The Compendium of Suśruta 44.3
Nibandhasaṅgraha 44.3
- Language
- Sanskrit
44.3
rasasāmānyasya prathamaṃ kāraṇasaṃbhavaṃ darśayannāha, -ākāśetyādi | ākāśapavanadahanatoyabhūmiṣu yathāsaṅkhyaṃ śabdasparśarūparasagandhā 'jāyante' iti śeṣaḥ | kiviśiṣṭāste ? ekottaraparivṛddhā iti, tathāhi—śabdaguṇamākāśaṃ, śabdasparśaguṇo vāyuḥ, śabdasparśarūpaguṇaṃ tejaḥ, śabdasparśarūparasaguṇā āpaḥ, śabdasparśarūparasagandhaguṇā pṛthvī, paraspara bhūtānupraveśādityamekottarā vṛddhirjñeyā | āpyo jalasaṃbhavaḥ | tanna sarveṣveva bhūteṣu sarvabhūtānā sānnidhyamastīti darśayannāha, -parasparasaṃsargādityādi | parasparasaṃsargo'nyonyasaṃyogāt, parasparānugrahādanyonyopakārāt, parasparānupraveśādanupraveśādekātmabhāvāt, sarveṣu bhūteṣu, sarveṣāmākāśādīnā, sarveṣu dravyeṣvityanye | sarveṣu bhūteṣu sarvabhūtānā sānnidhyamastīti sarva eva guṇā sarveṣā bhūtānā prāpnuvantītyāha,-utkarṣāpakarṣādityādi |- utkarṣo vṛddhiḥ, apakarṣo hrāsaḥ, ākāśādhike dravye śabdo'dhikaḥ, vātādhike dravye sparśo'dhikaḥ, evaṃ śeṣeṣu bhūteṣu śeṣaguṇāḥ, tena sarveṣāmeva bhūtānāṃ sarvātmakarave'pyutkarṣeṇābhidhānādāpya eva rasaḥ| yadi punarasau rasa āpya eva nānyabhūtajaḥ, sa evamapāṃ svabhāvenāvyaktarasatvāttenāpyavyaktarasena bhavitavyamityāha,-śeṣetyādi | pānīyādanyāni bhūtāni śeṣabhūtāni, teṣāṃ saṃsargā milanaṃ, tato hetorāpyo raso'vyakto'pi kālasahāyabhūmiṣadvidyanilānalasaṃsargeṇa paripākāntaraṃ gataḥ, ṣoḍhā vibhajyate ṣaṭ prakāro bhavati | tatra yasya yasya śeṣabhūtasya saṃsargārtho yo rasa utpadyate taṃ taṃ rasaṃ darśayannāha, - tatretyādi | nanu ca, śeṣabhūtasaṃsarga pratipādanīyaḥ, tat kathamudakopādānaṃ ? ucyate-niṣpattāveva toyaprādhānyamuktaṃ, viśepe tu na prāpnotīti viśeṣe'pi toyasya prādhānyapratipādanāya pṛthivyambuguṇabāhulyādityuktaṃ, 'toyāgniguṇabāhulyādamla' ityeke paṭhanti |
Linked texts (1)
- Suśrutasaṃhitā — Suśruta & Nāgārjuna (siddha/alchemist), Sanskrit