The Compendium of Suśruta 6
Nibandhasaṅgraha 6
- Language
- Sanskrit
6.2
athāto'gropaharaṇīyamiti |-karmaṇo'gre prathamata , upaharaṇaṃ yantrādisambhārasya, tadadhikṛtya kṛto'dhyāya agropaharaṇīya 1-2
6.3
trividhamiti | pūrvakarmetyādi tatraike, - "laṅghanādi virekāntaṃ pūrvakarma vraṇasya ca | pāṭanaṃ ropaṇaṃ yacca pradhānaṃ karma tat smṛtam | balavarṇāmikārya tu paścātkarma samādiśet"—iti; anye tu saśodhdyasya pācanasnehanasvedanāni pūrvakarma, vamanavirecanavastinasyasirāmokṣaṇāni pradhānaṃ karma, peyādyannasasarjanaṃ paścātkarma; apare tu cayādīnā pūrvahapāntānāmātaṅgotpatte prāk yat kriyate tat pūrvakarma, ātaṅkotpattau yat tatpradhānaṃ karma, nivṛttātaṅkasyānubandhopacaraṇāya yat tat paścātkarma | ida tat pūrvakarmetyādi iha kathaṃ nodāhriyata iti pratyuttaramāha-tadvyādhimityādi- taditi trividhaṃ karma vyādhiṃ vyādhiṃ pratyupadekṣyāma, na iha, granthagauravabhayāt |
6.4
nanu, chedyādīnāṃ karmaṇā tatsambhārāṇāmeva cātra pūrvamupādānaṃ, kuto na snehādīnāṃ tatkarmaṇāṃ cetyāha- asmin śāstre ityādi |
tantu śastranirvartya karma niyatākṛtiviśeṣeṇa nānāvidhaprayojanena bhinnaṃ pradarśayannāha - tacca śastrakarmetyādi | chedyaṃ ni śeṣataśchedanīyamarśa prabhṛti; bhedyaṃ bhedanīyaṃ, vidradhyādi; lekhyaṃ lekhanīyaṃ, rohiṇyādi, vedhyaṃ atanmukhai śalaivyedhanīyā, sirādi, vedhyasthāne 'vyadhyaṃ' ityeke paṭhanti, eṣyaṃ eṣaṇīyaṃ, nāḍyādi, āhārya āharaṇīyaṃ śarkarādi; visrāvyaṃ visrāvaṇīyaṃ, tacca vidradhikuṣṭhādi, sīvyaṃ sīvanīyaṃ, tacca "sīvyā meda samutthāśca bhittvā sulikhitā gadā " iti | yadyapi chedyādaya śabdā vyādhivācakā, tathā'pyabhedopacārācchastrakarmavyapadeśaṃ labhante | eṣaṇāharaṇe śastrakarmaṇi yadyapi kecinma manyante, tathā'pi chittvā bhittvā'pyeṣaṇāharaṇe kriyete, ato'tra śastrakarmaṇi nirdiṣṭhe |
6.6
ato'nyatamamiti - ata eṣāṃ madhye, anyatama ekatamaṃ, karma chedyādikaṃ, cikīrṣatā kartumicchatā, pūrvamevopa kalpayitavyāni samīpamānetavyāni; jāmbavauṣṭhaṃ jambūphalasadṛśamukhāgrakṛṣṇapāṣāṇaracitā varti, picu 'tulaṃ' iti loke, protaḥ karpaṭaḥ, paṭṭa vraṇabandhanadravyaṃ, tarpaṇaṃ jalaplutaṃ śaktukṣīrādi, kaṣāyai. auṣadhaka-
thitaṃ, udakaṃ jalaṃ, vyajanaṃ vastrādiracitaṃ, kaṭāha lauhādinirmitaḥ; ādiśabdāt kavalikāmṛtkapālakalasasthālīśayanāsanādi | yantrādiṣu madhye kānicidupakaraṇāni karmāṅgāni, kānicit vyāpatpraśamanāni | parikarmiṇaśceti na kevalaṃ yantrādīnyevopakalpayitavyāni kintu parikarmiṇaśca sarvakarmaṇā kartāra. paricārakāḥ, kiviśiṣṭāste ? snigdhā anuraktā, sthirā acalā, balavantaḥ sarvakāryeṣu samarthāḥ |
6.7
