The Compendium of Suśruta 2
Nibandhasaṅgraha 2
- Language
- Sanskrit
2.1
idānīmāgantuprabhṛtīnaiva vivaritumāha, — teṣāmityādi | abhighātanimittā iti abhighātaḥ abhihananaṃ śastrādiprahāra, sa eva nimittaṃ yeṣā te tathoktā (|
) ||
2.2
annapānamūlā iti sāmarthyādvipamānnahetava, nahyannasāmyaṃ vyādhihetu | taccānnavaiṣamyaṃ svasthavṛttavaiṣamyamupalakṣayati, tena kālavaiṣamyaṃ kāyavāṅmanovihāravaiṣamyamindriyārthavaiṣamyaṃ ca lakṣayati | 'śārīrāṇā vikārāṇāmepa vargaścaturvidha | prakope prasame caiva heturuktaścikitsakai '—ityepā grahaṇamakṛtvā annagrahaṇenaitānupalakṣayanetallakṣayati— yathā annamevaiṣā saṃbhave pradhāna hetustathā nānye | vātapittakaphaśoṇitasannipātavaipamyanimittā iti vātādīnā sannipātāntānā vaiṣamyaṃ vipamatā tadeva nimittaṃ yepā te tathoktā | te punairvātādīnā saṃcayādijñāpakā vātapūrṇakoṣṭātādayo vyādhaya | tacca vaipamyaṃ kṣayeṇa vṛddhyā vā | dopaprastāve dūṣyaśoṇitagrahaṇe heturvaktavya ? ucyate— etaddhi śalyatantraṃ, śalyatantre ca vraṇa pradhānabhūta', vraṇe ca dūpyeṣu madhye raktasya prādhānyamiti śoṇitopādāna, anye tu dopadūpitatvādraktamapi vyādhyutpattinimittaṃ bhavati, vakṣyati caivaṃ,— “doṣairdūṣiteṣvatyarthaṃ dhātuṣu dopasaṃjñā” — iti | śoṇitajo'yamityādivyapadeśo ghṛtādidagdhavat | anyanivandhakārairvahūkta, tacca śiṣyabuddhivyākulatvahetutvādasmābhirupekṣitam (|
) ||
2.3
mānasān pratipādayannāha—mānasāstvityādi | krodha parābhidrohalakṣaṇa, śoka putrādiviyoge cittodvega, bhayaṃ parasmāstrāsa , harṣa utseka, nirnimittamanyasya doṣotpādanenātmana prītijanana vā harṣa, asiddhimayādvividheṣu karmasu sādo'pravṛttiviṣāda , īrṣyā parasaṃpattāvasahiṣṇutā, chidrānveṣitayā paraguṇeṣu dopāropaṇamasūyā, dainyaṃ kliṣṭacittatā, mātsaryaṃ paraguṇeṣu amādhyasthyaṃ krauryaṃ vā, kāma indriyārtheṣu abhikāṅkṣā, lobha. parasvagrahaṇābhilāṣa, ādigrahaṇāt mānamadadambhādaya | icchādveṣabhedairbhavantīti icchā sātiśayo'rthābhilāṣa, sā ca naunāvastvavalamvinī nānākāmataśca bhinnā bhavati, tatra harṣaśokadainyakāmalobhādaya icchābhedena, dveṣa aprīti, so'pi nānāvāstvavalambī nānārūpo bhavati, krodhabhayaviṣāderṣyāsūyāmātsaryāṇi dvepamedena | anye tu 'mānasā krodhaśokabhaya dainyerṣyā sūyāmātsaryakāmādaya, iti paṭhanti (|
)
2.25
