The Compendium of Suśruta 27
Nibandhasaṅgraha 27
- Language
- Sanskrit
27.2
vyādhisamuddeśīyamityādi | vyādhīnāṃ samāsenoddeśaḥ kathanaṃ, tadadhikṛtya kṛto'dhyāyo vyādhisamuddeśīyaḥ <sup 1</sup vyādhisaṃkṣepoddeśīya ityarthaḥ |
27.3
śastrasādhyatvena snehādisādhyatvena ca vyādhīnāṃ dvaividhyaṃ darśayannāha,–dvividhā ityādi | śastrasādhyā iti chedyādiprakāreṇa, snehādikriyāsādhyā ityādiśabdena svedanavamanavirecanādayaḥ | tatreti tayormadhye, śastrasādhyeṣvaṣṭavidhaśastrakarmaṇyokteṣu bhagandaragranthiprabhṛtiṣu |
27.4
śalyatantratvāddasya tantrasya śastrakriyaivārhati na snehādikriyetyāśaṅkyobhayakriyāvikāraṃ darśayannāha,–asminnityādi |—asminniti sauśrute śalyatantre | punaḥśabdo'tra evārthe | sarvatantrasāmānyāditi śālākayādīnā sāmānyāt tulyatvāt | yathāsthūlamiti sthūladṛṣṭyā, na sūkṣmadṛṣṭyetyarthaḥ | etena ye sanāmakā vyādhayasteṣāmavarodha, nirnāmkānā punalakṣaṇadvāreṇa, avarodhaḥ saṃgrahaḥ | kaḥ punarayaṃ vyādhirityāha, - prāgabhihitamityādi | taditi tayoḥ śarīraśarīriṇoḥ, śarīramanasoriti kecit | tacca duḥkhaṃ trividhamiti cakārātra kevalaṃ trividhaṃ saptavidhaṃ ca | ātmaśabdena samanaskaṃ śarīramucyate | tatra vātapittakaphotyā śarīrabhavā ādhyātmikāṃstathā rajastamobhavāśca | ātmanyadhi adhyātmaṃ, tatra bhavādhyātmikam | bhūtāni prāṇinaḥ, bhūteṣvadhikṛtya yat pravartate tadādhibhautikam | devāḥ surāḥ surayonayaśca, deveṣvadhikṛtya yadvartate tadādhidaivikam | tadeva trividhaṃ duḥkhaṃ -bhedāntarahetubhirbahuprakārabhūte vyādhau samavaitītyāha, -tadityādi |—
tat trividhaṃ du khaṃ, upanipatati madhye nipatati | te punariti te trividhā vyādhaya puna saptavidhā bhavantītyarthaḥ |
27.5
teṣāṃ saptavidhavyādhīnāṃ krameṇa lakṣaṇānyāha, - tatra ādivalapravṛttā ityādi| tatra teṣu madhye, ādivalapravṛttā duṣṭaśukraśoṇitavalajātā - ke te ityāha, - ye śukraśoṇitadoṣānvayā iti; śukraśoṇitasthitavātādidoṣajanitā | tāneva nāmato darśayati, - kuṣṭhāśa. prabhṛtaya iti | prabhṛtigrahaṇāmmehakṣayādaya. | mātṛjā iti mātuḥ śoṇitajā', pitṛjāśceti pituḥ śukrajā | janmavalapravṛttā ityādi | janmabalapravṛttā iti śukraśoṇitaduṣṭiṃ vinā'pi māturapacāravalajātā ; apacāra iti duṣṭāhārācārāvapacāraḥ | mūkā avāca., minminikāḥ sānunāsikā., vāmanā atyantahrasvaśarīrāḥ | dauhṛdāpacārakṛtāśceti garbhāṇubhāvānmātuśrutyārdimāseṣvindriyārthaprārthanā dauhṛdamityācakṣate; tasyāpacārastu dauhṛdamevāpamānitaṃ, apamānitamalavdhaṃ garbhasyāhitaṃ vā | 'atra mūkaminminavāmanaprabhṛtayo jāyante' ityasyāgre keciṅgajata ityādipāṭhaṃ paṭhanti, sa ca pūrṇo na dṛśyate nivandheṣviti na likhitaḥ | tṛtīyaṃ vyādhibhedaṃ nirdeśannāha, -doṣetyādi | doṣā vātādayo rajastamasī ca, balaṃ śakti., pravṛttā jātā | ke punasta ityāhaātaṅkasamutpannā iti | ātaṅkā rogā; yathā - pratiśyāyāt kāsaḥ, kāsāt kṣaya ityādi | ete ādhyātmikā iti ete āṃdivalapravṛttā janmavalapravṛttā doṣavalapravṛttāścaya ādhyātmikā ; śarīrasthavātādiraja prabhṛtidoṣajanitatvāt |
27.6
