Pramāṇa · Search · About · API

The Compendium of Suśruta 45

Nibandhasaṅgraha 45

Language
Sanskrit

45.2

athāto vamanadravyetyādi | vikalpa prayogaḥ |

45.3

vamanetyādi | phalādīnāmiti phalaṃ madanaphalaṃ, ādigrahaṇāt kuṭajajīmūtakairūvākudhāmārgavakṛtavedhanāni gṛhyante | madanapuṣpāṇāmiti atra puṣpaśabda phale varttate, kāraṇe kāryoṃpacārāt | cūrṇaprakuñca punarasya madhyamā mātrā; prakuñcaḥ palaṃ, suṣṭirityeke, karāṅgulicatuṣkamūlāvadhisitaṃ cūrṇamityapare | pratyakpuṣpā apāmārga, sadāpuṣpī arkastasya mūlaṃ, nimbaḥ prasiddha, kaṣāyāṇā trilāyogatrayamuktam | puṣpacūrṇamātrāmiti mātrā ca tantrāntare cūrṇaśarāvaṃ, atra ca mātrāgando yathāyogavacano'bhipretaḥ | asyāgre 'akrūrāśayamupasthitadoṣaṃ mṛdupracchardanaṃ' iti kecit paṭhanti, tanna, nivandhakārairapaṭhitatvāt | madanetyādi | śalāṭu āmaṃ phalam | evamiti evaṃśabdāt pratyakpuṣpādīnā traya kapāyā jñeyā, tena yogā api traya | ramyako mahānimba | abhipataptāni uṣṇīkṛtāni, pāyayitvā vāmayedityanuvarttanīyam | śalāṭucūrṇepu yogāntaraṃ nirdiśannāha, - madanetyādi | atrāpi cūrṇasya prakuñca eva, tilataṇḍulayostu yavāgūpramāṇena mātrākalpanaṃ; lehayitvā vāmayediti jñeyaṃ, lehyatvādyavāgvā | tadevaṃ śalāṭucūṇaiṣu madanasya catvāro yogāḥ | madanaphalānā pakkānā pradhānaṃ yogaṃ nirdiśannāha, - nirvṛttānāmityādi | nirvṛttānā niṣpannānā nātiharitapāṇḍutvena, paripākātipāṇḍutve hi vīryātikramaḥ syāt | kuśamūḍha kurāciracitaḥ puṭaka | phalapippalī madanaphalavījāni | tāsāmiti tāsā phalapippalīnām | antarnakhamṛṣṭimiti nakhānā madhye muṣṭirna tu pāribhāṣikaṃ palābhidhāna, antarnakhamṛṣṭiṃ yaṣṭīmadhukakaṣāye āturaṃ pāyayediti sabandha | kovidvāretyādi | kovidārādīnā saśodhanasakṣamanoyoktānāmekādaśānāmanyatamasyaikatamasya kapāye | etenaikādaśayogā uktāḥ | pratyūṣe pāyayediti sabandhaḥ | kiviśiṣṭamantarnakhamuṣṭiṃ ? rātriprayuṣita madhusaindhavayukta ca | āśīrbhirabhimantritamiti iṣṭāśāsiṣpādanamantro'pi āśīḥ, tābhirvedoktābhirabhimantritamantarnakhamuṣṭim | udaṅmukha uttarābhimukho vaidyaḥ, prāṅmukhaṃ pūrvābhimukhamāturam | abhimantraṇamantramāha, - brahmadakṣetyādi | mantrārthastvadarśanoya, āvṛttyaiva kevalayā mantrāṇāṃ phaladatvāt | asya yogasya viṣayaṃ niyamayannāha, - viśeṣeṇetyādi | viśeṣeṇa ati-
śayena, śleṣmajvarādiṣu 'deya' ityadhyāhāra | apravartamānasya doṣasya pravarttane hetu darśayannāha, - apravartamāna ityādi | durvamanabahudoṣaviṣayayogamāha, - madanetyādi | madanaphalamajjā madanaphalamadhyasya snigdho bhāga, sakalameva madanaphalamityanye | madanaphalakaṣāyeṇa 'pāyayet' ityadhyāhāraḥ | madanetyādi | santānikāmiti lehayediti sabandha | santānikā kṣīrasyoparitana śyānī bhāga | atrāpi prakuñca | madanaphalamajjasiddhaṃ vā paya, pāyayedityadhyāhāra | madanaphalapakasiddhena vā payasā yavāgūm | paya santānikāyavāgūnā viṣayamāha-adhobhavaraktapitte pittakṛtahṛdayadāhe ca | madanetyādi | dadhyuttara sara, lehayediti saṃbandha. | dadhi vā pāyayedityadhyāhāra | etadyogadvayamuktam | madanetyādi | madanaphalamajjārasa phāṇitībhūtaṃ kākavībhūta lehayediti sabandha | bhallātakasnehavadādāyeti dvivraṇīyoktena vidhinā | ātapeti jīvantīkaṣāyeṇa ātapaviśuṣka tameva madanaphalamajjārasa 'pāyayet' iti śeṣa. | jīvantī śuṣkayāvanālavarṇā latauṣadhī pārvvatīyā | etayoryogayorviṣayamāha, - pitte kapha sthānagate iti | madanaphalamajjakāya vetyādi madanaphalamajjakvāthaṃ vetyāveko yoga | taccūrṇa vā nimbaharitakākapāyayoranyatareṇeti yogadvayaṃ, taccūrṇa madanaphalamajjacūrṇa, rūpikā arka | eteṣā trayāṇā yogānā viṣayaṃ niyamayannāha, - santarpaṇetyādi | madanaphalamajjacūrṇa vā madhukakāśmaryyadrākṣākaṣāyeṇetyādi dvātriṃśattamaṃ yoga kecit paṭhanti, tannecchati gayī | vyākhyātamevopasaharannāha, - madanetyādi | etenāpravarttanavyāpaccikitsā vihāya madanaphalayogā ekatriṃśaduktā |

