The Compendium of Suśruta 147
Nibandhasaṅgraha 147
- Language
- Sanskrit
147.2
medyarogapratiṣedhānantara pāriśeṣyācchedyarogapratiṣedhārambho yujyata ityāha-athāta ityādi |
147.3
tatraikādaśasu chedyeṣu prathamaṃ pañcānā marmeṇāmekameva prakāramupadarśayiṣyan prathamaṃ tatprākkarma nirdiśannāha—snigdhamityādi | snigdhaṃ bhuktavata iti saśuddhadehasya kṛtasaṃsarjanasya vicāraṇāprakāreṇa vā snigdhaṃ bhuktavata | yatnata iti yathā nātipīḍā syāt | saṃropayet amīśithilīkaraṇāya sakṣobhayet | lāvaṇai saindhavotthai |
147.9
idānī yādṛśamarma vaḍiśena grāhyaṃ tādṛśaṃ nirdiśannāha— tata ityādi | parighaṭṭita cālitam | arma yatra valījātāmityādi | yatra yasmin pradeśe arma jātavalīkaṃ syāttatra pradeśe etadarma vaḍiśena lagayet saṃyojayet grāhayedityartha | mucuṇḍyetyādi |—tadanantaraṃ vaḍiśa mucuṇḍyā tarjanyaṅguṣṭhasandaṃśenādāya gṛhītvā samyagyogenotkṣepayet | sūcīsūtreṇa vā punareti mucuṇḍyā vaḍiśotkṣepānantara praṇihitaṃ sasūtrasūcīsūtreṇa tadarma utkṣipet | na cotthāpayatetyādi |— utthāpayatā vedhena kṣipraṃ sahasā tadarmārtyunnataṃ na kārya, truṭanabhayāt | vartmanī grāhayediti ūrdhva sthita vartma ūrdhvamākṛṣya grāhayet, adha sthitamadha evākṛṣya grāhayedityarthaḥ | tata praśithilībhūtamityādi |—praśithilībhūtaṃ vimuktanayanagolaṃkāniṣpam | tribhirvaḍiśādibhirnatvekena, truṭanabhayāt, vilambitaṃ vigrepeṇa lambitaṃ śṛtamityartha | ullikhannityādi— ullikhan ūrdhvamevādha sthitaṃ kurvan | pariśodhayet sarvata unmūlayet 'armasantāna' iti śeṣa | kanīnakopānta kanīnaka samīpa, kanīnakaśca nāsāsamīpastho'kṣisandhi. | chindyāditi kriyāsau-
karyārtha vaḍiśamapakṛpya praṇihitasūcīsūtreṇāvalambyārma chinyādityartha | nātikanīnakamiti atikrāntakanīnakaṃ yathā na syāttathā chindyādityartha | caturbhāgasthite iti akṣigolakasyoparitane māṃse caturthāṃgena sthite ityartha, nāntike | vyāpātta vyāpadam, ṛcchati prāpnotītyartha | kanīnakavadhādityādi aticchedāt kanīnakavadha. | aśraṃ raktam | nāḍīti nāḍīvraṇa | apiśabdādbhedanā ca | hīnacchedāt ki syādityāha-vṛddhirmādhagacchati, 'arma' iti śeṣa |
-
147.10
yatra puna prastāryamīṇi vistaratvādarmaṇo vartmadvayasamīpaśukrāvayavavyāpino valībhāvo nāsti tatra kiṃ karaṇīyamiti darśayannāha- armetyādi | yadarma jālavanmatsyabandhanajālasadṛśaṃ vyāpi vyāpanaśīlaṃ tadapi saindhavacūrṇena sahoddhṛṣṭaṃ śithilībhūtaṃ vakragastreṇa vaḍiśena lambita maṇḍalāgreṇa chinnyādityartha | vartmaśukrāntamāśritamiti atra vartmano'ntagabda samīpavācī, śukre punaravayavavācī | kecit 'armaivajālakaṃ vyāpi' iti paṭhanti, jālaka srāvvarma, tacca vakreṇa śastreṇa lambitamarmavacchindyāt, vartmaśukrāntamāśritaṃ punararma ullekhaprakāreṇa chinyāditi ca vyākhyānayanti |