caturtha vyādhibhedaṃ nirdeśannāha, -saṃghātetyādi |- saghātabalapravṛttā iti prahāraśattijātāḥ | ke punasta ityāha,-ya āgantava ityādi | vyālakṛtā iti vyālā duṣṭavyāghrādaya | ete ādhibhautikā iti ete pūrvoktā āgantavaḥ; ādhibhautikatvaṃ bhūteṣu prāṇiṣvadhikṛtatvāt |
27.7
pañcamaṃ vyādhibhedaṃ nirdeśannāha, - kālabalapravṛttā ityādi | kāla śītoṣṇavarṣalakṣaṇaḥ ṣaḍṛtuka | ke punasta ityāha,śītoṣṇavātavarṣāprabhṛtinimittā | te punarjārvyadāhakampādaya, tathā vraṇajvarāśca | atra vyāpannartukṛtānā pūrvoktatānapānauṣadhibhirupacāra, yathāsvaṃ ca vyādhivihita bheṣajaṃ, ṛtuvyāpannaśamana ca, daivavyapāśrayaṃ ca homādi, avyāpannartukṛtānā punaryathādoṣaṃ yathārogamevopacāraḥ | ṣaṣṭhaṃ vyādhibhedaṃ nirdeśannāha,- daivavalapravṛttā ityādi | daivabalapravṛttā iti daivagaktijātā ityartha | ke punasta ityāha,-ye devadrohādityādi | devagogurusiddhānā drohāt | abhiśastakā iti ṛṣīṇāmākrośā | ātharvaṇakṛtā atharvavedapraṇītābhicārikamantrai kṛtā māraṇātmakā vyādhaya | upasargajā iti upasṛjyanta ityupasargā• pīḍitajanasamīpotpannā jvarādaya | vidyudaśanikṛtā iti latākārā tiryakpatantī vahrirūpā vidyuta, muśalavadadha patanaśīlo māraṇātmako'śani | saṃsargajā iti devādidrohekajanasaparkajā ityartha | ākasmikā iti vinaiva sasarga prāktanakarmapīḍitatvena jātā ityartha | upasargajasasargajayośayaṃ viśeṣa -upasargajā jvarādirogapīḍitajanasaparkādbhavanti, sasargajāśca devādidrohekajanasaparkādbhavanti | 'devadrohādbhiśastakā' ityatra kecit 'upasargābhiśāpābhicārābhiśaṅkajā' iti paṭhanti, sa cābhāvānna likhita | saptamaṃ vyādhibhedaṃ darśayannāha,- svabhāvabalapravṛttā ityādi | svabhāvabalapravṛttā iti prakṛtiśaktijātā ityartha | ke punasta ityāha,- kṣutpipāsetyādi | kālajā iti ye samaye prāptā bhavanti | akālajā asamaye jātā ityartha | tatra kālajākālajayorhetubhedena bheda iti darśayati,-tatra parirakṣaṇakṛtā ityādi | parirakṣaṇaṃ rakṣāprayatna, tasminnapi parirakṣaṇe ye bhavanti te kālakṛtā, ata eva kālakṛtānā nopacāro'sti; yāpyataivāsti bhojanapānarasāyanādibhi, ātyantikapratīkāro vā svabhāvavyādhicikitsitoktarasāyanavidhinā | aparirakṣaṇakṛtā iti aparirakṣaṇaṃ rakṣaṇe'prayatna, tasmin ye bhavanti te'kālakṛtā | teṣā ca yathādoṣaṃ yathārogaṃ pratīkāraḥ | ete ādhidaivikā iti ete kṣutpipāsādayo daivamadhikṛtya bhavantītyādhidaivikā | kecit "eta ādhidaivikā" ityamu pāṭha na paṭhanti | teṣā mate svabhāvavalapravṛttā kṣutpipāsādaya ādhyātmikamadhye nipatanti | tatra teṣveva saptasu
vyādhibhedeṣu sarvavyādhyuparodhaṃ darśayannāha, - atra sarvavyādhyuparodha iti | atreti vyādhau, uparodhaḥ saṃgrahaḥ |
27.8
