The Compendium of Suśruta 41
Nibandhasaṅgraha 41
- Language
- Sanskrit
41.2
saṃśodhanaṃ saṃgamanaṃ cādhikṛtya kṛto'dhyāyaḥ saśodhanasaṃśamanīyaḥ, tasyārambhamityarthaḥ |
41.3
prāgdravyasaṃgrahaṇīyādhyāye vyādhipratyanīkā dravyagaṇā uktāḥ; saṃśodhanasaṃśamanīye tu doṣapratyanīkaprāyāḥ pañcakarmopayoginaḥ śodhanadravyasaṃgrahagaṇā vātādiśamanadravyagaṇāśca kathayitavyā iti, tatra dvividhaṃ saṃśodhanaṃ—vamana virecanaṃ ca, tatra vamanapūrvakatvādvirecanasya prathamaṃ vamanadravyagaṇamabhidhātumāha,—madanetyādi | jīmūtako devadālī, ikṣvāku kaṭukālābuḥ, dhāmārgava pītapuṣpakoṣātakī, kṛtavedhana koṣātakībheda, sarṣapā śvetasarṣapā viśeṣeṇa vamanārhāḥ, kovidāraḥ kāñcanāra, karbudāra śleṣmāntaka ‘vava’ iti ‘lisoḍā’ iti ca deśabhāṣayā prasiddha, ariṣṭo nimbaḥ, vidulo vetasa, bandhujīvo madhyāhnapuṣpaka ‘marunīyā’ iti loke, śvetā śvetavacā, śaṇapuṣpī śaṇasadṛśaviṭapaḥ ‘saṇahulī’ iti loke, vimbī kindurikā, vacā dvitīyā'ruṇā, mṛgervārurindravāruṇī, citrā citrāṇḍikā paṭolaphalākāraphalā āraṇyakacaṇḍaketyartha, anye dravantīmāhu | śeṣa prasiddham | ūrdhvabhāgaharāṇi vamanakarāṇītyarthaḥ | eṣā madhye kānicidravyāṇi sākṣādvāmayanti kānicidvamanadravyamilitāni | kecidācāryā dvāviṃśatidravyāṇītyatra gaṇe niyamamāhuḥ | eṣāmavayavavibhāgamāha—tatretyādi |
41.4
virecanadravyāṇi nirdiśannāha,—trivṛdityādi | trivṛdraktamūlā ‘nisota’ iti loke, śyāmā kṛṣṇamūlā trivṛt; dantī dantinī; dravantī dantībheda savarīti loke, saptalā sātalā sehuṇḍabheda, apare bughnāmāhuḥ; śaṅkhinī yavatiktābhedaḥ, śvetabughnetyapare; viṣāṇikā meṣaśṛṅgī, gavākṣī śvetapuṣpendravāruṇī, chagalātrī vṛddhadārakaḥ; snuk sehuṇḍaḥ; suvarṇakṣīryantāsadṛśapatrā ‘hiyāvali’ iti loke, ‘kaṅkuṣṭha’ ityapare, kiṇihī kaṭabhī; tilvaka svalparodhraḥ; kampillako rocanika svanāmakhyāta ; ramyako drekkā ‘bakāiṇi’ iti loke, paṭolamūlamityapare, nīlinī nīlabughnā, śrīphaliketyanye; caturaṅgulaḥ kiramālakaḥ, atraike caturaṅgulasthāne ‘pañcāṅgula’ iti paṭhanti, teṣā mate pañcāṅgula eraṇḍaḥ, anye tu pañcāṅgulaśabdena paṭolaphalasadṛśaphalā latā snigdhapatrā śāradaphalāmāhuḥ; pūtīkaścirabilva, mahāvṛkṣa sehuṇḍabhedaḥ, tasya kṣīra, etena na punaruktadoṣa, saptacchadaḥ saptaparṇaḥ, jyotiṣmatī kākamardinikā | adhobhāgaharāṇīti virecanānītyartha | śeṣaṃ sugamam | eṣāmavayavavibhāgamāha,—tatretyādi |
41.5
