The Compendium of Suśruta 47
Nibandhasaṅgraha 47
- Language
- Sanskrit
47.2
athāta ityādi | dravadravyāṇi pānīyakṣīrādīni, teṣāṃ vidhirvidhānaṃ meda ityartha. |
47.3
pānīyamityādi | antarikṣādāgatamāntarīkṣaṃ, na punastatra bhavaṃ, kutaḥ ? meghajatavāt, tatra jātamityeke | anirdeśyarasamavyakta rasamaprakaṭarasamityarthaḥ, atyalparasatvāt; na punastasya raso nāsti | amṛtamiti amṛtamityevārtha, amṛtatvaṃ punarasya doṣaprakoṣasyākaraṇāt; amṛtaṃ brahmarūpamityanye | jīvanaṃ prāṇadhāraṇaṃ, saumyadhātuvṛddhikaramiti kecit, ojovṛddhikaramityanye | tarpaṇaṃ tṛptijanakam | dhāraṇamiti śastrapātādivyathāsu mūrcchatā śarīraṃ dadhātīti dhāraṇam | āśvāsajananamiti mārgādiśuṣkadehānā prāṇajananam | śrametyādi praśamanaśabdaḥ śramādibhi saha pratyekambhisaṃbadhyate, śramādīnāṃ praśamanamityartha, vahāyāsakṛtaṃ kaṣṭaṃ śramaḥ,
alpāyāsātkṛtaḥ śrama eva klamaḥ; madaṃ pūgaphaleneva mattatā, sa ca viṣamadyaśoṇitottho vikāra, tandrānidrayo kaphavātakṛtayorapi praśamanaṃ sparśena, yā tu svābhāvikī nidrā tāṃ karotyeva pītaṃ sat; tandrā nidrāmedaḥ, nidrā prasiddhaiva | ekāntataḥ pathyatamamiti ekāntato'tiśayenetyartha, tarhi tamapratyaya kathaṃ ? ucyate-svārthikatvāt, etenātiśayena pathyamityartha ; anyeṣāmākāśaguṇabhūyiṣṭhabhūmisalilānāṃ pathyānāṃ prakṛṣṭaṃ pathyaṃ pathyatamaṃ, ekāntagrahaṇena sarvakāladeśapuruṣavyādhiṣu prayogo'sya dyotyata ityeke; tamapratyayena svasyaivātiśayena hitamityabhihitamityapare |
tasyāniyatarasasyāpi nirdeśyarasatve kāraṇaṃ nirdiśannāha, - tadityādi | tadevāvani patitamāntarikṣaṃ jalaṃ bhūmiprāptaṃ, anyatamaṃ madhurādiṣvekatamaṃ, upalabhate prāpnotītyarthaḥ, sthānaviśeṣāddeśabhedādityarthaḥ | ke punaste sthānaviśeṣā ityāha,nadītyādi | nadyo gaṅgādyāḥ, nadāḥ sindhuśoṇādayaḥ, saro divyakhyātaṃ puruṣavyāpāra vinā; puruṣavyāpārakṛtastaḍāga, 'talāva' iti loke, kecidviparyayeṇārthamāhu; vāpī iṣṭakādibhirbaddhā sasopānatīrthā, puṣkariṇīti loke, kūpo mṛttikeṣṭakādibhirbaddho'sopāna, cuṇṭī avaddhakūpa', (anye bhuvā giripalvalaṃ vetyāhu, bhuvā nadyāḥ samīpe tatkālakṛtā laghuhūpikā, palvalamakhāta iti ) prasravaṇamuccapradeśāt prasravajjalasthānaṃ parvatāśritaṃ, udbhidaṃ punarnimna pradeśādūrdhvottiṣṭhajjalasthānaṃ; vikiraṃ vālukādi vikīrya gṛhyamāṇodakasthānaṃ, kedāra prasiddha, palvalamānūpadeśajaṃ tṛṇādicchannaṃ sara | ādigrahaṇāt hṛdasamudrādigrahaṇam |
47.5
paramatamāha, -tatretyādi |
47.6
tannirākṛtya svamatamāha, - taccityādi | kṛta iti janita | utkarṣāpakarṣeṇeti vṛddhihāsābhyām | ślakṣaṇabhūyiṣṭhāyāṃ pṛthivyā-
