The Compendium of Suśruta 42.9.4
Nibandhasaṅgraha 42.9.4
- Language
- Sanskrit
42.9.4
nanu, yatra rasaviparītaḥ pāko yathā-lavaṇasya madhura, tiktakaṣāyayośca kaṭu', sa ucyatā, yastu samānaguṇo madhurasya madhura, āmlasyāmla, kaṭukasya kaṭuka., takkathanena kiṃ prayojana, yato rasaguṇaireva tatra vipākaguṇo'pi jñāsyate | maiva, lavaṇādivadvisadṛśarasasantarotpādaśaṅkānirāsārthamapi tatrānuguṇo'pi vipāko vaktavya eva | tathā yatra samānaguṇo vipākastatra balavatkārya bhavati, viparyaye tu durbalamiti jñeyam | suśrutena dvividha eva vipāko'ṅgīkṛto madhura kaṭukaśceti, dvaividhye ca bhūtānāṃ gurulāghavena dvaividhyameva hetuḥ, yaduktaṃ tenaiva-“tatra, pṛthivyaptejovāyvākāśānā dvaividhya bhavati guṇasādhamrmyāt gurutā laghutā ca, tatra pṛthivyāpaśca gurvī, śeṣāṇi laghūni, tasmādvividha eva vipāko bhavati”-iti (su. sū. sthā. a. 40) | atrāpi suśrutamate yadyapyamlalavaṇau madhuravipākau tathā'pi tayorvātaharatve sṛṣṭaviṇmūtratāyāṃ ca madhurakāryakaratva, na puna. pittaharatve, tathā tiktakaṣāyayo kaṭuvipākayorapi vātakartṛtve baddhaviṇmūtratāyā ca kaṭukāryakaratva, na puna pittakartṛtve, acintyatvāt prabhāvasya | nanu, “pañcabhūtātmake dehe āhāra. pāñcabhautika. | vipakka pañcadhā samyak svān guṇānabhivardhayet” (su sū. sthā a 46)-ityanena pañcadhā'pi vipākastenaivokta, tatkathaṃ na virodha iti cet, naiva, upādhibhedena virodhābhāvāt, tatra hi bhūtabhedavalambya pañcadhātva, atra tu lāghavagauravarūpa bhūtaguṇadvaividhyamāśritya dvaividhyamuktamiti na virodha, yathāpañcabhūtātmakatve'pi dravyāṇā saumyāgneyatvāddvaividhyamiti |
Linked texts (1)
- Suśrutasaṃhitā — Suśruta & Nāgārjuna (siddha/alchemist), Sanskrit