ubhayabhāgaharāṇi nirdiśannāha,—kośātakītyādi | kośātakī ghoṣakaḥ, saptalā snuhībhedaḥ, apare śrīphalikamāhu, devadālī svanāmakhyātā, ‘devalī’ iti loke | ubhayatobhāgaharāṇīti vamanāni virecanāni cetyartha | etāni kośātakīprabhṛtīni niyamenobhayatobhāgaharāṇi, gavākṣīprabhṛtīnā pūrvoktānā tu patrādiviśeṣeṇa kadācidvāmakatvaṃ kadācidvirecakatvamiti na teṣāmubhayatobhāgaharatvam | eṣā kośātakyādīnā kiṃ gṛhyata ityāha,—eṣāmityādi| tatra svarasagrahaṇaṃ kaṣāyādinivāraṇārtham |
41.6
śirovirecanadravyāṇi nirdeṣṭumāha,—pippalītyādi | apāmārga śikharī ‘andhakuḍaka’ iti loke, śigruḥ śobhāñjanaka ; siddhārthaḥ sarṣapaḥ; śirīṣo viṣaghātī, karavīra svanāmakhyāta., vimbī kundurukā, girikarṇikā sephanda, kiṇihī kaṭabhī;
jyotiṣmatī kakundanī, arkau'rkaurkadvayaṃ; śṛṅgaveraṃ śuṇṭhī; tālīśaṃ tālīśapatraṃ; tamālaṃ tamālapatraṃ, patrakamiti loke; surasā 'tulasī' iti loke; arjakaḥ kuṭherakaḥ; meṣaśṛṅgī meḍhaśṛṅgaḥ putrañjīvakasadṛśapatro vṛkṣa, anye karkaṭaśṛṅgamāhuḥ; mātuluṅgī surabhiphalā vanajā'raṇyabījapūrakaḥ; suraṅgī raktakusumaṃ 'śobhāñjanaka', pīlu 'pīlu' iti loke, jātī mālatī; śakṛdraso gomayarasaḥ, mūtraṃ gomūtram | śirovirecanānīti nasyaprayogeṇa śira sthaṃ śleṣmāṇaṃ virecayanti srāvayantītyarthaḥ | śeṣaṃ prasiddham | eṣāmavayavavibhāgamāha, - tatretyādi | niryāso kharasrāvityartha | lavaṇāni pārthivaviśeṣā iti pṛthivyā avayavaviśeṣā., etena svarūpeṇaiva lavaṇāni grāhyāṇītyuktam | madyānyāsrutasayogā iti sandhānakasaṃyogo madyaṃ, ata eva tadapi svarūpeṇaiva grāhyam | śakṛdrasamūtre malāmiti ete malau, tasmādete api svarūpeṇa grāhye |
41.7
saṃśodhanamabhidhāya saṃśamanaṃ nirdiśannāha, - bhadradārvādityādi | saṃśamanānīti samyak śamayatīti saśamanaṃ, samyaktvaṃ ca duṣṭadoṣakhānirharaṇapūrvakaṃ śamanamaduṣṭasyānudīraṇaṃ ca, vyādhisaśamanaṃ hi prakṛtavyādhe. saśamanamaprakṛtavyādheranudīraṇam | taduktaṃ, - “na śodhayati yaddoṣān samānnodīrayatyapi | samīkaroti ca kruddhān tat saśamanamucyate” iti | doṣaśabdo'tra doṣeṣu doṣakāryeṣu vyādhiṣvapi ca vartate, kārye kāraṇopacārāt | meṣaśṛṅgī meḍhaśṛṅga, putrañjīvakatarusadṛśapatro vṛkṣa, anye karkaṭaśṛṅgamāhu, balātibale śuklapītapuṣpaṃ valādvayaṃ, ārtagala kakubha, kecidātaṃgulaṃ kaṇṭakīvṛkṣamācakṣate, kacchurā kuṅkumadanikā, kacchurā śūkaraśimbirityanye; kuberākṣī kāṣṭhapāṭalā, poṭiketyanye, vīratarurvilvanāsikā, śara ityanye, sahacara kaṇṭaśeliyāka ; agnimantha 'agnimathū' iti pūrvadeśe prasiddha, vatsādnī guḍūcī, vīryeṇa guḍūcī vātaṃ hanti, rasena kaphapitte, aśmabhedaka pāṣāṇabhedaka ; vasuka śivamallikā, vakapuṣpamiti