45.4

madanaphalasya paścājjīmūtaka darśayannāha, - jīmūtaketyādi | jīmūtako devadālī | pūrvavaddeveti pratyakpuṣpādidravyatrayakāthestrayo yogā puṣpacūrṇasya | anye tu carake pratyakpuṣpāviyogā na santīti kṣīreṇaivānyamekaṃ yogamicchanti, pūrvavadityanena prakucaṃ madhusaindhavādiyukta cāmananti | nirvṛtteṣviti nirvṛtteṣu jātamātreṣu, kṣīrayavāgūṃ jīmūtaśalāṭukvayitakṣīrayavāgūm | romaśeṣviti romaśeṣu kaṭhināvasthā prāpteṣu | santānikāmiti jīmūtacūrṇakathyitakṣīrasantānikām | aromaśeṣviti aromaśeṣu vṛṣṭattameṣu, cūrṇakathitakṣīrasya dadhibhāva gatasyottara sarakam | haritapāṇḍuṣviti haritapāṇḍuṣu kaṭhinatameṣu taccūrṇakathitakṣīrasya dadhi | tatkaṣāyasassṛṣṭāmiti jīmūtakapāyakṛtām | tasyāstu kalpanaṃ-jīmūtakāthe bhāṣāḥ sādhanīyā, jīmūtakasya kvāthenaiva śālitaṇḍulā. prakṣālanīyā, bhāṣā śālitaṇḍulāste ca saṃkṣuṇṇaikatra piṇḍā kāryā, tān śuṣkacūrṇitān kṛtvā'paraśālītaṇḍulacūrṇa piṣṭapācanikāyā jīmūtakapāyoṣmaṇā samyagutsvedyāvatārayet, tata. svinnaśītalamya tasya piṣṭasya trayo bhāgā kiṇvabhāgaścaturtha. sandhānārthaṃ bhārgīkāthastatsarvaṃ kalase nidhāpitaṃ jātarasa surā bhavati paiṣṭīyaṃ tenātra nāsti guḍo na vā madhu; anye punaratrānukto'pi guḍo dātavya ityāhuḥ | guḍapramāṇaṃ tvarśonirdiṣṭabhayāriṣṭakāthaśeṣadroṇe guḍapalaśatadvaya prakṣepavibhāgaparibhāṣārūpeṇa sarvatra | anye tu jīmūtakaṣāyeṇa saha surāmeva, na punarjomūtakapāyasādhitāmiti vadanti | jīmūtakasumacūrṇaṃ vetyādīnā yogānā viṣayamāha, -kaphetyādi | dadyāditi śeṣa. | paryāgateṣu nātiharitapāṇḍutvatideśena yogaṃ nirdeśannāha, -paryāgateṣvityādi | paryāgateṣu madanaphalamajjavaditi vatkaraṇānmadanapuṣpaśalāṭuyogān varjayitvā'nye ye madanaphalayogāste sarve paryāgateṣu jīmūtakeṣu vijñeyā. | etena paryāgatajīmūtakayogāścaturviṃśatiruktā. | paryāgateṣu paripakkeṣvityanye |