vyāmātmaguṇabahulāyām | tatra pṛthivyambuguṇabāhulyānmadhura ityādinā rasavijñānīye uktasya sāmānyavidherutsargākhyasya 'tatra khalakṣaṇabhūyiṣṭhāyā bhūmāvamlam' ityādiko viśeṣavidhirapavādākhyo'tra prokta | anye tu bhūtadvayaguṇasayoga rasaviśeṣahetumāhu' | tathāhi, -tatra khalakṣaṇodakabhūyiṣṭhāyā bhūmau madhura, pṛthivyanilabhūyiṣṭhāyāmamla, jalāgniguṇabhūyiṣṭhāyā lavaṇa, vāyvagniguṇabhūyiṣṭhāyāṃ kaṭukaṃ, pṛthivyanilaguṇabhūyiṣṭhāyāṃ kaṣāyaṃ, ākāśaguṇabhūyiṣṭhāyāmavyakta rasam' iti |
47.7
tatretyādi | dhārābhi patatīti dhāram | karā varṣopalāsteṣā toyaṃ kāram | tauṣāramavaśyāyajaṃ niśārjalam | tadeva saṃhatāvayavatvena sphaṭikaśilāśakalasadṛśāvayavaṃ hima, tadbhavaṃ haimam | tadityādi | gāṅgamākāśādhiṣṭhānaṃ, sāmudraṃ punaravanyadhiṣṭhānam | tatretyādi | etena gāṅgamāśvayuja eva grahītavyaṃ na bhādrapade māsītyuktaṃ bhavati | tayoriti tayorgāṅgasāmudrayorityartha | kathaṃ parīkṣaṇamityāha, - śālyodanetyādi | avidagdhamavivarṇam | rūpyamaye bhājane'mlarase sāmudratoyaṃ vinā śālyannaṃ na koyameti | dinasya rātreśca pañcadaśo bhāgo muhūrtaḥ | avagantavyaṃ jñātavyamityartha | varṇānyatve ityādi | prakkeda kotha | tannopādeyamiti doṣalatvāt | sāmudramityādi | etena sāmudrasyānupādeyasyāpi kadācidevopādeyatā darśitā | āntarikṣasya grahaṇopāyaṃ darśayannāha, - śucītyādi | śuciranupahataḥ | harmyatalaparibhraṣṭamiti dhavalagṛhoparibhūmikāyāḥ sakāśādadha. patadgṛhītam | tadityādi kaupamityādikaṃ sarvaṃ prāgeva vyākhyātam |
47.8
tatretyādi | atra varṣāśabdo varṣānte āśvayuje vartate na tu bhādrapade, tatrāntarikṣajalasya niṣiddhatvāt; taduktaṃ,- "calāhakādyā· samadā· kīṭā lūtāśca khecarāḥ | tadviṇmūtrotsargasaṃsargādgrāhyaṃ tattadā jalam" iti | tarhi bhādrapade kiṃ pātavyam ? atrocyate, - bhādrapade māsyākāśaguṇabhūyiṣṭhabhūmyāśritamāntarikṣavadbhavatīti tatpaya· peyamiti | anye punastatsarītamambho bhādrapade pāyayanti, pūrvasthāpitaṃ māhendraṃ vā; anye tu 'varṣāsvāntarikṣamaudbhidaṃ kaupaṃ vā' iti paṭhanti, tacca kaupaṃ vidāhaparihārārthaṃ sakṣaudraṃ peyamiti vyākhyānayanti | śaradi sarvaṃ 'pātavyam' iti śeṣa | prasannatvāditi prasannatvaṃ nirdoṣatvamagastyodayāt | prāvṛṣi cauddhyamanavamanabhivṛṣṭaṃ sarvaṃ ceti anavaṃ purātanaṃ, tacca sārasaṃ tāḍāgaṃ vā, anabhivṛṣṭamanābhasaṃ, tacca kaupam | paraṃ yadi varṣati devastadā sarvameva pātavyaṃ yadi saskṛtaṃ bhavet kathanādibhi , sarvatraivābhinavasya jalasya praviṣṭatvāt | anye tu 'anavam' ityasya sthāne 'anabhinavam' iti paṭhanti; atrāpi sa evārthaḥ |
47.9
idānīṃ navasya salilasya bāhyābhyantaraprayoge bāhyābhyantarāṃneva ca rogānnirdiśannāha, -kīṭetyādi | kīṭādibhi saha kothaśabda pratyekamabhisambadhyate, kotha śaṭitatvaṃ, kīṭāḥ saviṣā vṛścikādayaḥ, śavo mṛtaprāṇiśarīraṃ, pradūṣitaṃ vikṛtīkṛtam | tṛṇaparṇotkarayutamiti tṛṇaparṇānāmutkara samūhastena yutam | kaluṣaṃ malinam | viṣasaṃyutamiti sthāvarajaṅgamaviṣayuktamityarthaḥ | varṣāsviti āśvayujaṃ vihāyāṣāḍhaśrāvaṇabhādrapadā gṛhyante | varṣāśabdo'ya prāvṛṣi varṣāsu ca vartate | tadāha, - "varṣāsu caturo māsān māntrāvadudakaṃ pibet" iti | bāhyābhyantarān rogāniti bāhyā kuṣṭhādayaḥ, ābhyantarāstūdaramayādayaḥ | te ca yathāsaṃkhyamavagāhapānābhyā jñeyāḥ |