loke, vadhiraḥ sūryāvartaṃ, apāmārga ityapare, kāñcanako dhūstūraka , 'karcūra' ityanye paṭhanti, karpūra śaṭī; kārpāsī vanakārpāsikā, kārpāsaviṭapasadṛśī; vṛścikālī vṛścikayākaḥ; pattūraḥ kucandanam | śeṣaṃ prasiddhaṃ, pūrvaṃ vyākhyātaṃ ca | prabhṛtigrahaṇānmopatilātasīprabhṛtīnā grahaṇam | samāsena sakṣepeṇa, vistareṇa lavaṇapānāyanilaharagrahaṇaśrutipratipādita yāvadbhūjalānalaguṇabahulaṃ dravya vātasaśamanamiti |
41.8
pittasaśamanānnirdiśannāha, - candanetyādi | candanaṃ śrīkhaṇḍaṃ, kucandanaṃ raktacandanaṃ, hrīveraṃ bālakaṃ, payasyā kṣīrakākolī, vidārī vidārīkanda', śaivalaṃ śaivālaṃ, kahāraṃ raktotpalaṃ bṛhatpatriketi loke, anye saugandhikotpalaṃ, kumudotpala śvetotpalaṃ, kandalī śvetaślakṣṇavahupuṭakandaviśeṣa sarpacchatrakamiti loke, mūrvā kandalīsaddaśakhalpaviṭapa 'hṛdhoḍa' iti loke | prabhṛtigrahaṇādanuktamapi madhuratiktakaṣāyaṃ dravyaṃ grāhyam | samāsagrahaṇena lannapānādau pittaharatvena yadanyadapyuditaṃ khabhūmijalānilabhūyiṣṭha tadapi pittaśamanaṃ grāhyam | nanu, candanakucandane sārivādau, payasyā kākolyādau, utpalādīnyutpalādigaṇe paṭhitānyeva, tatkathaṃ pṛthannirdeśa iti ? brūma, samastavyastānā tricaturāṇā guṇaviśeṣāpanāya pṛthak pāṭha | yaṣṭīmadhukaṃ tu śītakaṣāyādikalpanayā pittaṃ śamayati cāmanīyadravyasayutaṃ tu vāmanīyamiti na doṣaḥ |
41.9
kaphasaśamanaṃ nirdiśannāha, - kāleyaketyādi | kāleyakaḥ kṛṣṇavarṇacandanaviśeṣo malayādricandanamiti loke; tilaparṇī hurahura; śītaśivaṃ karpūraṃ, śatapuṣpāmedmake, gavedhuketyapare; saralā trivṛt; prakīrṇī kaṇṭakī viṭapakarañja, udakīryā ciravilva ; iṅgudī iṅguda, putrañjīvaka ityanye, sumanā jātī, kākādanī hiṃsā, lāṅgalī kalikārikā, hastikarṇo gajakarṇākāraikapatra, 'bhūpalāśa' iti loke, rakkhairaṇḍa ityanye, muñjātaka khanāmakhyāta khalpakanda uttarāpathe, lāmajjakamuśīrabhedaḥ | keṣācidatra pippalyādivacādipaṭhitānā punarvacana viśeṣeṇa kaphasaśamanatvadarśanārtha, muñjātakasya vātapittaharatve'pi śleṣmaharatvena prāyastridoṣaharatvaṃ darśayanti | prabhṛtigrahaṇādanuktakaṭutiktakaṣāyāṇāmupasagraha | samāseneti vistareṇa tvannapānādau tathā tejo'nilākāśaguṇabhūyiṣṭhamanuktamapi dravyaṃ kaphasaśamanamiti |
41.10
