvityādi |
131.129
idānīṃ kṛcchrasādhyānā tātkālikaṃ cikitsitamāhasādhyābhirābhirityādi | asyāgre kecidamuṃ pāṭha paṭhanti-'jāmboṣṭhenāgnitaptena dahedākaravaraṇāt'- iti |
131.133
kīdṛśasya daṃśasya chedaṃ kuryādityāha-amarmaṇi vidhānajña ityādi | jvarādibhirasādhyalūtoktai, 'asādhyānā bhiṣak prājño na yuñjīta cikitsitam' iti | madhusaindhavetyādi | agadairmahāsugandhyādibhi | tata iti chedanādanantaram | samaṅgā varāhakrāntā | tatheti priyaṅgvādibhirapi lepayedityartha | sārivāmityādi | sārivā utpalasārivā, payasyā arkapuṣpī, kṣīramoraṭaṃ moraṭa eva | ekatra yoge madhukadvayaṃ sthalajajalajabhedena | kṣīriṇāmityādi || 130-133 ||
131.134
lūtāsu daśavidhamupakramamāha-nasyāñjanānyañjanetyādi | abhyañjanasthāne ālepanamiti kecit | saśodhanamubhayato vamanaḥ virecanākhyaṃ kuryāt | sirāmokṣaṇamityatra 'raktaṃ hareccāpi jalāyukābhiḥ' iti kecit | etacca sarva viṣaharaireva daśavidhamapi |
131.135
lūtānāmapi kīṭatvāt sāmānyenaiva kīṭaviṣotthavraṇānā tathā tādṛśānāmahidaṣṭavraṇānāmapi duṣṭavraṇavaccikitsāmāha-kīṭadaṣṭavraṇānityādi | ādāhapākāditi yāvaddāhapāko tiṣṭhata, tannivṛttayośca dāhapākayorvakṣyamāṇo vidhirbhaviṣyati | kvacit 'sadāhapākān' iti pāṭha | duṣṭavadduṣṭavraṇavat, duṣṭavraṇokte ca 'duṣṭavraṇeṣu kartavyamūrdhvaṃ cādhaśca śodhanam' ityādi | tatra śodhanaṃ viṣaharadravyaiḥ, tathā lepādikamapi viṣaharaireva duṣṭavraṇavaccikitsitena |
131.137
nivṛttadāhādau vraṇe yā viṣotpannā karṇikā tasyāścikitsāmāha-vinivṛtte ityādi | karṇikā māṃsakandī, padmakaṇikākāratvāt karṇikā bhaṇyate | tasyāśca śoṇitapittotthāyā mṛdurūjāyā pracchānamantareṇaiva pātanaṃ sukaram | tānyeva pātanadravyāṇyāha-nimbapatramityādi | kiṇva surābījam | etannimbapatrādikaṃ dravyaṃ lepanena karṇikāpātane hita, tathā viṣavṛddhikaraṃ tilakulatthādyannaṃ varjayitvā yadanyat pātana saṃbhojana tat karṇakāyā pātane hitam | gayadāsastu nimbapatramityasya sthāne 'śikhīvaṃśa' iti paṭhitvā vyākhyānayati-śikhī lāṅgalī, vaṃśo vaṃśatvak | kiṇvasthāne dantaṃ paṭhati, danto godanto gavā dantaḥ |
131.138
kaphavātotthāyā karṇikāyāścikitsāmāha-viṣebhya ityādi | arujāmavidyamānarujā, sthirā kaṭhinām| śodhanīyai nimbapatratrivṛtādibhi, dantīmūlamadanaphalakalkādibhirvā |
131.139
idānīṃ parataścoditasaṃkhyāvipratipattinirāsārthaṃ svatantre vyāsoktasaṃkhyā sukhabodhārthaṃ ca kīṭepu daṣṭalakṣaṇacikitsitopadeśena parimāṇamuddiśannāha-saptaṣaṣṭasyetyādi | saptaṣaṣṭhaśatasya kīṭānā daṣṭalakṣaṇamākhyātaṃ kathita, vibhāgaśa pratyekaṃ daṣṭalakṣaṇānantara cikitsitamapi samākhyātam |
idānīṃ pūrvatantrasyādhyāyasaṃkhyāyā parimāṇaṃ yaduddiṣṭaṃ tannirdiṣṭamiti darśayannāha-saviṃśamityādi | etat saviṃśamadhyāyaśata, vibhāgaśa sūtrasthānādivibhāgenoktam ||-
131.140
śālākyakaumārakāyacikitsābhūtavidyānā nāmamātreṇehoddiṣṭānā nirdeśobhāvāt kathaṃ jñānamityāha-ihoddiṣṭānityādi |
iha viśalyavidyāmāśrityene nedānīṃ śālākyādayo nāmamātreṇoddiṣṭā natu prapacena nirdiṣṭāḥ, tānathānanantaramuttare vakṣyāmi 140
Linked texts (1)
- Suśrutasaṃhitā — Suśruta & Nāgārjuna (siddha/alchemist), Sanskrit