47.11
vyāpannalakṣaṇamāha, - tatretyādi | śaivālaṃ śaivalaṃ; paṅkaḥ kardamaḥ; haṭo jalakumbhikā, abhūmignamamūlastṛṇaviśeṣa ityeke | avacchannamācchāditam | nābhijuṣṭaṃ na spṛṣṭam | upasṛṣṭaṃ saṃyutam | vyāpannaṃ doṣākrāntam | tāneva ṣaḍdoṣānnirdiśannāha, - tatretyādi | auṣṇyaṃ bhūvāṣpajanitaṃ, na punarannātapakṛtam | dantagrāhitā atiśītatā'bhipretā | paṅketyādi sikatā vālukā | aniṣṭeti aniṣṭagandhatā visrādigandhatā | vyaktarasatā rasanendriyagrāhyamadhurādirasatā | yadupayuktamityādi kaphaprasekaḥ śleṣmasravaṇam | vīrya cācintyakriyāhetu | yadupayuktamityādi viṣṭambho guḍguḍārābdaḥ | ta ete iti ete pūrvoktā· ṣaḍdoṣā. | āntarikṣe ityasyopalakṣaṇatvādārāśaguṇabhūyiṣṭhe'pi na sabhavanti |
47.12
vyāpannānā prasannatopāyaṃ darśayannāha, - vyāpannānāmityādi | agnikathanaṃ mahādoṣaduṣṭasya, sūryātapapratāpanamalpadoṣe, taptāyaḥpiṇḍādinirvāpaṇa madhyadoṣe | loṣṭra kaṭhino mṛnmaya | nirvāpaṇaṃ jalaniḥkṣepaṇamityarthaḥ | prasādanaṃ ca kartavyamiti agnikathanādisrarūpaṃ prasādanaṃ nānyat | gandhāpanayane upāyamāha, - nāgetyādi | nāgo nāgakeśara, campako rājacampakaḥ, utpalaṃ saugandhikam | prabhṛtigrahaṇāt ketakīmallikādipuṣpāṇi |
47.13
tadudakaṃ guṇavadapi kimayanapātresthaṃ peyamityāha, - sauvarṇe ityādi | puṣpāvataṃsaṃ puṣpasugandhīkṛtam |
47.16
vyāpannādivarjanamāha, - vyāpannamityādi | anāryavamiti ṛtuviśeṣānānupayogyuṃ, anutuvṛṣṭamiti kecit | aprasādhitamiti kathanādyasaskṛtam || 14-16 ||
47.17
tatretyādi | katakaṃ śaśakapūrīpratimaṃ phalaṃ, gomedakaḥ puṣparāgābho maṇiḥ, marutkolamiti kecit, visagranthi. padmamūlaṃ, śaivālamūlaṃ prasiddham, muktā mauktikaṃ; maṇi sphaṭikādiḥ | etena rūpadoṣāpanayanopāyo darśitaḥ | anye tu visagranthītyasyāgre parṇīmūlamiti paṭhanti, tatra parṇī pānīyapṛṣṭhajā tasyā mūlaṃ jaṭā |
47.18
pañcetyādi | nikṣepaṇaṃ yatra jalaṃ nikṣipyate sthāpyate, tena bhūmyādisaṃrgābhāvānnopāntarānudaya | phalakaṃ śālmalīkāṣṭhādiviracita, tryaṣṭamaṣṭāsradaṇḍatrayasayogaḥ, muñjavalayo muñjādiviracito valayākāraḥ, udakamañcikā ākāśāntarāle nirantaranihitavetravaiṇavādiviracitā vetragṛhārthamabhidhānā, śikyaṃ muñjādiviracitaṃ prasiddham |
47.19
saptetyādi | udakaprakṣepaṇamiti salilapūrṇe bhājane vastrādipīḍite ākaṇṭhamaparaśītasalilanikṣepaḥ | yaṣṭikābhrāmaṇaṃ yantrayaṣṭyādibhrāmaṇam | vyajanamiti vyajanādinā vātalīkaraṇam | vastroddharaṇaṃ vastreṇa gālanam | vālukāprakṣepamudakapātrasya vālukāmadhye nikṣepaṇam | śikyāvalambanaṃ prasiddham |