tata praśasteṣvityādi |-tata yantrādisambhāropakalpanāntara, tithiyaḥ pratipadādaya, karaṇāni bavādīni, muhūrtā triṃśat śivādyā, nakṣatrāṇi aśvinīprabhṛtīni, praśastatvaṃ caiṣā jyoti.śāstravidā vacanāt jñeyam | akṣatāni yavaghānyāni, ratnāni māṇikyamauktikādīni | kṛtabalimaṅgalasvastivācanamiti valiḥ pūjopahāra , maṅgalaṃ gītādi, svastivācanamāśīrvādoccāraṇaṃ, kṛtaśabdo baliprabhṛtibhi saha pratyekaṃ sabadhyate | marmīṇi sasottaraśatamaidamabhinnāni, sirā saptaśatamedamabhinnā, navaśatamedamabhinnāḥ snāyava , sandhya daśottaradviśatamedamabhinnā, asthīni śatatrayamedamabhinnāni, dhamanya' nābhimrabhavāścaturviṃśatibhedabhinnāḥ, etā parityajan | anulomamiti lomānukūlyena, yenaivāvartena lomāni santi tenaivāvartanelelyartha, pratilomaṃ tu lomabhireva pratihatadhāra śastraṃ kuṇṭhībhavati vyathā cotpādayati | nidadhyāt praveśayet | kiyaddūraṃ śastraṃ nidadhyādityāha-āpūyadarśanāditi | sakṛt ekavāra, na puna punarityartha | āśu ceti caśabda evārtha , tenobhayatrāpi niyama., etena sakṛdeva śastramapaharet, āśveva śastramapaharedityukam | śastra praṇiddhyādityatra śastrapraṇidhānamātramuktaṃ, apaharet śastramāśu cetyatra śastraśabda āśvapaharaṇa-
kriyayā saṃbadhyata iti na paunaruktyam | idānīṃ sudūraśastrapāte' narthaṃ saṃbhāvayannavadhimāha - mahatsvityādi | -mahatsvapi ca pākeṣvityādi antaraśabdo'yamavakāśavācī, tena śastrapadaṃ śastrasthānaṃ, dvyaṅgulāvakāśaṃ tryaṅgulāvakāśaṃ vetyukta tatra dvyaṅgulāvakāśaṃ nātyavagāḍha, tryaṅgulāvakāśamavagāṭamiti | kecidantaraśabdaṃ na paṭhanti |
6.8
vraṇaṃ karmaṇi praśastaitāprakṛtiviśeṣairāha, -tatretyādi | -tatreti śastrakarmaṇi, ete āyatalādayo vraṇaguṇā | āyata dīrgha , viśāla vistīrṇa , sama iti samapāka , asamapāko hi kicit pakva kiṃcidapakva gakhapātanāya na sukho bhavati | anve tu viśālaśabdena caturasramācakṣate, samaśabdena vṛttam | taduktam, - "āyataścaturasro vṛttastripuṭaka iti vraṇākṛtisamāsa "-iti, iha catasro vraṇākṛtayo vraṇaguṇatvena karmaṇi nirdiṣṭā | anye tu samo gomūtrasarpaṇavanna viṣamagati | sa ca sama iti āyatavraṇe viśeṣaṇam | suvibhaikta suvyakta , suṣṭhu pṛthakbhūtasakalāvayava | nirāśraya jihmadantasandhyādyaprāpyadeśamanāśrita | anye tvanyathā vyākhyānayanti-vaidyakṛtavraṇaguṇānāha-tatrāyata ityādi |samo nimnonnatatvarahita | suvibhakto hīnātidoṣaraktva | itthambhūte vaidyakṛte vraṇe kalkarūpāyāyavacāraṇaṃ sukhaṃ kriyate | ato viparītā vraṇadoṣā | śeṣaṃ sugamam |
6.9
amumevārthaṃ ślokena sphuṭīkurvannāha - āyataścetyādi | evavidho vraṇa śastrakarmaṇi praśasyate | āyataśca viśālaśceti dvicakāreṇa āyato'pi viśālo'pi āyataviśāla iti pratipādayati | nirāśrayo marmādyanāśrita , 'nirāśaya' ityanye, tatrānanuṣaṅgīlartha | prāptakālakṛtaścāpīti yukte kāle kṛta , etena śastrakṣārāgnisādhyo bālavṛddhayoraprāptakāla , tayorṛṇe śastrādiniṣedhāt, athavā śītakāle'gnisādhyo vraṇa grīṣme sa evāprāptakāla | anye tu 'yuktakālakṛta' iti paṭhanti | tatra samapāka ityācakṣate | yuktakālakṛta samyakpākakṛta pratikriya ityapare | āyataśca viśālaścetyādiśloka kecica paṭhanti |
6.10