-
147.13
chedanānantaraṃ pratisāraṇaṃ nirdiśannāha-pratisāraṇamityādi | tata iti karmaṇa | yāvanālasya yavakṣārasya, lavaṇasya saindhavasya | svedayitvetyādi | svedayitvā 'kareṇa' iti śeṣa | kuśalo vanvādivettā | 'doṣartubalakālajña' iti doṣāṇā cayādimukhena balakālajña, ṛtūnāmādisandhyāvasānena; athavā doṣā vātādaya, ṛtavo hemantādaya, vala kriyāsu sāmarthya, kālaścāvasthika, tān jānāti yaḥ sa tādṛśa | snehaṃ dattvā yathāhitamiti sandhānārtha ghṛtādīnā madhye yo yasmai hitastaṃ dattvetyartha | tathā'pyuktamapi cakṣuṣyaṃ sadyovraṇahitaṃ triphalālodhracandanādikapāyadravakalkapiṇḍa dattvā vadhnīyāta, tenaiva ca prakṣālanam | vraṇavadityādi vraṇavat saṃvidhāna śodhanaropaṇādikam | tadeva śodhanavidhāna darśayannāha-tryahādityādi || 11-13 ||-
147.15
idānīmāvastikaśūlasya cikitsāmāha-karañjīvījetyādi | āścyotanamakṣipūraṇam | dvirahla iti divasasya kāladvayam | tasminneva śūle śirolepaṃ darśayannāha-madhukotpalakiñjalketyādi | utpalaṃ nīlotpalaṃ, kiñjalkaṃ padmakeśaram |
-
147.16
gastrakarmāvaśiṣṭasyārmaṇo lekhyāñjanairevāpaharaṇaṃ nirdiśannāhalekhyāñjanairityādi | lekhyāñjanairiti 'lohacūrṇāni sarvāṇi dhātavo lavaṇāni ca' ityādinā śukranirdiṣṭai |
147.17
idānīṃ lekhyāñjanaprasaṅgena yādṛśaṃ lekhanasādhyamarma tādṛśaṃ darśayannāha-arma cālpamityādi | alpaṃ vistāreṇa, dadhinibhaṃ śuklāmaṃ, nīlaṃ prastāri, raktaṃ lohitāmaṃ, dhūsaraṃ pāṇḍuraṃ, tanu snāvārma, tanu yaccāpītyatra cakārāpigacchāmyā māsārmārpi yakṛtprakāśaṃ śyāvaṃ vā, etat pañcavidhamapyarma vistīrṇa tanu vā śukravadeva lekhyāñjanairevopacaraṇīyam |
147.18
idānīṃ yādṛśaṃ chedyamarma tādṛśaṃ darśayannāha-carmābhamityādi | carmavadābhāsate yattattathā carmakhaṇḍavadityarthaṃ | vahalaṃ sthūlam | snāyumāṃsaghanaṃ snāyumāṃsābhyā gharnaṃ yathā syādevamāvṛta, 'snāyumāṃsamairāvṛta' iti kecit paṭhanti | kṛṣṇamaṇḍalagamiti dṛṣṭrimārgāvaraṇakārītyarthaṃ |
147.19
samyakucchinnasyārmaṇo lakṣaṇamāha-viśuddhavarṇamityādi | viśuddhavarṇamarmāpanayanāt prakṛtivarṇamakṣi bhavet | akliṣṭaṃ kriyāsviti nimeṣonmeṣādiṣu na kleśavat | gataklamamanāyāsakleśarahitam | kecidakliṣṭa nirdoṣaṃ, kriyāsvakṣi gataklamaṃ kriyāsūnameṣādiṣvakṣi nirāvādhaṃ syāditi vyākhyānayanti | yathāsvamanupadravamiti hīnāticchedayorye pratyekamupadravāste na vidyamānā yasya tattathetyarthaṃ |
147.20
armacchedaṃ pratipādya sirājālacchedaṃ pratipādayannāha-sirājāle ityādi | pūrvavadeva snigdhasvinnasaropetanayanasya vaḍiśenāvalambitā kaṭhinasirā maṇḍalāgreṇordhvaṃ likhet ūrdhvaṃ chindyāditi piṇḍārthaṃ | kaṭhinasirāgṛhaṇānmṛdukṣā sirāṇā lekhyāñjana yojyamiti jñeyam |