47.20
kīdṛśaṃ punarhapādeyaṃ bhaumamityāha,—nirbandhamityādi | śuci anupahatam | laghu ceti cakāra samastaguṇavattve'tyantaguṇakāri, alpaguṇavatve tvalpaguṇakārīti tāratamyasūcaka. | hṛdya cetyatra tu chaninajalasya hṛdayāpriyatve'pyupagrahaṇārtham | guṇavat praśastaguṇopetam |
47.21
idānīṃ jāṅgalaparindadeśasyānupapūrvadeśasyasādhāraṇamadhyadeśasthāna nadaunā guṇātidiśannāha,—tatra nadya ityādi | paścimābhimukhā jāṅgalapaścimadeśasthā paścimasamudragāḥ, pūrvābhimukhāḥ ānūpadeśasthā. pūrvasamudragāḥ, dakṣiṇābhimukhāḥ madhyadeśasthāḥ | śailādibhedena guṇātidiśannāha,—tatretyādi | malayaprabhavā iti malayaparvatavāhinyo dvividhā bhavanti—pāṣāṇasikatāvāhinyaḥ, apāṣāṇasikatāvāhinyaśca, tatra pāṣāṇasikatāvāhinyaḥ pathyā, apāṣāṇasikatāvāhinyaḥ kṛmīn janayanti | himavatprabhavā iti tā api dvividhā—himavaduparibhāgaprabhavāḥ pathyāḥ, adhobhāgaprabhavāstu hṛdrogādihetavaḥ | viśiṣṭadeśāśritaparvataprabhavāṇā nadīnā salilaguṇaṃ darśayannāha—prācyetyādi | avantī ujjayinī tayopalakṣito deśastasya pūrvasyā jātāḥ prācyāvantyāḥ paścimasyā jātā aparāvantyāḥ śailāsteṣu yā nadya, etena viśiṣṭadeśāśritaparvataprabhavāṇā nadīnā salilaguṇa ukta | ujjayinyupalakṣite deśe yāḥ prācī paścimāṃ cābhimukhaṃ yānti tāḥ prācyāvantyā aparāvantyāśca, na tu ujjayinīprabhaveṣu parvateṣvityanye | ayamartho gayadāsena dūṣitaḥ | pāriyātretyādi pāriyātraḥ parvatabhedaḥ, tatra prabhavā nadyo dvividhā. -taḍāgajāḥ pathyāḥ, darījā dopalāḥ |
47.22
nadīnā dhanvānūpasādhāraṇaśailāśrayāṇā sarvāṃsāmeva śeṣībhūtaṃ viśeṣaṃ darśayannāha,—nadya ityādi |
47.23
idānīṃ viśiṣṭadeśaprabhavāṇā nadīnāṃ guṇaviśeṣaṃ darśayannāha,— prāyeṇetyādi | maruṣu prasiddheṣu marudeśeṣu, natu jāṅgalaśabdābhihiteṣu | pauruṣeyā vṛṣyā ityarthaḥ | anye tu īṣadityādi paṭhanti |
47.24
bhaumānāṃ dināpekṣaṃ grahaṇakālaṃ niyamayannāha,—tatretyādi | pratyūṣasi prabhāte | sa eva cāpā paro guṇa iti sa ca śaityāmalatvalakṣaṇo'pā paramo guṇa ityartha | anye tu śaityaṃ cāpā paro guṇa iti paṭhanti | tatra cakāro'malasūcanārtha. |
47.25
tatra bhaumānāmarasomakarasaskāraguṇenāntarikṣatulyatvaṃ tadalābhe upādānāyāha,—divetyādi | arkagrahaṇe siddhe divāgrahaṇaṃ samastadinaprāptyarthaṃ, kiraṇagrahaṇaṃ durdinavyudāsārtham | divāniśītivacanāt saro'pi candrārkakarasabandham | satyapyarke candrasaba-
ndhādarūkṣaṃ, satyapi candre'rkasaṃbandhādanabhiṣyandi | doṣān vyādhīn jhaṭiti yadabhiṣyandate utpādayati tadabhiṣyandi, viparyayeṇānabhiṣyandi | niśāgrahaṇaṃ samastarātriprāptyartham | yadyapi paurṇamāsyāmeva sakalarātrau saṃbandho nānyāsu tathā'pi ekayā'pi paurṇamāsyā rātryā'tiśāyī saṃskāraḥ kṛto'nyāsvapyanuvartate | etenātiśītoṣṇasnigdharūkṣaṃ ninditamityuktaṃ bhavati 25