atha ye vaidyaguṇā śastrakarmaṇi tānāha-śauryamityādi | ete śauryādayo guṇā vaidyasya śastrakarmaṇi ślāghyante | śaurya nirbhayatva, bhayabhīto hi sādhyamapi vraṇamavagāḍhamṛla nārabhate, ārabdhaṃ vā alpavaśepayati | āśukriyā laghuhastatā śīghra śastrakarmakaraṇaṃ, āśukriyayā āturasya cira kramo na bhavati | śastrataikṣṇya muniśitatva sudhāratvaṃ ca, tena rujā na bhavati | asammohaḥ asamūḍhatā, sa ca āmapakkavraṇaparijñāne tathā prāptānuṣṭhāne ca, vraṇacchedādiṣu raktādidarśane'samoha ityanye | amumapi śloka kecinna paṭhanti |
6.12
aśuddhāvanve'pi vraṇā kāryā ityāha-ekena vā vraṇenetyādi | nā puruṣa | antarā madhye | bhavati cātretyādi | gatiṃ nāḍīm | utsaṅga iva utsaṅgaḥ, vraṇāśaye hi cirakālapūyāvasthānenāmamavadāritamanta pradeśāntara nimnamutsaṅgatulyatvādutsaṅga ityucyate; un ūrdhva pūyasya saṅga utsaṅga ityanye | yathā doṣo na tiṣṭhatīti doṣo'tra pūya , pūyāvasthānāt vātādayo doṣā anuvadhrantīti pūya eva doṣaśabdenocyate, kāraṇe kāryopacārāt |
6.15
tiryakchedo vyāpatsūkta , tasya viśiṣṭaviṣaye pratiprasavaṃ kurvannāha-tatra bhrūgaṇḍeśyādi | -gaṇḍa kapola , akṣipuṭa. akṣivartma, dantaveṣṭako dantaveṣṭanamāsa, kakṣa vāhamūla, kukṣiḥ udara,
vaṅkṣaṇa ūrusandhiḥ | candramaṇḍalavacchedanādityādi sugamam | anyathā tvityādi | māṃsakandīprādurbhāvaḥ kandākāramāsāṅkurasambhavaḥ; kanda eva kandi, alpatvāt | 'anyathā tu' ityatra 'anyatra tu' iti kecit paṭhanti vyākhyānayanti ca-anyatra yadi chedana kriyate ityarthaḥ | chedanamityatra ca kṣaṇanamiti paṭhanti, kṣaṇanaṃ hiṃsanam || 13-15 ||
6.16
bhuktavataḥ karma kurvītetyuktaṃ, tasya viṣayāntare pratiṣedhaṃ darśayannāha - mūḍhagarbhetyādi | - mūḍhagarbhādiṣu pañcasvannapūrṇakoṣṭhatyāthaśradānādibhi kaṣṭaṃ maraṇaṃ vā prāpnotyātura, anilaśca prakoṣameti, mukharogeṣvāhāro'ṅgulyādipīḍanena ghṛṇayā ca niṣkāśitaḥ karmaghāta karoti |
6.17
idānīṃ vraṇakramavidhānamāha- tataḥ śastramityādi | tata anantaraṃ śastrakarma kṛtvā, āśvāsya śastrakarmajanitakhedamapanīya, mūrcchādipratibandhārtha, samantāt paripīḍya sarvatra paripīḍayitvā, srāvanirgamanārtha, vraṇamabhibhṛśya vraṇamardanaṃ kṛtvā, śastrapadasamīkaraṇārthaṃ; 'vraṇamabhimṛjya'--iti kecit paṭhanti, bālāsthigatyutsaṅgādivijñānārthamiti ca vyākhyānayanti, prakṣālya kaṣāyeṇa saptarātraṃ sadyovraṇavihitena, tadūrdhvaṃ yathāsvadoṣaharauṣadhasiddhena kaṣāyeṇa; vastreṇodakamādāya vraṇāntargataṃ; tilakalkamadhusarpi - pragāḍhā tilakalkādibhiratyarthasiktā, auṣadhayuktā miśrakoktājagandhā'jaśṛṅgī cetyādisaṃśodhanauṣadhayuktā, varti praṇidadhyāt praveśayet, kalkena sadyovraṇauṣadhapiṇḍena, kavalikā vraṇakalkauṣadhācchādanadravyaṃ, sā cauṣadhasrarasani saraṇanivāraṇārtha bhamoktapalāśodumbarādīnā tvakpatrādikṛtā, anye dviguṇacaturguṇamṛdukarpaṭaviracitā kavalikāmāhuḥ, mṛṣṭayavaśakabhirghṛṣṭāktāṃ ghanā kavalikā dadyādityapare | vedanārakṣoghnairiti vedanāghnāni rujāghnāni hiṅgulāvaṇādīni, rakṣoghnāni rākṣasaghnāni vacādīni, tai |
