The Compendium of Suśruta 75.4

75.4

nanu, kathamekamavyaktamane kadharmaṇā sarvabhūtānāṃ kāraṇamityāśaṅkāyāmuktaṃ sarvabhūtānāmutpattikramamāha, - tasmādityādi | tasmāt kṣetrajñādhiṣṭhitāt | avyaktān | hāniti buddhitattvaṃ, tantu sattvasamudrekā trirmalasphaṭikopalaprakhyaṃ cicchāyāsaṃkrāntiprāptacaitanyaṃ puruṣavannānātmakamadhyavaseyaviṣayaṃ niścitārthakāraṇamityartha | utpadyate vyaktībhavati | talliṅga eveti sattvarajastamaḥsvabhāva eva | talliṅgāt sattvarajastama. svabhāvāt | mahat iti buddhitattvāt | tallakṣaṇa eveti sattvarajastama. svabhāva evaityarthaḥ |
ahaṅkāro'bhimānavyāpāralakṣaṇaḥ | talliṅgāditi viśeṣaṇena śuddhasattvasvarūpānmahattattvānnāhaṅkārasyotpattiriti sūcyate | tathā ca carake'pyabhihitaṃ,-"śuddhasattvasya yā śuddhā satyā buddhi pravarttate | yayā bhinattyatibalaṃ mahāmohamayaṃ tamaḥ || sarvabhāvasvabhāvajño yathā bhavati nispṛha | yayā nopailahyadvāraṃ nopāste kāraṇaṃ yayā - " ityādi | vaikārikādisaṃjñāstu pūrvācāryaiḥ saṃvya vahārāya kṛtā | tatra vaikārika sāttvika, taijaso rājasa , bhūtādistāmasaḥ | tasya trividhasyāpi kāryamāha, -tatretyādi | tatra sāttvikādahaṅkārādrājasasahāyāttamomātrayā'nuviddhādekādaśendriyāṇi, tallakṣaṇāni prakāśalakṣaṇāni, sattvasya prakāśakatvāt | tānyahaṅkārādutpannānyahaṅkārakāryāṇīti sāṃkhye, vaidyake tu bhauktikāni | pūrvāṇi pañca śrotrādīni buddhīndriyāṇi, buddherāśrayatvāt, itarāṇi vākprabhṛtīni karmendriyāṇi, karmaṇa āśrayatvāt | teṣāmubhayātmakaṃ buddhyātmakaṃ karmātmakaṃ ca manaḥ, buddhīndriyāṇā karmendriyāṇā ca mano'dhiṣṭhānānāmeva pravṛtteḥ| bhūtāderiti tāmasādahaṅkārādrājasasahāyāt sattvamātrayā'nuviddhātlakṣaṇānyeva mohādilakṣaṇānyeva | tannānudbhūtasvabhāvāni bāhyendriyāgrāhyāṇi śabdādīnyeva tanmātrāṇi, tāni ca yogibhireva grāhyāṇi | sā mātrā yasmin tattanmātram | teṣāmityādi-teṣā tanmātrāṇām | viśeṣā iti anubhavayogyai sukhadu khamoharūpairdharmairviśiṣyanta iti viśeṣā śabdādayaḥ, tanmātrāṇi tvaviśeṣāṇi, yatastāni punaranubhavayogyai sukhadu khādibhirviśeṣetuṃ na śakyante, sūkṣmatvāt | tebhya pañcabhya śabdatanmātrādibhya ekottaraparivṛddhyā vyomādaya utpadyante | tadyathā- śabdatanmātrācchabdaguṇaṃ vyoma, śabdatanmātrasahitāt sparśatanmātrācchabdasparśaguṇo vāyuḥ, śabdasparśatanmātrasahitādrūpatanmātrācchabdasparbellrūpaguṇaṃ tejaḥ, śabdasparśarūpatanmātrasahitādrasatanmātrācchabdasparśarūparasaguṇā āpa, śabdasparśarūparasatanmātrasahitādgandhatanmātrācchabdasparśarūparasagandhaguṇā pṛthivī | patañjalimatānusāriṇaśca śabdādibhya eva vyomādīnāmutpattimicchanti | śabdādīnā vyomādimahābhūtaguṇānā dharmiṇo'bhinnatvena pṛthaktvaṃ nirasyanuktasopasahāramāha, -evamityādi |