kathaṃ puna' sarvavyādhyuparodha ityāha,-sarveṣāṃ ca vyādhīnāmityādi | mūlamiti kāraṇamityartha | talliṅgatvāditi vātādiliṅgatvāt | liṅgaṃ tu vātādīnā raukṣyālyalehādayaḥ, tathā todadāhakaṇḍādīni kāryāṇi ca | 'dṛṣṭaphalāditi vātādiharopadhairvātādivyādhirupaśamanadarśanāt | āgamācca sarvaśalyekādaśaśatānā vyādhīnāṃ kāryabhūtānā vātapittaśleṣmāṇo hi kāraṇam | yathā kṛtsnamityādi | vikārajātamiti vikārasamūha; vikārāśvātra trayoviṃśatirmahadādyā | viśvarūpeṇāvasthitamiti jagadrūpeṇa vyāpya sthitamityartha | na vyatiricyanta iti na pṛthagbhavantītyarthaḥ | evameva kṛtsna vikārajātamityādi vikārajātamiti rogasamūham | avyatiricyeti aparitajyetyarthaḥ | etena talliṅgatvādityādinā 'numānapratyakṣāgamopamānāni catvāri pramāṇānyuktāni | nanu, doṣatrayāt kathamādivalapravṛttādayo'neke vyādhaya ityāha,doṣadhātumalāsaṃsargāditi |-saṃsargaḥ sayoga; tayathā-vātādidoṣarasadhātupurīṣamalasasargādatīsārādaya', vātādidoṣarasadhātusaṃsargāt jvarādayo rasādhiṣṭhānā, vātādidoṣarasādidūṣyamūtramalasasargādviṃśatimehā, tathā vātādidoṣaraktadhātusasargādvātaraktaraktapittavidradhiraktagulmādaya | āyatanaviśeṣāditi āyatanāni sthānāni, teṣā viśeṣo bheda ityartha; tayathāsaptasvāyataneṣu pañcaṣaṣṭirmukharoga!', cakṣurindriyāyataneṣu ṣaṭsaptatirnetrarogā | nimittataśceti nimittāni vātādaya; tathathā - pratyekaṃ vātādijvarāstraya', sānnipātika eka, dvandvajāstraya, āgantuścāṣṭama, evamanyadapi nimittato vyādhīnā nānātvaṃ jñeyam | eṣāmiti vyādhīnā, vikalpo bheda' nānātvamityartha | dūṣyajanmasaṃjñā lakṣṇayā bhavatīti darśayannāha, -doṣadūṣiteṣvatyarthamityādi | doṣaireva dūṣiteṣu dhātuṣvatyartha dūṣiteṣu vikāreṣu rasajādisajñā, yathā ghṛtadagdhastailadagdhastāmradagdho lohadagdha iti | atra ghṛtādiśabdena ghṛtādistho vahnirlakṣyate, evaṃ rasādijo vyādhirityatra rasādisthitavātādidoṣā lakṣyante |
27.9
vyādhinānātvakāraṇamuktametaddvayamapi saṅkṣepeṇābhidhāya nimittataśceti yaduktaṃ tṛtīyaṃ vyādhinānātvakāraṇaṃ tadabhidhātumāhavistaramityādi | nimittāni vātādayaḥ | tatkāraṇāni balavadvigrahādīni mithyāprayuktāni snehādīni ca; tadyathā kāmajvaro krodhajvaro mṛtpāṇḍuroga ityādi, tathā'tīsāre gurvatisnigdhoṣṇadravasthūlātiśītalairityādi pratirogaṃ nirdiṣṭhāni | pratirogaṃ vakṣyāma iti roge roge vakṣyāmaḥ |
27.10
vātādīnāṃ śarīre prasaratāṃ sthānasaṃśrayasya vyādhinānātvakāraṇasya hetuṃ darśayannāha, -kupitānāmityādi | khavaiguṇyāt srotovaiguṇyādityarthaḥ |
27.11
pratipādyavyādhīnā doṣāṇā ca kāryakāraṇasaṃbandhaṃ punaranyathā jijñāsyamāha-bhūya ityādi |-bhūyaḥśabdaḥ punararthe | jijñāsyaṃ jñātumabhilaṣaṇīyam | etenaitaduktaṃ bhavati-prākkila vyādhīnā vātādimūlatvaṃ jijñāsitaṃ, atrānyat punarapi jñātumeṣṭavyamityartha ; anye bhūyo bahutaramiti vyākhyānayanti | kecit ‘bhūyo'tra jijñāsyate’ iti paṭhanti | nitya. saṃśleṣa iti sarvadā apṛthaktva, yathā-sūryātapayoścandrajyotsnayo pāvakauṣṇatvayoriti | paricchedo viśleṣaḥ pṛthaktva; yathā-paṭakuvindaikayorghaṭakumbhakārayo kuṇḍalasuvarṇakārayorityādi | athāpyanyatheti ko'rtha ? anitya0 saṃśleṣa | pūrvapakṣamāśaṅkya samādhānamāha,atrocyata ityādi | pratyākhyāyeti parityajyetyartha | nanu, yadi doṣān parityajya jvarādayo na bhavanti tarhi saṃbandho'stītyā-