svābhāvikān vyākhyātumāha—svābhāvikāstvityādi| kṣut bhoktumicchā, pipāsā pātumicchā, jarā vārdhakyaṃ, mṛtyuḥ śarīrendriyātmamanasā viyoga', nidrā medhyānāḍīmanaḥsaṃyogo dehendriyāṇāṃ sukhabhoga | prakṛtigrahaṇāt prakṛtibhavā rogā gṛhyante, te ca kadācit svābhāvikā kadāciddoṣajā | tatra yadā pravṛddhapittasya kṣīṇaśleṣmaṇo bhasmakānalena bubhukṣā bhavati sā pratikāryā doṣajatvāt; pipāsā'pi yadā doṣai kriyate tasyā'pi doṣataḥ prasādhanaṃ kartavyaṃ, jarā'pi yadā'kāle bhavati sā pratikāryā, mṛtyurapyakālaja. pratikārya, nidrā'pi doṣajā pratikārādupaśamaṃ yāti; tatta yadaite sarve doṣebhyo jāyante tadā śārīrāḥ pratikāryāśca, yadā tu svabhāvastadā niṣpratikārā rasāyanato'pi na pratikāryā. | ta ete svabhāvasadbhūtatvāt svābhāvikā. kathyante; yadyapi kṣutpipāsājarāsu svabhāvasadbhūtāsvapi pittajatva nidrāyā śleṣmatamobhavatvamasti, tathā'pyalpadoṣārabdhatvādadoṣajatvamucyate, ekataṇḍulāhāriṇo'naśanavyapadeśavat | mṛtyustu mahadbhirapi svabhāvānuvartibhirdoṣairārabdho'pi na doṣajavyapadeśaṃ labhate; yathā rājānuvartibhirmahadbhirapi puruṣai saṃpāditaṃ jayādikaṃ rājyapadeśaṃ labhate-rājñā jitamiti tadvadatrāpi, āgantumṛtyo. saṃbhavatvācca nāvaśyaṃ doṣajanyapadeśaṃ labhate | anye 'nidrāprakṛtaya' ityatra 'nidrā prabhṛtaya' iti paṭhanti | prabhṛtigrahaṇāt rātrijāgaraṇādaya iti vyākhyānayanti (|
4 || ) |
2.26
vyādhīnāmāścayamāha-ta ete ityādi | ta ete anantaroktā vyādhaya.| tatra mano'dhiṣṭhānā. krodhādaya śarīrādhiṣṭhānā jvarādaya, ubhayādhiṣṭhānā apasmārādaya | yadyapi mānasā api śarīraṃ pīḍayanti, śārīrā api mana pīḍayanti, tathā'pi prāṅmānasā eva mana pīḍayanti paścāt śarīra, evaṃ śārīrā api, iti na doṣaḥ | ātmani tu vyādhyadhiṣṭhānatvaṃ nāsti, nirvikāratvāt |
2.27
vyādhīn nirdiśya cikitsāṃ nirdeṣṭumāha-teṣāmityādi | teṣā vyādhīnām | samyak śodhayatīti saṃśodhanaṃ, tadvividhaṃvahirāśrayamabhyantarāśrayaṃ ca | tatra bahirāśrayaṃ śastrakṣārāgnipralepādaya, abhyantarāśrayaṃ catu prakāra-vamanaṃ, virecanaṃ, āsthāpanaṃ, śoṇitamokṣaṇaṃ ca, anye tu śoṇitamokṣaṇamityatra śirovirecanaṃ manyante | yat kiṃcit pītalīḍhādikamanihṛtya doṣaṃ śamayati tat saṃśamanaṃ, yaduktaṃ, - "na śodhayati yaddoṣān samānnodīrayatyapi | samīkaroti kruddhāśca tat saṃśamanamucyate-" iti | tadapi dvividha bāhyamābhyantara ca | tatra bāhyamālepapariṣekāvagāhābhyaṅgaśirobasti kavalagrahaṇadūrṣādikaṃ, ābhyantara tu pācanalekhanabṛṃhaṇarasāyanavājīkaraṇaviṣapraśamanādikam | āhāra
