Pramāṇa · Search · About · API

The Compendium of Suśruta 47.3

Nibandhasaṅgraha 47.3

Language
Sanskrit

47.3

pānīyamityādi | antarikṣādāgatamāntarīkṣaṃ, na punastatra bhavaṃ, kutaḥ ? meghajatavāt, tatra jātamityeke | anirdeśyarasamavyakta rasamaprakaṭarasamityarthaḥ, atyalparasatvāt; na punastasya raso nāsti | amṛtamiti amṛtamityevārtha, amṛtatvaṃ punarasya doṣaprakoṣasyākaraṇāt; amṛtaṃ brahmarūpamityanye | jīvanaṃ prāṇadhāraṇaṃ, saumyadhātuvṛddhikaramiti kecit, ojovṛddhikaramityanye | tarpaṇaṃ tṛptijanakam | dhāraṇamiti śastrapātādivyathāsu mūrcchatā śarīraṃ dadhātīti dhāraṇam | āśvāsajananamiti mārgādiśuṣkadehānā prāṇajananam | śrametyādi praśamanaśabdaḥ śramādibhi saha pratyekambhisaṃbadhyate, śramādīnāṃ praśamanamityartha, vahāyāsakṛtaṃ kaṣṭaṃ śramaḥ,
alpāyāsātkṛtaḥ śrama eva klamaḥ; madaṃ pūgaphaleneva mattatā, sa ca viṣamadyaśoṇitottho vikāra, tandrānidrayo kaphavātakṛtayorapi praśamanaṃ sparśena, yā tu svābhāvikī nidrā tāṃ karotyeva pītaṃ sat; tandrā nidrāmedaḥ, nidrā prasiddhaiva | ekāntataḥ pathyatamamiti ekāntato'tiśayenetyartha, tarhi tamapratyaya kathaṃ ? ucyate-svārthikatvāt, etenātiśayena pathyamityartha ; anyeṣāmākāśaguṇabhūyiṣṭhabhūmisalilānāṃ pathyānāṃ prakṛṣṭaṃ pathyaṃ pathyatamaṃ, ekāntagrahaṇena sarvakāladeśapuruṣavyādhiṣu prayogo'sya dyotyata ityeke; tamapratyayena svasyaivātiśayena hitamityabhihitamityapare |
tasyāniyatarasasyāpi nirdeśyarasatve kāraṇaṃ nirdiśannāha, - tadityādi | tadevāvani patitamāntarikṣaṃ jalaṃ bhūmiprāptaṃ, anyatamaṃ madhurādiṣvekatamaṃ, upalabhate prāpnotītyarthaḥ, sthānaviśeṣāddeśabhedādityarthaḥ | ke punaste sthānaviśeṣā ityāha,nadītyādi | nadyo gaṅgādyāḥ, nadāḥ sindhuśoṇādayaḥ, saro divyakhyātaṃ puruṣavyāpāra vinā; puruṣavyāpārakṛtastaḍāga, 'talāva' iti loke, kecidviparyayeṇārthamāhu; vāpī iṣṭakādibhirbaddhā sasopānatīrthā, puṣkariṇīti loke, kūpo mṛttikeṣṭakādibhirbaddho'sopāna, cuṇṭī avaddhakūpa', (anye bhuvā giripalvalaṃ vetyāhu, bhuvā nadyāḥ samīpe tatkālakṛtā laghuhūpikā, palvalamakhāta iti ) prasravaṇamuccapradeśāt prasravajjalasthānaṃ parvatāśritaṃ, udbhidaṃ punarnimna pradeśādūrdhvottiṣṭhajjalasthānaṃ; vikiraṃ vālukādi vikīrya gṛhyamāṇodakasthānaṃ, kedāra prasiddha, palvalamānūpadeśajaṃ tṛṇādicchannaṃ sara | ādigrahaṇāt hṛdasamudrādigrahaṇam |

Linked texts (1)