cikitsāviśeṣavijñānārthaṃ sukhasādhyatvādikarmabodhārtha ca pratyekaṃ rasādidhātuvikārān darśayitumāha, -tatrānnānaśraddhārocaketyādi | annāśraddhā annavidveṣa | aṅgamarda iti vedanāviśeṣaḥ sphuṭaniketi loke | hṛllāso hṛdayotkledo'sakṛtṣṭhīvanam | aṅgasāda iti aṅgānāmamutsāhaḥ | rasadoṣajā iti doṣadūṣitarasajātā | rasajānabhidhāya raktajānabhidhātumāha,-kuṣṭhetyādi | raktajāvyaktvā māsajānāha, - adhimāsetyādi | māsasaghāta iti māsasaṃghāto nāma mukharogeṣu; māsocchrāya sāmānya evelanye | māsajān kathayitvā medojanānāha, -granthītyādi | medojānuktvā'sthijānāha,-adhyasthyavidantetyādi | adhyasthīni adhikāsthīnītyarthaḥ | avidanta iti adhikā dantā ityartha | todaśūlābhyā sahāsthiśabda pratyekaṃ saṃbadhyate | asthidoṣānabhidhāya majjajānāha,-tamodarśanetyādi | -tamodarśanamandhakāradarśanam | mūrcchā cetanācyuti' | bhramaścakāruḍhasyeva | sthūlamūlānāmaruṣāṃ vraṇānā parvasu janmetyartha | anye tu 'parvasthūlamulāruṃjanma' ityatra ‘parvagauravasthūlamūlohurudvā’ iti paṭhanti, majjadoṣānabhidhāya śukradoṣān darśayati, -klaibyāpraharṣetyādi | - klaibyamiti paṇḍha(ṇḍa) tetyartha | apraharṣa iti strīviṣaye'nabhilāṣa | taddoṣā iti śukradoṣā ityartha | śukrajānuktvā malāyatanadoṣānāha-tvagdoṣā ityādi | - tvagdoṣā kuṣṭhāni | karṇanāsāmukhākṣimalāyataneṣvanyeṣu ca prajananapāyvapatheṣvapravṛttiḥ saṅga ucyate | malāyatanadoṣānabhidhāyendriyāyatanadoṣānāha, - indriyāṇāmapravṛttirityādi | samāsa sakṣepaḥ | doṣadhātumalāsasargāditi yatprāguktaṃ vyādhinānātvakāraṇaṃ tathā''yatanaviśeṣādi yadvitīyaṃ
śaṅkānirākaraṇārthāha, - śaśva ca na nitya- saṃbandha iti |— nityaḥ sarvadetyarthaḥ| sa kathaṃ na sarvadā saṃbandha ityatra dṛṣṭāntamāha— vidyudātetyādi | ākāśaśabdenākāśastho megha ucyate | satyapyākāśa iti vidyamāne'pi jalada ityarthaḥ | nimitta iti sāmagrīta ityarthaḥ | tata eveti tasyāḥ sāmagryā evetyarthaḥ | aparadṛṣṭāntamāha-taraṅgabudbudādaya iti |- taraṅgaḥ jalalaharī | śāśvatika iti nitya ityartha |
27.12
vistara nimittāni caiṣā pratirogaṃ vakṣyāma iti yaduktaṃ prāk tat pratipādayannāha-vikāraparimāṇa cetyādi | vikāraparimāṇaṃ cetīya samudāyasaṃkhyā, tathā ca 'vyādhīnāṃ tu sahasraṃ yacchataṃ viṃśatireva ca-’ ityuttare tantre vakṣyate | sakhyā caiṣā pṛthak pṛthagiti iyamavayavasaṃkhyā; tathā ca- ṣaḍarśāsi, catasro'śmarya, aṣṭādaśa kuṣṭhānīti nidānasthāne vakṣyate | sarvābādhāśca vakṣyata iti jvarānīsāraśothādayaḥ | cakāro'tra bhinnakrame| tena vikāraparimāṇaṃ ca sarvābādhāścottare tantra vakṣyata iti sabadhyate, na punaruttare tantre iti saṃkhyā caiṣā pṛthak pṛthagityatra saṃbadhyate | anye tu vyākhyānayanti-vikārā jvarādīnāmupadravarūpatayā tūṭṭvṛddhiprabhṛtayaḥ, tatparimāṇamadhikamadhyahīnabhedena .vikāraparimāṇaṃ; aṣṭau jvarā, ṣaḍatīsārā ityādi sakhyā ca pṛthak pṛthak; sarvābādhāśca śārīramānasā iti, sarvametaduttare tantre vakṣyate vyākhyāsyatyācārya iti |
iti śrīḍalhaṇaviracitāyāṃ suśrutavyākhyāyā nibandhasaṃgrahākhyāyā sūtrasthāne caturviṃśatitamo'dhyāyaḥ samāptaḥ |
Linked texts (1)
- Suśrutasaṃhitā — Suśruta & Nāgārjuna (siddha/alchemist), Sanskrit