turvidha , peyalehyādyabhakṣyabhedāt; sa punardvividha -doṣapraśamano, vyādhipraśamana, svasthavṛttikaraśceti | doṣapraśamanatvāt saṃśamanagrahaṇenaiva āhāre labdhe pṛthakkaraṇaṃ saṃśodhanādiṣvāhārasya prādhānyasūcanārtha; athavā svasthe puruṣe doṣavyādhipraśamābhāvādāhārasya pṛthaggrahaṇam | ācāra kāyavāṅmānasa karma; tatrollaṃghaṇānvakṣepaṇādikaṃ kāyikaṃ karma, pāṭhasvādhyāyādi vācikaṃ, dhyeyacintyasakalpādi mānasam | samyakprayuktā iti āyurādīn vīkṣya prayuktā |
2.28
saṃśodhanādiṣvāhārasya prādhānya darśayitumāha, -prāṇināmityādi | mūlamiti mūlamiva mūlaṃ, saṃbhavahetutvāt | śukraśoṇitaṃ tāvadāhārādeva jāyate yadgarbhajananasamartham | na kevalaṃ prāṇinā mūlaṃ balavarṇaujasāṃ ca | etena prāṇināmāhārādeva utpattisthitī nidarśite | balaṃ karmasādhanaśakti vyāyāmānumeyā, varṇa. gaurādi, oja somātmakaṃ rasādiśukrāntasarvadhātunāmabhūtaṃ hṛdistham | anye tu bala śarīropacayo'trābhipreta iti vadanti | evaṃ paramārthato valaujasorbhede'pi doṣadhātumalakṣayavṛddhivijñānīye cikitsaikyārthamabheda uktaḥ | sa ṣaṭsu raseṣvāyatta iti saḥ āhāraḥ, raseṣu madhurādiṣu, āyatta' adhīna' | dravyāṇi punaroṣadhaya iti oṣadhiśabdo'tra sānnidhyāt vakṣyamāṇasthāvarajaṅgamarāśivya eva vartate, na punaryāvaddoṣadhamātre, anyathā hi pārthiveṣvapyoṣadhiśabdo varteta iti pārthivānāmupādānaṃ pṛthak syāt | anye tu pārthiveṣvapi oṣadhiśabdo vartata ityāhuḥ | tāstvityādi | -tā iti oṣadhayaḥ | sthāvarāṇā bahutaropayogāt prāgupādānam |
2.29
tāsāmiti dvividhānāmoṣadhīnā madhye| ke te catvāraḥ prakārā ityāha-vanaspataya ityādi | tāneva vivaritumāha-tāsviti, tāsu madhye | apuṣpā iti avidyamānapuṣpāḥ, phalavanta iti phalaṃ yeṣāmasti te vanaspataya iti, ke punarīdṛśāḥ ? plakṣodumbarādayaḥ | puṣpaphalavanto vṛkṣā iti ubhayayuktā vṛkṣā; ke te ? āmrajambūprabhṛtaya | pratānavatya ityādi pratānavatya vistāravatyaḥ vīrudha, na kevalaṃ pratānavatyau vīrudha stambinyaśca gulminyaśca, gulma. puna. varttulatāsantativiṭapa., tāśca vidārīkolavallīśālaparṇīpṛśniparṇī-
prabhṛtaya | kecit 'stambinyaśca' ityatra 'gulminyaśca' iti paṭhanti, tatrāpi sa evārtha | phalapākaniṣṭhā iti niṣṭhā nāśa , phalapākena pariṇatyā nāśo yāsāṃ tāstathoktā , te punargodhūmādayaḥ | anye tu niṣṭhāśabdaṃ pratyekaṃ sabadhnanti | phalaniṣṭhā pākaniṣṭhā iti, tatra phalaniṣṭhā-śālitilakulatthādaya, pākaniṣṭhā. karakādaya., karakarachatraka ucyate |
2.30