6.18
dhūpadravyāṇyāha- tato guggulivatyādi | na kevalaṃ vraṇaṃ dhūpayet śayanādyapi vraṇadaurgandhyāpagamārthaṃ nīlamakṣikādiparihārārtha ca, anyathā nīlamakṣikopasarpaṇādvraṇe krimaya patanti | ājyaśeṣeṇetyādi | - ājyaśeṣeṇa dhūpanadravyebhya ājyamiśrebhyaḥ pariśiṣṭena ghṛtena | prāṇaśabdenātra hṛdayādaya ucyante, prāṇādhiṣṭhānatvāt, tān samālabheta prakṣayedyabhyañjayedityartha, prāṇāpyāyanārtham |
6.33
idānīṃ vraṇitasya śoṇitapūyādisaṃbhavādrakṣobhayaparihārārthaṃ rakṣākarma nidarśayannāha-udakumbhāccetyādi |-udakumbhāt pānīyakumbhāt, āpaḥ jalaṃ, gṛhītvā ādāya, prokṣayan pramārjayan | rakṣākarmanirdiṣṭapadānāṃ mantratvādvivaraṇaṃ na karaṇīyamiti kecit, anye tu vyākhyānayanti |-kṛtyānāmiti kupitamantriṇo'bhicārakarmajanitā rākṣasī 'kṛtyā' ityucyate | pratighātārthaṃ nivāraṇārthaṃ, anya 'parirakṣārthaṃ' iti kecit paṭhanti | tathā rakṣobhayasya ceti rākṣasabhayasya ca pratighātārthamityartha | brahmā tadanumanyatāmiti tadrakṣākarma brahmā aṅgīkarotu | nāgā ityādi | ye ye nāgādayastvāmabhidravanti pīḍayanti tān brahmādyā devā ghnanviti piṇḍārtha | tatra nāgā vāyuskandāya, piśācā piśitāśanā, gandharvā devagāyanā hāhāhūhūprabhṛtaya, pitara agniṣvāttādaya, yakṣā vanadādaya, rākṣasā. rāvaṇaprabhṛtaya, dikṣu ityatra ye carantīti sabandhate, vāstunivāsā gṛhamūsinivāsinaḥ | prāṇāniti agni somo vāyu sattva rajastama pañcendriyāṇi bhūtātmeti prāṇā, atra dvādaśaprāṇeṣu madhye sāmānyavātavācyo'pi vātaśabda prāṇākhye vātaviśeṣe vartate, kuta ? caturṇāṃ vyānādīnāmagre vakṣyamāṇatvāt | soma candramā | te tava | parjanya vṛṣṭimān megha, indra ityanye | stanayitnava meghā | valapatiriti indrasya viśeṣaṇam | manu prajāpati, manye grīvāpaścimabhāgāśrite dve śire manye ityucyete, mati tathā sa eva manurmati rakṣatviti sabandha, 'tayā manurmatiṃ rakṣatu ityahaṃ manye, iti vyākhyānayanti kecit | sattvaṃ guṇaviśeṣa | mana cittam | rūpamiha lāvaṇya vivakṣita yaśāryāya saundaryam | chāyā prabhāmeda , taduktam,-"āsannā lakṣyate chāyā prabhā dūrāt prakāśate"- iti | reta śukra, āpa pānīyāni, āpyāyayantu vardhayantu | sāni srotāṃsi, indriyāṇītyanye | parākramaṃ sāmarthyam | pauruṣa meḍhra, puruṣaśreṣṭha nārāyaṇa | ātmānaṃ jīvaṃ, dhruva tārāviśeṣa | etā pūrvoktā devatā, nityā' satatasthitā | svasti te bhagavān brahmeti svasti maṅgala, bhagavān viśiṣṭajñānavān, devā sahendrā indrānuyāyina ityartha | pitāmaha. brahmā | ītaya annādikṣayahetavo'tivṛṣṭyādayaḥ, taduktam,-"ativṛṣṭiranāvṛṣṭirmūṣakā śalabhā khagā | svacakraṃ paracakra ca saptaitā ītaya smṛtā" - iti ||19-33||
6.34
idānīṃ kṛtakakṣasatikartavyatā darśayannāha, - tataḥ kṛtarakṣamityādi | āgāra gṛha, ācārikaṃ dvividhamāhāravihāralakṣaṇaṃ vraṇitopāmanīyanirdiṣṭam |
