The Compendium of Suśruta 44
Nibandhasaṅgraha 44
- Language
- Sanskrit
44.2
athāta ityādi | rasaviśeṣo madhurādi., tasya vijñānaṃ viśiṣṭaṃ jñānam |
44.3
rasasāmānyasya prathamaṃ kāraṇasaṃbhavaṃ darśayannāha, -ākāśetyādi | ākāśapavanadahanatoyabhūmiṣu yathāsaṅkhyaṃ śabdasparśarūparasagandhā 'jāyante' iti śeṣaḥ | kiviśiṣṭāste ? ekottaraparivṛddhā iti, tathāhi—śabdaguṇamākāśaṃ, śabdasparśaguṇo vāyuḥ, śabdasparśarūpaguṇaṃ tejaḥ, śabdasparśarūparasaguṇā āpaḥ, śabdasparśarūparasagandhaguṇā pṛthvī, paraspara bhūtānupraveśādityamekottarā vṛddhirjñeyā | āpyo jalasaṃbhavaḥ | tanna sarveṣveva bhūteṣu sarvabhūtānā sānnidhyamastīti darśayannāha, -parasparasaṃsargādityādi | parasparasaṃsargo'nyonyasaṃyogāt, parasparānugrahādanyonyopakārāt, parasparānupraveśādanupraveśādekātmabhāvāt, sarveṣu bhūteṣu, sarveṣāmākāśādīnā, sarveṣu dravyeṣvityanye | sarveṣu bhūteṣu sarvabhūtānā sānnidhyamastīti sarva eva guṇā sarveṣā bhūtānā prāpnuvantītyāha,-utkarṣāpakarṣādityādi |- utkarṣo vṛddhiḥ, apakarṣo hrāsaḥ, ākāśādhike dravye śabdo'dhikaḥ, vātādhike dravye sparśo'dhikaḥ, evaṃ śeṣeṣu bhūteṣu śeṣaguṇāḥ, tena sarveṣāmeva bhūtānāṃ sarvātmakarave'pyutkarṣeṇābhidhānādāpya eva rasaḥ| yadi punarasau rasa āpya eva nānyabhūtajaḥ, sa evamapāṃ svabhāvenāvyaktarasatvāttenāpyavyaktarasena bhavitavyamityāha,-śeṣetyādi | pānīyādanyāni bhūtāni śeṣabhūtāni, teṣāṃ saṃsargā milanaṃ, tato hetorāpyo raso'vyakto'pi kālasahāyabhūmiṣadvidyanilānalasaṃsargeṇa paripākāntaraṃ gataḥ, ṣoḍhā vibhajyate ṣaṭ prakāro bhavati | tatra yasya yasya śeṣabhūtasya saṃsargārtho yo rasa utpadyate taṃ taṃ rasaṃ darśayannāha, - tatretyādi | nanu ca, śeṣabhūtasaṃsarga pratipādanīyaḥ, tat kathamudakopādānaṃ ? ucyate-niṣpattāveva toyaprādhānyamuktaṃ, viśepe tu na prāpnotīti viśeṣe'pi toyasya prādhānyapratipādanāya pṛthivyambuguṇabāhulyādityuktaṃ, 'toyāgniguṇabāhulyādamla' ityeke paṭhanti |
44.4
ṣaṇṇāṃ rasānāṃ kriyāviśeṣaṃ darśannāha, -tatretyādi |
44.5
doṣāṇāmutpattikāraṇamāha, -tatretyādi| ātmaivātmeti ātmaiva yoniḥ, vāyurato vātotpattirityarthaḥ, pittamāgneyamiti analaḥ pittasya yonirityarthaḥ, śleṣmā saumya iti somādutpadyata ityarthaḥ |
44.6
ta ete ityādi | svayonivardhanā iti yebhyaḥ kāraṇebhyo madhurādyo rasā utpadyante tāni vardhayantītyarthaḥ |
44.7
kecidityādi | agnīṣomīyatvāditi agniśca somaśca yoniyagata ityarthaḥ| saumyāścāgneyāśceti cakāradvayāt sneharūkṣagurutvalaghutvairapi dvaividhyaṃ sūcayati |
madhurelyādi | samānayonistulyayonirityarthaḥ || (1) ||
auṣṇyetyādi || (2) ||
44.8
mādhuryatyādi | tasya śleṣmaṇa | pratyanīkatvāt viruddhatvāt | nidarśanamātramuktamiti dṛṣṭāntamātramuktam || (8) ||