jaṅgamā khalvapīti |-khaluśabda śiṣyasabodhane, he suśruta jaṅgamā api caturvidhāḥ catu prakārā | tānāha, - jarāyujetyādi | etacca pūrva vyākhyātam | jarāyujādiṣu pūrvoktasasvedajādikramatyāgo yonisaṃkaraṃ bodhayati, tena pakṣiṣu valākā jarāyujā aṇḍajāśceti, sarpajātiṣu ahipatākā jarāyujā, sasvedajeṣvapi kāścit pipīlikā aṇḍajā udbhijjāśca | vyālādaya iti vyālā hiṃsrapaśuvyāghrādaya | anye tu paśugrahaṇādeva hiṃsrapaśutāmapi grahaṇamiti vyālaśabdena sarpaviśeṣamāhu | tadukta, - "sarpajātiṣu ahipatākā jarāyujā-" iti | ādigrahaṇāt valākājatukādaya | ihopakaraṇaprastāve paśūnā prādhānyamiti prāṅ nirdeśaḥ | prāgbhūtagrāmaprasaṅgena puruṣaprādhānyātkhyāpanārtha puruṣa prāṅ nirdiṣṭaḥ | atra punarjarāyujāṇḍajetyādipāṭha oṣadhilakṣyāpanāyeti na paunaruktyam | khagasarpetyādi khagā pakṣiṇa, sarpā. mandagāmino'jagaraprabhṛtaya, sarīsṛpā śīghragāmina kṛṣṇasarpādaya, mīnamakarādayo vā, prabhṛtigrahaṇāt kūrmanakrādīnā grahaṇam | kecit prabhṛtiśabdamapaṭhitvā luptanirdiṣṭenādiśabdena kūrmādīn gṛhṇanti | kṛmikīṭetyādi kṛmaya koṣṭhapurīṣādibāṣpasaṃbhavā, kīṭā vṛścikapaḍrinduprabhṛtaya, pipīlikābhraṣṭikā , prabhṛtigrahaṇādevaṃvidhā anye'pi dṛśyante | indragopa ityādi indragopāḥ prāvṛṭkālajā atiraktakṛmaya indravadhū' iti loke, prabhṛtigrahaṇāddardurā anye'pi |
2.31
sthāvarajaṅgamayornirdiṣṭayościkitsopayogino'vayavaviśeṣān darśayitumāha-tatra sthāvarebhya ityādi | svarasādaya ityādisaṃgrahāttailakṣārabhasmakaṇṭakaprabhṛtīnā grahaṇam | kecitkandaṃ sūtre na paṭhanti, ādiśabdācca gṛhṇanti | romaśiro'dya ityādiśabdānmāsavasāghṛtāsthivasurādaya |
2.32
rasādhikārikamopavivarga sthāvarajaṅgamaṃ pratipādya pariśiṣṭaṃ pratipādayitumāha-pārthivā ityādi | pṛthivyā vikārāḥ pārthivā , rajata raupyaṃ, maṇi sphaṭikādi, muktā mauktikaṃ, mṛt mṛttikā, kapālaṃ karparam | suvarṇasneha pārthivatvamevāṅgīkriyate gurutvakāṭhinyasthairyādihetubhi | sūtre ādigrahaṇālohamalasikatāsudhāharitālalavaṇagairikarasāñjanaprabhṛtīnā grahaṇam | yadyapi sthitiśīlatvāttathā lokadvittasamāruhyāne'pṛthaguktatvācca sthāvaraśabdenaiva pārthivā ucyante, tathā'pyatra prakaraṇādyeṣvauṣadhopayogitvaṃ phalamūlādyavayaveṣu rasaplavānatayā tatraiva caturvidhe vanaspatyādigaṇe sthāvaraśabdo vartate na tu pārthiveṣvapi, teṣāmāhāreṣu prāyeṇānupayogāt, anyadapi samādhānāntaramasti, tacca vistarabhayānna likhitam |
2.33
kālakṛtā ityādi | -ādigrahaṇātnimeṣakāṣṭhākalāmuhūrttādaya | anye tvetadgranthamayyā paṭhanti vyākhyānayanti ca, tacca vartamānapratiṣṭhaprasiddhimitsāmihirapekṣitam |