6.35
nacenamiti | enaṃ vraṇa, tvaramāṇa. śīghrībhavan, aparedyu. dvitīyadivase, na mokṣayet | 'tatastṛtīye'hani vimucya prakṣālya kaṣāyeṇaivameva badhnīyāt ślakṣṇapaṭṭena, iti kecit paṭhanti | kaṣāyeṇa sayodhraṇoktānā dravyāṇā kāthena, evameva pūrvavat |
6.36
dvitīye divase mokṣaṇadoṣaṃ vaktumāha-dvitīyetyādi | vigrathita. granthitaḥ | anye tu vigrathita ityatra viśravyasya sthāne hiśabda paṭhanti vyākhyānayanti ca,-hiśabdo yasmādarthe, yasmāt grathita. samyagananurito granthibhūtastasmānna sarohati; utravedanaśca vraṇo bhavatītyartha |
6.37
ata ūrdhvamityādi | ata ūrdhvaṃ tṛtīyadivasānantara, doṣāḥ vātādaya , kāla. hemantādika, bala hīnamadhyamottamaṃ, ādijatvāt vaya sātmyādīni, avekṣya parīkṣya, vidadhyāt kuryāt, yāvadvraṇasarohaṇaṃ bhavati | anye tvanyathā paṭhanti, - 'ata ūrdhvaṃ doṣakālavalādīnyavekṣya kaṣāyādīn vidadhyāt'- iti, vyākhyānayanti ca-ata ūrdhvamiti tṛtīyacanvādantara caturthabandhe doṣādīni parīkṣya kaṣāyādīn vidadhyāt, kaṣāyādīnityādiśabdāt kalkasnehādīnā grahaṇam |
6.38
na cainamityādi | sāntardoṣaṃ abhyantaraṃ pūyasahitam | alpenāpyapacāreṇeti stokenāpi viruddhakarmaṇā | bhūya puna | vikaroti viśeṣeṇa karoti |
6.39
bhavanti cātretyādi | śuddhāśca varṇarasasthānagandhaślakṣṇāḥ | kecit 'harṣaṃ krodhaṃ bhayaṃ' ityādi ślokaṃ na paṭhanti, vyavāyādīnityādiśabdāt bhayapūrvādīni gṛhṇanti |
6.40
nanu, kiṃ sarvadaiva tryahānmoktavyo'tha kiñcidantareṇetyāha; —hemante śiśire caivetyādi | hemantādiṣu tryahānmokṣayet, teṣu śītatvena śīghrapākamayābhāvāt | śaradādiṣu dvahyanmokṣayet, teṣāmuṣṇatvena śīghrapākāgamabhayāt | hemante śiśire caiveti evaśabdo hemantaśiśirayostryahe eva mokṣa iti niyamayati, cakārastu paittikavraṇasya niyamaṃ vyabhicārayati; tena paittikasya hemantaśiśirayordvayarhāhaṃ mokṣa iti | vasante cāpīti apiśabdāt vaiśākhasyoṣṇatvāt kadācid dvyahe'pi mokṣa, tathā paittikasya dviraho bandha iti ca samucinoti | śaradgrīṣmavarṣāsvapi ceti apicagrahaṇaṃ kvacid dvyahamokṣaṇavidhimapi vraṇamekasmin dine dvirbadhnīyān | anye tu śiśiragrahaṇamapāsya 'hemante ca vasante ca prāvṛṭkāle ca mokṣayet' iti paṭhanti, tanna, pañjikayā dūṣitatvāt | nanu, hemantādayaḥ śaradādayaśca na samānāstat kathaṃ teṣu tulyakālaṃ vraṇamokṣaṇa ? ucyate, tryahādeva dvayahādeveti niyamo na kṛtastena hemantādīnā śaradādīnā cotkarṣāpakarṣāṃn samīkṣya vraṇamokṣaṇaṃ kartavyamityadoṣaḥ |
6.41
nanu, kathaṃ sarvatraiva saṃbhṛtasambhārasya chedyādi kartavyamutānyathāpītyāha, — atipātiṣvityādi | atipātiṣu āśukāriṣu | athavā, atipātiṣu rogeṣu bandhakālādiniyamavyabhicārārtha evāya śloka iti |
6.42
śastrapāte'vasthāṃ cikitsitumāha, — yā vedanetyādi | pradunoti upatāpayati, kvacit 'pratanoti' iti pāṭha, tanna vyāpnotītyarthaḥ |
Linked texts (1)
- Suśrutasaṃhitā — Suśruta & Nāgārjuna (siddha/alchemist), Sanskrit