The Compendium of Suśruta 45.3
Nibandhasaṅgraha 45.3
- Language
- Sanskrit
45.3
vamanetyādi | phalādīnāmiti phalaṃ madanaphalaṃ, ādigrahaṇāt kuṭajajīmūtakairūvākudhāmārgavakṛtavedhanāni gṛhyante | madanapuṣpāṇāmiti atra puṣpaśabda phale varttate, kāraṇe kāryoṃpacārāt | cūrṇaprakuñca punarasya madhyamā mātrā; prakuñcaḥ palaṃ, suṣṭirityeke, karāṅgulicatuṣkamūlāvadhisitaṃ cūrṇamityapare | pratyakpuṣpā apāmārga, sadāpuṣpī arkastasya mūlaṃ, nimbaḥ prasiddha, kaṣāyāṇā trilāyogatrayamuktam | puṣpacūrṇamātrāmiti mātrā ca tantrāntare cūrṇaśarāvaṃ, atra ca mātrāgando yathāyogavacano'bhipretaḥ | asyāgre 'akrūrāśayamupasthitadoṣaṃ mṛdupracchardanaṃ' iti kecit paṭhanti, tanna, nivandhakārairapaṭhitatvāt | madanetyādi | śalāṭu āmaṃ phalam | evamiti evaṃśabdāt pratyakpuṣpādīnā traya kapāyā jñeyā, tena yogā api traya | ramyako mahānimba | abhipataptāni uṣṇīkṛtāni, pāyayitvā vāmayedityanuvarttanīyam | śalāṭucūrṇepu yogāntaraṃ nirdiśannāha, - madanetyādi | atrāpi cūrṇasya prakuñca eva, tilataṇḍulayostu yavāgūpramāṇena mātrākalpanaṃ; lehayitvā vāmayediti jñeyaṃ, lehyatvādyavāgvā | tadevaṃ śalāṭucūṇaiṣu madanasya catvāro yogāḥ | madanaphalānā pakkānā pradhānaṃ yogaṃ nirdiśannāha, - nirvṛttānāmityādi | nirvṛttānā niṣpannānā nātiharitapāṇḍutvena, paripākātipāṇḍutve hi vīryātikramaḥ syāt | kuśamūḍha kurāciracitaḥ puṭaka | phalapippalī madanaphalavījāni | tāsāmiti tāsā phalapippalīnām | antarnakhamṛṣṭimiti nakhānā madhye muṣṭirna tu pāribhāṣikaṃ palābhidhāna, antarnakhamṛṣṭiṃ yaṣṭīmadhukakaṣāye āturaṃ pāyayediti sabandha | kovidvāretyādi | kovidārādīnā saśodhanasakṣamanoyoktānāmekādaśānāmanyatamasyaikatamasya kapāye | etenaikādaśayogā uktāḥ | pratyūṣe pāyayediti sabandhaḥ | kiviśiṣṭamantarnakhamuṣṭiṃ ? rātriprayuṣita madhusaindhavayukta ca | āśīrbhirabhimantritamiti iṣṭāśāsiṣpādanamantro'pi āśīḥ, tābhirvedoktābhirabhimantritamantarnakhamuṣṭim | udaṅmukha uttarābhimukho vaidyaḥ, prāṅmukhaṃ pūrvābhimukhamāturam | abhimantraṇamantramāha, - brahmadakṣetyādi | mantrārthastvadarśanoya, āvṛttyaiva kevalayā mantrāṇāṃ phaladatvāt | asya yogasya viṣayaṃ niyamayannāha, - viśeṣeṇetyādi | viśeṣeṇa ati-
śayena, śleṣmajvarādiṣu 'deya' ityadhyāhāra | apravartamānasya doṣasya pravarttane hetu darśayannāha, - apravartamāna ityādi | durvamanabahudoṣaviṣayayogamāha, - madanetyādi | madanaphalamajjā madanaphalamadhyasya snigdho bhāga, sakalameva madanaphalamityanye | madanaphalakaṣāyeṇa 'pāyayet' ityadhyāhāraḥ | madanetyādi | santānikāmiti lehayediti sabandha | santānikā kṣīrasyoparitana śyānī bhāga | atrāpi prakuñca | madanaphalamajjasiddhaṃ vā paya, pāyayedityadhyāhāra | madanaphalapakasiddhena vā payasā yavāgūm | paya santānikāyavāgūnā viṣayamāha-adhobhavaraktapitte pittakṛtahṛdayadāhe ca | madanetyādi | dadhyuttara sara, lehayediti saṃbandha. | dadhi vā pāyayedityadhyāhāra | etadyogadvayamuktam | madanetyādi | madanaphalamajjārasa phāṇitībhūtaṃ kākavībhūta lehayediti sabandha | bhallātakasnehavadādāyeti dvivraṇīyoktena vidhinā | ātapeti jīvantīkaṣāyeṇa ātapaviśuṣka tameva madanaphalamajjārasa 'pāyayet' iti śeṣa. | jīvantī śuṣkayāvanālavarṇā latauṣadhī pārvvatīyā | etayoryogayorviṣayamāha, - pitte kapha sthānagate iti | madanaphalamajjakāya vetyādi madanaphalamajjakvāthaṃ vetyāveko yoga | taccūrṇa vā nimbaharitakākapāyayoranyatareṇeti yogadvayaṃ, taccūrṇa madanaphalamajjacūrṇa, rūpikā arka | eteṣā trayāṇā yogānā viṣayaṃ niyamayannāha, - santarpaṇetyādi | madanaphalamajjacūrṇa vā madhukakāśmaryyadrākṣākaṣāyeṇetyādi dvātriṃśattamaṃ yoga kecit paṭhanti, tannecchati gayī | vyākhyātamevopasaharannāha, - madanetyādi | etenāpravarttanavyāpaccikitsā vihāya madanaphalayogā ekatriṃśaduktā |
Linked texts (1)
- Suśrutasaṃhitā — Suśruta & Nāgārjuna (siddha/alchemist), Sanskrit