2.34
eṣā prayojanaṃ darśayitumāha-ta eta ityādi | svabhāvata eveti svalakṣaṇata eva | dūṣayanti kāyadhātūncittānīti doṣā vātādaya, tadārūḍhatvācca jvarādaya | sacaya sthānavṛddhi, prakoparṇa prakopa , prakopaśabdena prakopaprasarasthānasaśrayavyaktibhedā pañcocyante, prakopa sthānādunmārgamagamanaṃ, prasara pakṣadaśaprakāro vraṇapraśne vakṣyate, jvarātīsārādīnā sāmānyalakṣaṇa vyakti , yathā santāpalakṣaṇo jvara, saraṇalakṣaṇo'tisāra ityādi, viśeṣaṇaṃ bhedaḥ, yathā-aṣṭau jvarā ityādi, praśamanaṃ praśama svayamupaśama ; hetuvyādhiviparīta karma pratīkāra , anye tu praśamapratīkārayorekārthatā manyamānā pratīkāra na paṭhanti; tanna, yasmājjvarādīnāmapyasti svabhāvopaśama , tadyathā-kaphajvarapraśamana vasante pūrvāhne ca, svabhāvena praśamastu grīṣme madhyāhne cetyādi | tasmāt praśamanapratīkārayorarthabhedo'styeva | prayojanavantaśveti cikitsopakāriṇa ityartha | tadyathā,-"lājotpalośīrakucandanāni dattvā pravāte niśi vāsayecca", tathā 'nivāte deśe nicitiṃ kṛtvā,' 'madanaphalānāmātapapariśuṣkāṇā-" ityādi prayojanaṃ jñātavyam |
2.35
idānīṃ gadyavistareṇa pratipāditamarthaṃ ślokaiḥ prakaṭīkurvannāhabhavanti cātra ślokā ityādi | yadyapi suśrute bhavanti cātreti vinā'pi ślokā bhavanti, tathā'pyatra mandamatīnāṃ gadyapadyabhedakathanāya bhavanti cātra ślokā iti kṛtaṃ, anye tu vedādidharmasaṃvādārthamiti vadanti | atha ke te ślokā ityāha-śārīrāṇāmityādi | na cātra dvirukti, pūrvoktasya gūḍhārthasyābhivyaktikāratvāt | śārīrāṇāmiti śarīrasaṃbhavānām | vikārāṇāmiti vikṛtayo vikārāḥ; tena vikārā atra kupitā doṣā vyādhayo'pi gṛhyante | eṣaḥ pūrvoktaḥ | vargaścaturvidha catu prakāraḥ, āhārācārapārthivakālakṛtabhedāt; sthāvarajaṅgamapārthivakālakṛtabhedāccaturvidha iti jejjaṭa, pañjikākārastvidaṃ na manyate | atrāpi prakopaśabdaḥ prakopaprasarasthānasaṃśrayavyaktibhedeṣu vartate | praśamaśabdo'tra rogopaghātamātrasyopalakṣaṇaṃ, tena sādhyānāṃ siddhi, yāpyānā yāpanaṃ, svasthavṛttaṃ ca gṛhyate |
2.37
idānīmāgantukānāmāśrayabhedena cikitsā vaktumāha-āgantayastvityādi | manasyanye iti eke, śarīre'nye ityapare | śarīrapatitānāmāgantūnā khaḍgādyabhighātajānā śārīraṇāāmiva | mānasānā manaḥsaṃbhūtānā śabdādivarga śabdasparśarūparasagandhāḥ | iṣṭa ityabhipretaḥ cikitsātvena | sukhāvaha iti sukhakārī | anye tu caśabdamanuktasamuccayārthamācakṣate, tena dhairyāptaprabhṛtayo'pi mānasān cikitstuṃ nirdiṣṭāḥ |