147.21
sirājapiḍakāsu meṣajairasidhyamānāsu chedaṃ darśayannāha-sirāsvityādi | armavacchedanamiti armoktaṃ pūrvakarmādikaṃ kṛtvā cheda kāryaḥ |
147.22
rogayorityādi | etayo sirājālasirāpiḍakayo | armoktaṃ pratisāraṇamiti 'yāvanālasya cūrṇena' ityādidyuktam | yathādoṣaṃ yo vidhirvātābhiṣyandanādiṣu nirdiṣṭaṃ sa ca kāryoṃ lekhanairdravyai. saṃpādita ityarthaṃ |
147.24
parvaṇikāpiḍakācchedanamāha-sandhāvityādi | sandhau kṛṣṇaśuklasandhau, sasvedya samyak svedayitvā, para yathā dṛśo pīḍā na syāt, uttare tribhāge vaḍiśenāvalambitā viddho gṛhītā, chindyāttato'rdhamagre iti tadanantaramagne'rdha chindyāt mūlāgrayorbhirdhvā madhye tā chindyādityartha | tasyā chinnāyā pratisāraṇamāha-pratisāraṇamityādi | śastrakarmāvaśiṣṭasya parvaṇīśeṣasya cikitsāmāha-lekhanīyānītyādi |
-
147.28
tānyeva lekhanīyacūrṇānyāha-śaṅkhamityādi | maṇḍūkīṃ ca samudrajāmiti samudrājā maṇḍūkī muktānā śuktiḥ | kuruvinda padmarāga, 'nigānopala' ityanye, aśmantakaṃ saloparma (?) maṇiviśeṣa | vaiḍūryamiti viddaragirisaṃbhavamalyacchamānīlaṃ, pulakaṃ sphaṭikameva pākādvarṇāntaramāpanna, kecit 'vaidūryyopalakaṃ' iti paṭhanti, tatra vaidūryopalaṃrka veruḍiketi vyākhyānayanti | meṣaśṛṅga iṅgudībheda, kecit meṣaviṣāṇaracitabhājana manyante || 25-28||
147.29
arśa ityādi | abhyantara vartmaśayā iti vartmāmyantarāśrayā ityarthaṃ |
147.32
tadeva vidhānamāha—vartmatyādi | nirbhujya parivarttya, uttānaṃ kṛtvetyartha | kecidasumeva pāṭhamanyathā kṛtvā paṭhanti, sa ca varttamānapustakeṣu na dṛśyate, ato na likhita | teṣā karmaṇi kṛte pratisāraṇamāha—tata ityādi | pratisārayed gharṣayet | śastrakarmāvaśiṣṭānāmarśaādīnā cikitsāmāha—sthita ityādi | samyag yogena, śalākayeti vastrācchāditā dṛṣṭi kṛtvā agnitaptaśalākayā vyāviśeṣaṃ dahet, kṣāreṇāvalikhecca | sarveṣvevokteṣu chedyarogeṣvanirdiṣṭaṃ bheṣajaṃ nirdiśannāha—tīkṣṇairityādi | ubhayatobhāgairvamanīyavirecanadravyai | doṣa vraṇagatā doṣaduṣṭi, etenaitadukta bhavati—vāmanīyavirecanīyadravyāṇā kalkakaṣāyādinā vraṇaśuddhi karttavyetyartha | kecidvamanavirecanaireva kaphādikaṃ doṣa nirharediti manyante, etacca pañjikākāreṇa dūṣitam || 30–32 ||-
147.33
idānīṃ chedyādipu parihāryyaparihārāvadhi darśayannāha—śastrakargeṇītyādi |
iti śrīḍalhaṇācāryyaviracitāyā nivandhasagrahārūpāyā suśrutavyākhyāyāmuttaratantrāntargate śālākyatantre pañcadaśo'dhyāya |
Linked texts (1)
- Suśrutasaṃhitā — Suśruta & Nāgārjuna (siddha/alchemist), Sanskrit