44.9
rasalakṣaṇamityādi | paritoṣastu parituṣṭiḥ, prahlādayati sukhamutpādayati, tarpayati tṛptiṃ karoti, jīvayati prāṇān dhārayati, upalepo malavṛddhiḥ | dantaharṣo dantakūṇṭhatā | kaphaprasekaḥ śleṣmasrāvaḥ | śiro gṛhīte udvegakaratvena na tu kaphavātavedanābhiḥ | coṣa ākarṣaṇaṃ, harṣo romaharṣaḥ |
rasaguṇānityādi | ṣaṣṭhamindriyaṃ manaḥ | tasyedānīmatisevyamānasyātisevā doṣakarī nirdiśyannāha, - sa evaṃguṇa ityādi (1)
amlasya sevitasya guṇān darśayannāha - amla ityādi | jaraṇa āhārasya, pācano doṣāṇāmśo | thasya vā, anulomano vātamūtrapurīṣāṇām | tasyaikasyātisevitasya doṣaṃ nirdiśannāha, - sa evaṃguṇa ityādi | romasaṃvejanaṃ romāñcaḥ | abhihatamabhighāta , daṣṭaṃ vyāghrādibhi., bhagnaṃ kāṇḍabhagnādyanekadhā, rugṇa vakrībhūtaṃ, pracyutaṃ bhraṣṭaṃ svasthānāt , avamūtritaṃ mūtravipāṇā jantūnā mūtrasaṅga , visarpitaṃ sparśavipāṇā jantūnā visarpitasaṅga , chinnaṃ niḥśeṣata , bhinnaṃ koṣṭhādi, viddhaṃ sirādi, utpiṣṭaṃ prahāracūrṇitādi || (2) ||
lavaṇarasaguṇakarmāṇi darśayannāha, - lavaṇa ityādi | saṃśodhano vamanavirecanābhyā, vraṇasya ca duṣṭasya, viśleṣṇa iti pṛthakkaraṇa pratyavayavānā, cheditvāt , kledano vraṇasya, sarvarasānā pratyanīko vipakṣa ucchedaka ityartha ; mārgaviśodhano mūtranāḍīpraṇādimārgaviśodhana. | tasyātisevyamānasya doṣaṃ darśayannāha, -sa evaṃguṇa ityādi | koṭha pīḍakā., puṃstvopaghāta śukrakṣaya , indriyopatāpaścakṣurādīnāṃ svakarmaguṇahāni , amliketi amlodgāraḥ, āpādayati karoti || (3) ||
kaṭukasya prakṛtikarma nirdiśannāha, - kaṭuka ityādi | avasādano'nutsāhakṛt | tasyaivātisevitasya doṣaṃ nirdiśannāha, - sa evaṃguṇa ityādi | bhramaścakārūḍhasyeva, mada unmādapūrvarūpaṃ, harṣakṣayo vā || (4) ||
tiktasya prakṛtikarma nirdiśannāha - tikta ityādi | rocana iti itarabhakṣyavastūnā, na puna svayameva | tasyāpyatisevitasya doṣaṃ nirdiśannāha - manyāstambhetyādi | manye dve tayo stambha iti || (5) ||
44.10
kaṣāyasya prakṛtikarma nirdiśannāha, - kaṣāya ityādi | ropaṇe vraṇasya; stambhano gātrāṇāṃ, mṛdūnāṃ vā dṛḍhīkaraṇaḥ; śodhano vraṇasya, lekhanò vraṇāyucchinnamāsasya; śoṣaṇò dravadhāto', vraṇamehādīnā vā; pīḍano vraṇasya hṛdayasya vā, vātakāritvāt | tasyāpyatisevayā doṣamāha, -sa evaṃguṇa ityādi | cumacumāyanaṃ rājikāliptasyeva tvakpīḍā, ākṣepaṇamatiśayena kampanam | prabhṛtigrahaṇādanyānapi vātavikārānarditādīn karoti |
44.11