47.26
kiṃguṇaṃ punargaganāmbu yenaitattulyamucyata ityāha, - gaganāmbvityādi | balyamupacayaujaḥśaktikaravatvāt | viśiṣṭarasādyutpādanādrasāyanaṃ khasthāturopayogi | medhyaṃ pavitram | pātrāpekṣi tataḥ paramiti atiśreṣṭhabhājane gṛhītamadhikaṃ guṇaṃ karotītyarthaḥ | anye tu medhyasthāne śītamiti paṭhanti | pūrvaṃ doṣaśamanādi noktamadhunā agastyodayadarśanaviśeṣaprabhāvāduktam |
47.27
candrakāntamaṇiprabhavajalasya guṇamāha, - rakṣoghnamityādi | rakṣoghnaṃ rākṣasabhīharaṃ, hlādi sukhāhvaṃ, candrakāntodbhavamiti candrakāntamaṇiprabhavaṃ, idaṃ tu candrakiraṇānupraveśānnābhrasa, maṇiprādurbhūtatvādvaumamityubhayātmakam |
47.28
śītoṣṇaviṣayamāha, - mūrcchatyādi | pittoṣṇadāheṣviti uṣṇe śaradi, grīṣme ca | madātyaye madyavikāre | bhramaśvakāruḍasteva, parīteṣu yukteṣu | tamakaḥ śvāso moho vā | vamathau chardiroge |
-
47.30
pārśvetyādi | stimite koṣṭhe āmakoṣṭhe ityarthaḥ | sadyaḥśuddhe iti yasmin dine śodhanaṃ kṛtaṃ tatretyeke, apare tu saptāhamityāhu | yadyapyauṣṇyaṃ sparśadoṣa uktastathā'pyavasthāyāṃ vyavahārārthatvenopādeya, anye tu pūrvamauṣṇyaṃ bhūvāppajanitameva doṣatvenoktaṃ, idaṃ tvagnyātapakṛtamiti samādadhati |
47.36
samastanadīnāṃ śeṣaguṇamāha, - nādeyamityādi | dvividhaṃ kaupaṃ sakṣāramanyattarasaṃ ca, yat sakṣāraṃ tatpittalaṃ, itarat pittaghnaṃ madhuramiti || 31-36 ||-
47.38
ānūpadhanvasādhāraṇaguṇairnirdeśannāha, - aneketyādi | atra sparśarūparasagandhavīryavipākāḥ prāguktā doṣā jñeyāḥ | ebhiriti ebhiḥ pūrvoktaiḥ sparśādibhirityarthaḥ | pāke iti avidāhi adāhakārītyarthaḥ || 37-38 ||-
47.39
uṣṇodakaguṇamāha, - kaphetyādi | pathyaṃ hitam, uṣṇodakamardhāvaśiṣṭamudakam |
-
47.40
uṣṇodakabhedamāha, - yadityādi | nirvegaṃ niścalam |
-
47.41
paryuṣitamuṣṇodakaṃ na dātavyamityāha, - na cetyādi | paryuṣitaṃ rātryuṣitam |
-
47.42
śṛtaśītaviṣayamāha, - madyapānādityādi | pūrva madātyaye śītam, atra tu madātyayasamutthe roge śṛtaśītaṃ, madātyaye madātyayasamudbhūte roge cobhayasminnapi śṛtaśītaṃ prayoktavyamityarthaḥ |
-
47.43
udakaprasaṅgena nārikelaphalasalilasyāpi guṇaṃ nidarśayannāha,snigdhamityādi | nārikelodakamīṣatpakvārdranārikelaphalāntarvarti salilamityarthaḥ| jejjaṭastu laghviti paṭhati, laghutvaṃ ca śīghrapariṇāmitvamicchati |
--
47.44
adhunā śṛtaśītasya śeṣaviṣayamāha, -dāhetyādi |
-
47.46
keṣu rogeṣu jalaṃ mandaṃ peyamityāha, -arocake ityādi | yāvat pratiṣedhayitumaśakyaṃ tāvadācarediti mandārthaḥ | ayaṃ pānīyavargo nibandhakārairviparītakrameṇa paṭhitaḥ | asmābhistu yathaiva gurubhi kathitastathaiva krameṇa vyākhyātaḥ | iti pānīyavarga |
atha kṣīravargaḥ|
Linked texts (1)
- Suśrutasaṃhitā — Suśruta & Nāgārjuna (siddha/alchemist), Sanskrit