36 |
2.38
idānīṃ vyākhyātamarthamupasaṃharannāha- evamityādi | evamiti anena prakāreṇa, etaditi pūrvanirdiṣṭaṃ, catuṣṭayamiti caturavayavaṃ, yadyapyatra puruṣādayaḥ pañca tathā'pi catuṣṭayaṃ jñeyaṃ, tathāhi-“nānyaḥ kālaḥ kriyāto'sti kriyā nānyā'thavauṣadhāt | prādhānyāt puruṣasyātra tato vyādhicatuṣṭayam || kriyāviśiṣṭaḥ kālo vā kālo vā taccatuṣṭayam” –iti, ato na sakhyātireka | tatra yena yadu-
pagṛhītaṃ tatra tadupadarśayitumāha-tatretyādi | tatreti tasmin catuṣṭayamadhye | tatsabhavadravyasamūha iti tasya puruṣasya saṃbhava utpattistadartho dravyasamūhaḥ sa tathā | kaḥ punarasāvityāhabhūtādiriti |--bhūtāni ādīni prathamāni pradhānāni vā yasya sa bhūtādiriti vākyārthaḥ, tena śukrārtavapañcamahābhūtānīha gṛhyante | anye tvanyathā vyākhyānayanti - tasya puruṣasya saṃbhavadravyāṇi śukraśoṇitādīni, teṣā samūha saṃyogaviśeṣaḥ, kathaṃbhūtaḥ saḥ ? bhūtādi, bhūtaṃ mahābhūtaṃ pṛthivyādikaṃ, ādirmūlakāraṇaṃ yasya sa tathā, athavā tatsabhavadravyasamūhaḥ śukraśoṇitādisaṃyogaḥ sa bhūtānā prāṇināmādi mūlakāraṇaṃ, tatra vyaktībhāvāt | bhūtādirityatraike bhūtānāmādirbhūtādi, avyaktādārabhya yāvat 'sa eṣa karmapuruṣaścikitsādhikṛta' iti vadanti, tanna, pañjikāyā nirastatvāt | tadaṅgapratyaṅgavikalpāśceti aṅgāni mastakādīni, pratyaṅgāni cibukādīni | tvaṅmāsasirāsnāyuprabhṛtaya iti tvaca sapta, māsa peśīśatāni pañca, sirāśatāni sapta, snāyuśatāni nava ca, prabhṛtigrahaṇāt srotodhamanyādayaḥ | sarva eveti sarvaprahaṇādāgantumānasasvābhāvikānā grahaṇam | dravyaṃ sthāvarādi, rasā madhurādayaḥ, guṇā gurvādayaḥ, vīryāṇi śītoṣṇādīni, dvau vipākau gurulaghū, auṣadhagrahaṇaṃ kriyāviśeṣaṇamato na sakhyātirekaḥ | ayamarthaḥ puruṣādicatuṣṭayaprastāve vyākhyāta' | kriyāgrahaṇāditi kriyākālaśabdopāttādityarthaḥ | snehādīnītyādiśabdāt svedanavamanavirecanāsthāpanānuvāsanadhūma nasyakavalagrahamūṣapācanasaṃśamanādīnā grahaṇaṃ, chedyādīnītyādiśabdādvedhyalekhyaiṣyāhāryavisrāvyasīvyādīnāṃ grahaṇam | kālagrahaṇāditi nehasvedanavamanavirecanādīnā karmaṇā tathā śastrādikarmaṇā ca vakṣyamāṇasamayānirdeśaḥ | tatra snehasya “prataptacāmīkarapītalohite savitari”iti vacanāt kālanirdeśaḥ, sarvasvedānāṃ jīrṇānnakāla', vamanasya pūrvāhnakāla, virecanasya prāta; prātariti dinasyāditatrayo muhūrtāḥ, ityādyanusartavyam |
2.39
