The Compendium of Suśruta 2.38

2.38

idānīṃ vyākhyātamarthamupasaṃharannāha- evamityādi | evamiti anena prakāreṇa, etaditi pūrvanirdiṣṭaṃ, catuṣṭayamiti caturavayavaṃ, yadyapyatra puruṣādayaḥ pañca tathā'pi catuṣṭayaṃ jñeyaṃ, tathāhi-“nānyaḥ kālaḥ kriyāto'sti kriyā nānyā'thavauṣadhāt | prādhānyāt puruṣasyātra tato vyādhicatuṣṭayam || kriyāviśiṣṭaḥ kālo vā kālo vā taccatuṣṭayam” –iti, ato na sakhyātireka | tatra yena yadu-
pagṛhītaṃ tatra tadupadarśayitumāha-tatretyādi | tatreti tasmin catuṣṭayamadhye | tatsabhavadravyasamūha iti tasya puruṣasya saṃbhava utpattistadartho dravyasamūhaḥ sa tathā | kaḥ punarasāvityāhabhūtādiriti |--bhūtāni ādīni prathamāni pradhānāni vā yasya sa bhūtādiriti vākyārthaḥ, tena śukrārtavapañcamahābhūtānīha gṛhyante | anye tvanyathā vyākhyānayanti - tasya puruṣasya saṃbhavadravyāṇi śukraśoṇitādīni, teṣā samūha saṃyogaviśeṣaḥ, kathaṃbhūtaḥ saḥ ? bhūtādi, bhūtaṃ mahābhūtaṃ pṛthivyādikaṃ, ādirmūlakāraṇaṃ yasya sa tathā, athavā tatsabhavadravyasamūhaḥ śukraśoṇitādisaṃyogaḥ sa bhūtānā prāṇināmādi mūlakāraṇaṃ, tatra vyaktībhāvāt | bhūtādirityatraike bhūtānāmādirbhūtādi, avyaktādārabhya yāvat 'sa eṣa karmapuruṣaścikitsādhikṛta' iti vadanti, tanna, pañjikāyā nirastatvāt | tadaṅgapratyaṅgavikalpāśceti aṅgāni mastakādīni, pratyaṅgāni cibukādīni | tvaṅmāsasirāsnāyuprabhṛtaya iti tvaca sapta, māsa peśīśatāni pañca, sirāśatāni sapta, snāyuśatāni nava ca, prabhṛtigrahaṇāt srotodhamanyādayaḥ | sarva eveti sarvaprahaṇādāgantumānasasvābhāvikānā grahaṇam | dravyaṃ sthāvarādi, rasā madhurādayaḥ, guṇā gurvādayaḥ, vīryāṇi śītoṣṇādīni, dvau vipākau gurulaghū, auṣadhagrahaṇaṃ kriyāviśeṣaṇamato na sakhyātirekaḥ | ayamarthaḥ puruṣādicatuṣṭayaprastāve vyākhyāta' | kriyāgrahaṇāditi kriyākālaśabdopāttādityarthaḥ | snehādīnītyādiśabdāt svedanavamanavirecanāsthāpanānuvāsanadhūma nasyakavalagrahamūṣapācanasaṃśamanādīnā grahaṇaṃ, chedyādīnītyādiśabdādvedhyalekhyaiṣyāhāryavisrāvyasīvyādīnāṃ grahaṇam | kālagrahaṇāditi nehasvedanavamanavirecanādīnā karmaṇā tathā śastrādikarmaṇā ca vakṣyamāṇasamayānirdeśaḥ | tatra snehasya “prataptacāmīkarapītalohite savitari”iti vacanāt kālanirdeśaḥ, sarvasvedānāṃ jīrṇānnakāla', vamanasya pūrvāhnakāla, virecanasya prāta; prātariti dinasyāditatrayo muhūrtāḥ, ityādyanusartavyam |