ata ityādi | ato'nantaraṃ, sarveṣā rasānā dravyāṇyupadekṣyāma | kṣīretyādi | śṛṅgāṭakaṃ dvividha sthūlālpabhedena, trapusa tirasīti loke, errāru romaśā karkaṭī, gilodya. kālakalaka śitovyakanda prāvṛḍjāta śaṇapatrikārāro vallīyukto gillotīti loke, 'aṅkaloḍya' ityanye paṭhanti viccoṭakamiti ca vyākhyānayanti; piyālaścāra, puṣkarabījaṃ padmabīja, rājādanaḥ kṣīrika , payasyā vidārībhedaḥ; kṣīramòraṭa kilāṭamastu, pīluparṇītyeke; madhulikā karkaṭaka | dāḍimetyādi pārāvata kāmarupe madhuramlarasaphalaṃ, dantaśaṭho jambīra', śuktaṃ sandhānakaviśeṣaśakramiti loke; sauvīrakatuṣodake nistuṣasatuṣayavakṛte trivṛtkaṣāyasahite sandhāne, dhānyāmla kāñjikam | prabhṛtiprahaṇācchāṇḍākyādīnāmavarodha. | sendhavetyādi pākyamudbhidaṃ; romakaṃ śākambharīdeśottha, śvetalavaṇamityanye; sāmudraṃ samudrasamīpabhavaṃ gurjararāṣṭre pracura bhavati, pakkimaṃ pākābhinirvṛttaṃ phullalavaṇamityucyate, ūparaprasūtamuparalavaṇam | prabhṛtigrahaṇāṭṭaṅkaṇakṣārādīnāmavarodhaḥ | pippalyādiriti śītaśivaṃ karpūra, avalgujaphalaṃ vākucīvījaṃ, caṇḍā ajamodākārā sugandhidravyaṃ, lāṅgalakī kalikārikā, śukanāsā syonāka | āragvadhādirityādi maṇḍūkaparṇī brāhmī, vetrakarīro vetrāṅkura', svādukaṇṭako vikaṅkata vṛkṣaṛṇṭakāriketi prasiddha, śaṅkhinī yavatiktābhedaḥ, kṛtavedhana koṣātakī, sumanā jātī, aśokarohiṇī kaṭukā, vaijayantī tarkārī, suvarcalā sūryāvartī vṛścikapatrī, jyotiṣmatī kākadamardainikā | nyagrodhādirityādi | katakastoyaprasādanaphalaṃ, śāka kharamakṣaṇapatragūḍhodara, tayoḥ phalam, vanaspatayo nyagrodhādayaḥ, teṣā phalāni | sālasārādestiktānumaraṇāt kathaṃ kaṣāyavarge'sya pāṭha ityāha, -prāyaśa, 'kaṣāya' iti śeṣa | kuruvakaḥ kaṇṭaselyāka , 'kovidāramapi kāñcanārakaṃ mallikoṃ vicakilaṃ vidurmudhā '—iti halāyudha | kovidāra0 kāñcanāraka, jīvantī ḍoḍī, cillī kṣetravāstuka', pālaṅkayā śākaviśeṣa 'pālaṅka' iti loke, suniṣaṇṇaka sirivāliṃkā, catuṣparṇītyapare, nīvārakādaya kudhānyāni, sudgādayo vaidalā |
44.12
tatretyādi | dvipaṣṭidoṣabhedeṣu dvipaṣṭī rasabhedā yojyā , svasthe tu ṣaḍeva samuditāḥ | eṣā tu vivaraṇamuttaratantre svayamevācārya. kariṣyati, asmābhistu granthabāhulyabhayādvivaraṇaṃ na kṛtam |
44.13
idānīṃ rasānāmekaikānāmabhyāsātpratipāditabahutaradoṣāṇāṃ viśiṣṭaviṣaye doṣā na bhavantīti nirdiśannāha, —jagdhā ityādi| jagdhā bhakṣitāḥ, ṣaḍrasā ekaikaśaḥ kṛtvā abhyastā api balinaḥ śaktyupacayavalayuktasya puruṣasya, vaśyatā vaśabhāva, yānti gacchanti, doṣakāriṇo na bhavantītyarthaḥ; yathā doṣā eva balīyaso valayuktasya puruṣasya kāryakaraṇakṣamā na bhavantyevaṃ rasā apītyarthaḥ | balino rasasyeti kecit |
iti śrīḍalhaṇaviracitāyāṃ nibandhasaṃgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyā sūtrasthāne rasaviśeṣavijñānīyo nāma dvācatvāriṃśattamo'dhyāyaḥ |
42 ||
Linked texts (1)
- Suśrutasaṃhitā — Suśruta & Nāgārjuna (siddha/alchemist), Sanskrit