ataḥ paraṃ saṃśodhanasaṃśamanadravyamātrā niyamayannāha, - tatretyādi | -saṃśodhanāni saśamanāni cetyarthaḥ | vyādhyagnipuruṣāṇāṃ ca balaṃ śaktimabhisamīkṣya nyūnādhikabhāvena vidadhyāt kuryāt | vyādhiśabdena doṣā rogāśca | teṣāṃ vyādhyādīnāṃ valādikamanapekṣya bheṣajaprayoge kriyamāṇe vyādhyādivalādādhikye doṣaṃ nirdiśannāha, tatretyādi | viṣṭabhya vā pacyata iti cirakālaṃ sthirībhūya śūlādikaṃ kṛtvetyartha | puruṣabalāditi glāniḥ śarīraśaithilyaṃ, mūrcchā cetanāvyutiḥ, mado madhamattasyeva, āvahati karoti | śamanamiti saśamanauṣadhamityarthaḥ | saṃśodhanadoṣamāha, - evaṃ saṃśodhanamiti | evametaddoṣaṃ saśodhanamapi karotītyarthaḥ | atipātayati atipātanamapyadhikaṃ karotyāturavalasyetyartha | vyādhivalanyūnāyā auṣadhamātrāyā dāne doṣamāha, - hīnetyādi | akiṃcitkara na kiṃcit karoti anarthakamityarthaḥ; anye'kiṃcitkaramapārthakamityāhu, nalīpadārthe | siddhihetumupādhiṃ darśayannāha, - tasmādityādi | samameva rogāvapamavalamityarthaḥ |
41.11
durbalasya balavacchodhanaṃ na kartavyamityāha, - roga ityādi | yo bhaveddoṣadurbala. yaḥ puruṣo doṣairdurvalo na tṛpavāsādibhi | ya. syāddoṣadurbalastasya doṣaharaṇādeva valaṃ bhavati, upavāsādikṣuśe tvapahṛte'pi doṣe valaṃ na bhavati | doṣapracyāvanaṃ virecanam | mṛdviti mṛduvīryaṃ caturaṅgulavirekādi |
41.13
avasthāviśeṣeṇāvyādhidurbale'pi śodhanaṃ darśayannāha, - cala ityādi | cale svasthānāccalita ityartha. | atreti cale doṣe mṛdau koṣṭha ityasāmavasthāyāmityartha | avyādhidurbalasyāpi upavāsādidurbalasyāpi, hi yasmādvayaṃ, tadā bhavet 'hitam' ityadhyāhāraḥ | avyādhidurbalasyāpītyatra kecidvyāpadvurbalasyāpīti paṭhanti | avyāpacchodhanaṃ hitaṃ tadā bhavatītyartha, avyāpacchodhanaṃ taducyate śūlādīni yanna karoti | tantrāntarāt kecit paṭhanti-svayamityādi | na cāyaṃ sarvairnibandheṣu dṛśyata iti |
41.14
iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne saṃśodhanasaṃśamanīyo nāmaikonacatvāriṃśo'dhyāyaḥ |
39 || dhyādyagnipuruṣeṣu madhyamavaleṣu kiyanmātramauṣadhaṃ dayādityāha, -vyādhyādiṣvityādi | madhyeṣu madhyamavalepu | kvāthasyāñjaliriṣyata iti kvāthagrahaṇācchūtaśītaphāṇḍasya, na tu svarasakṣīrayoḥ, te hiṃ gurutvādalpapramāṇāḥ prayoktavyāḥ | añjaliṃścatvāri palāni, viḍālapadakaṃ karṣa ityarthaḥ, akṣasaṃmita iti karṣapramāṇa ityarthaṃ, kalko dvavapiṣṭaḥ | etena vyādhyādiṣu hīnavaleṣvañjalyādayo'pyapakarṣaṇīyā., teṣāmevādhike vale tūkapaṇīyā iti | anuvāsanāsthāpanaśirovirecanādīnāmanyatra mātroddeśaḥ kārya iti |
iti śrīḍalhaṇaviracitāyāṃ nibandhasaṃgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ sūtrasthāne ekonacatvāriṃśattamo'dhyāyaḥ |
39 ||
Linked texts (1)
- Suśrutasaṃhitā — Suśruta & Nāgārjuna (siddha/alchemist), Sanskrit