45.5

kuṭajaphalayogān nirdeśannāha, - tadvadityādi | atrāpi jīmūtakavaccaturviṃśatiyogā jñeyā |

45.6

kṛtavedhanayogānnirdeśannāha, - kṛtavedhanānāmityādi | atrāpi kuṭajavaccaturviṃśatiyogā ityartha | kṛtavedhanaṃ kośātakī |

45.7

ikṣvākuyogān nirdeśannāha, - ikṣvākiltyādi | ikṣvāku kaṭu kālābūṃ' | tathā pūrvavanmadanaphalavat, evaṃ kṣīreṇa na puna kuṭajavat kṛtavedhanavacca, tayoḥ puṣpaśalāduvarjanāt | iti madanaphalavadekatriṃśat, tathā pūrvagrahaṇena surā gṛhyate, etenekṣvākuyogāstvayastriṃśaduktā |

45.8

dhāmārgavayogānnirdeśannāha, - dhāmārgavasyetyādi | etena dhāmārgavasya caturviṃśatiyogā. | apiśabdāt puṣpaśalādvakṣīrasurāyogāśca | vamanadravyeṣu sarveṣāmevātideśayogānā madanaphalatulyakalpanā madanaphalayoviṣaya eva viṣayo nāpūrva. |

45.9

kṛtavedhanetyādi | kṛtavedhanagrahaṇaṃ samastajīmūtakabhedavyā(jñā)pakam | paripītānāmiti bhāvitānām | utpalādiṣviti ādigrahaṇādraktotpalakumudapuṇḍarīkasaugandhikāni gṛhyante | tasya prayogaviśeṣasya viṣayaṃ darśayannāha, – tattittyādi | tattu prāguktaṃ cūrṇaṃ vidadhyāditi sambandhaḥ | keṣu ? anavabaddhadoṣeṣu atyudriktadoṣeṣu puruṣeṣvityarthaḥ | punarapi kiviśiṣṭeṣu ? yavāgūmākaṇṭhāt pītavatsu | tadanavabaddhadoṣeṣviti kecit paṭhanti | bhāvanāyā phalātiśayaṃ darśayannāha, - vamanetyādi | evamiti tadvyakharasairbahuśo bhāvitāni |

45.11

vamanadravyetyādi | digiyaṃ saṃprakīrtiteti iyaṃ dik saṃprakīrtitā kathitaityarthaḥ | tān vāntidravyavikalpān vibhajya pṛthakkṛtya yathāvyādhi vamanānyupakalpayedityanenānena saṃbandhaḥ | kasmāt ? kālaśaktiviniścayāt | ityādibhiḥ keṣu vamanānyupakalpayedityāha, — peyalehyādyabhojyeṣu | kaiḥ kṛtvā ? kaṣāyaiḥ | kaṣāyaiḥ śrutaśītaphāṇṭabhedātrividhai, svarasai yantrādipīḍitāīdravyotthaiḥ, kalrkairauṣadi piṣṭai, cūrṇai śuṣkapeṣaṇānukṛtāvayavaiḥ | apiśabdādvamanadravyapakvai snehai rityuktaṃ samuccīyate | bhojyagrahaṇānmodakotkārikāśaṣkulīprabhṛtīnā grahaṇam |
10|
iti śrīḍalhaṇaviracitāyā nibandhasaṃgrahākhyāyā suśrutavyākhyāyāṃ sūtrasthāne tricatvāriṃśattamo'dhyāyaḥ |
43 ||

Linked texts (1)