anena catuṣṭayena sakalameva śāstraṃ vyāptamiti nidarśayitumāha-bhavati cātretyādi | bījamiva bījaṃ, yathaikaṃ bījaṃ bhūmau nikṣiptaṃ mūlakāṇḍaśākhāpatrairaṅkurataravisāritamupajāyate, tathedamapi cikitsitabījaṃ sūtranidānaśārīracikitsākalpasthānāthairvistṛtamārogyaphalaṃ bhavatīti | samāsena sakṣepeṇa | saviṃśamadhyāyaśatamiti viṃśatyadhikamadhyāyaśatamityarthaḥ | saviṃśamiti sahaśabdena kiṃ prayojanaṃ ? ucyate, sahaśabdenātrottaratantreṇa saha viṃśatyadhikamiti uttaratantrasahitatvaṃ prakāśyate | nanu, atra pakṣe bījakathanenaiva ādyādhyāyasya gatatvāt kathaṃ viṃśatyadhikamadhyāyaśataṃ pūryate ? naiva, sarvatantropalakṣaṇatvāttasyeti nātronalam | anye
tu saptadvyūnāthamārthamācakṣate, yathā salavaṇaṃ satikta sakṣāramiti | kathamatronatā ? ucyate, vedotpattimadhyāyaṃ vihāya viṃśatyadhikamadhyāyaśataṃ na pūryate, ekenonatvāt; tasmādūnaviṃśatyadhikamadhyāyaśatamasya vyākhyā bhaviṣyatīti | yadyevaṃ tarhi uttaratantrasya kathaṃ prāptiḥ ? ucyate, arthavagāt | nanu, ka. punarartho yadvaśāt prāptiḥ ? ucyate-śeṣā arthā uttare tantre pratipādanīyā iti| uttaratantraprāptāvanvayo yo'rtho'sti sa ca na likhito granthagauravabhayāt |
2.40
tacca saviṃśamityādi | tacca sottaratantraṃ viṃśatyadhikamadhyāyaśataṃ pañcasu sthāneṣu | nanu kathametat ? uttaratantrasya pañcabhyaḥ sthānebhyaḥ pṛthaguktatvāt, naivaṃ, kutaḥ ? pañcasveveti niyamābhāvāt | ata evāgre vakṣyati-uttare tantre śeṣānarthān vyākhyāsyāma iti | śeṣaśabdena rasabhedādaya. khasthavṛttādayaśca jñeyā. |
2.41
idānīṃ vedotpattyadhyāye nidarśitasya cikitsābījopadeśanyāyena śāstrasya pāṭhānuśaṃsāmāha, -svayambhuvetyādi | svayambhuvā brahmaṇā, proktaṃ upadiṣṭaṃ, idaṃ śāstraṃ, sanātanaṃ nityaṃ, yaḥ paṭhet adhīyīta, anye tu paṭhadhātustra caturṣvartheṣu, tathāhipāṭhe, arthajñāne, karmadarśane, abhyāse ca, hi sphuṭaṃ, kāśipaniprakāśitaṃ ādidevena dhanvantariṇā prakāśitaṃ, bhuvi pṛthivyā, pūjito nṛpairiti nṛpai narendrai, etena aihikaṃ phalaṃ darśayati, asukṣaye prāṇakṣaye, śakrasalokatā indrasamānalokatā vrajati, etena pāralaukikaṃ śreyo darśayati | anye tu śakrasulokatā vrajediti paṭhanti; suśabdaḥ pūjāvacanaḥ, tena śakralokapūjyatā vrajet prāpnuyādityarthaḥ | etena bhuvi narendraiḥ svarge ca devai. pūjito bhavedityarthaḥ |
iti śrīḍalhaṇaviracitāyā nibandhasaṃgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ sūtrasthāne vedotpattirnāma prathamo'dhyāyaḥ samāptaḥ |
Linked texts (1)
- Suśrutasaṃhitā — Suśruta & Nāgārjuna (siddha/alchemist), Sanskrit