The Compendium of Suśruta 75
Nibandhasaṅgraha 75
- Language
- Sanskrit
Contents
- 75.11 — 4 parts
75.2
hetulakṣaṇapratipādakānnidānasthānādadhigatavyādhihetulakṣaṇasya vaidyasya cikitsāyā avasaraḥ, cikitsā cādhiṣṭhānaviśeṣajñānamantareṇa na saṃbhavatītyadhiṣṭhānajñāpanāya śārīrasthānamārabhyate | śārīrasthāne'pi pratijñādye ādau sarvaśarīrakāraṇānāṃ bhūtānāmeva cintā kartuṃ yujyata ityāha, - athāta ityādi | sarvāṇi bhūtāni sthāvarajaṅgamāni, mahābhūtāni pṛthivyādīni vā; teṣāṃ cintā hetusvalakṣaṇakāryeścintanaṃ, kuta utpannāni ? kāni caiṣāṃ svalakṣaṇāni ? kāni kāryāṇīti cintanaṃ, saiva yasminnadhyāye' stīti matvarthe pūrvavacchapratyayamutpādya tallope prakṛtibhāvaṃ ca pratipādya sarvabhūtacinteti niṣpādyate sarvabhūtacintā ca ta cchārīraṃ ceti paścāt karmadhāraya | gayī tu 'sarvabhūtacintānāma śārīraṃ' iti paṭhati |
75.3
tatrādau hetucintāmāha, - sarvabhūtānāmityādi | evaṃbhūtamavyaktaṃ mūlaprakṛtyaparaparyāyaṃ sarvabhūtānāṃ kāraṇamiti piṇḍārtha | kiṃviśiṣṭam 2 akāraṇaṃ na vidyate kāraṇaṃ yasya tadakāraṇam, avikṛtirūpaṃ na kasyacit kāryamityarthaḥ | svarūpaviśeṣaṇamāha, - sattvarajastamolakṣaṇaṃ - sattvaṃrajastama. svarūpam | punarapi kiṃbhūtamityāha, - aṣṭarūpamiti | prakṛtibhāvenaivāvyaktaṃ mahānahaṅkāra pañcatanmātrāṇītyaṣṭau rūpāṇi yasya tattathā | prakṛtitvaṃ cāṣṭānāmvyaktādīnā sāṃkhye'pi pratipāditamasti | śilāputrakanyāyena rūpatvaṃ rūpitvaṃ cāvyaktasya | avyaktaṃ mahānahaṅkāra. pañcabhūtānītyaṣṭau rūpāṇītyeke | anye tu dharmajñānavairāgyaiśvaryādharmājñānāvairāgyānaiśvaryāṇyaṣṭau rūpāṇyāhuḥ | apare tu manobuddhyahaṅkāramahābhūtānyāhuḥ | punarapi kiṃbhūtaṃ 2 akhilasya jagata saṃbhavaheturabhivyakti-
kāraṇam | tatra sarvabhūtānāṃ kāraṇamityanena kāryakāraṇayostādātmyaṃ darśitaṃ, akhilasya jagataḥ saṃbhavaheturityanena cābhivyaktihetutvamiti na paunaruktyam | gayī tvanyathā vyākhyāti, yathā--sarvabhūtānāṃ kāraṇamityasyaiva bhāṣyaṃ nirdeśannāha, -akhilasya jagata saṃbhavaheturiti; anenopādānakāraṇatvamavyaktasya jagadutpattau pratipāditam | na vyajyate smetyavyaktaṃ, prakṛtiḥ pradhānaṃ mūlaprakṛtiriti yāvadvyaktaparyāyāḥ | tadavyaktamekaṃ śilāputravadvivecyāvayavaṃ na punastridaṇḍavadvivecyāvayavam | kṣetrajñānāṃ karmapuruṣāṇām | adhiṣṭhānaṃ śarīrabhāvāya viṣayaḥ| atropamānamāha,-samudra ivetyādi | udakabhavā audakā nadīnadasarastaḍāgādayaḥ; anye tvaudakabhāvā carācarā matsyapadmādaya ityāhuḥ |
75.4
nanu, kathamekamavyaktamane kadharmaṇā sarvabhūtānāṃ kāraṇamityāśaṅkāyāmuktaṃ sarvabhūtānāmutpattikramamāha, - tasmādityādi | tasmāt kṣetrajñādhiṣṭhitāt | avyaktān | hāniti buddhitattvaṃ, tantu sattvasamudrekā trirmalasphaṭikopalaprakhyaṃ cicchāyāsaṃkrāntiprāptacaitanyaṃ puruṣavannānātmakamadhyavaseyaviṣayaṃ niścitārthakāraṇamityartha | utpadyate vyaktībhavati | talliṅga eveti sattvarajastamaḥsvabhāva eva | talliṅgāt sattvarajastama. svabhāvāt | mahat iti buddhitattvāt | tallakṣaṇa eveti sattvarajastama. svabhāva evaityarthaḥ |
ahaṅkāro'bhimānavyāpāralakṣaṇaḥ | talliṅgāditi viśeṣaṇena śuddhasattvasvarūpānmahattattvānnāhaṅkārasyotpattiriti sūcyate | tathā ca carake'pyabhihitaṃ,-"śuddhasattvasya yā śuddhā satyā buddhi pravarttate | yayā bhinattyatibalaṃ mahāmohamayaṃ tamaḥ || sarvabhāvasvabhāvajño yathā bhavati nispṛha | yayā nopailahyadvāraṃ nopāste kāraṇaṃ yayā - " ityādi | vaikārikādisaṃjñāstu pūrvācāryaiḥ saṃvya vahārāya kṛtā | tatra vaikārika sāttvika, taijaso rājasa , bhūtādistāmasaḥ | tasya trividhasyāpi kāryamāha, -tatretyādi | tatra sāttvikādahaṅkārādrājasasahāyāttamomātrayā'nuviddhādekādaśendriyāṇi, tallakṣaṇāni prakāśalakṣaṇāni, sattvasya prakāśakatvāt | tānyahaṅkārādutpannānyahaṅkārakāryāṇīti sāṃkhye, vaidyake tu bhauktikāni | pūrvāṇi pañca śrotrādīni buddhīndriyāṇi, buddherāśrayatvāt, itarāṇi vākprabhṛtīni karmendriyāṇi, karmaṇa āśrayatvāt | teṣāmubhayātmakaṃ buddhyātmakaṃ karmātmakaṃ ca manaḥ, buddhīndriyāṇā karmendriyāṇā ca mano'dhiṣṭhānānāmeva pravṛtteḥ| bhūtāderiti tāmasādahaṅkārādrājasasahāyāt sattvamātrayā'nuviddhātlakṣaṇānyeva mohādilakṣaṇānyeva | tannānudbhūtasvabhāvāni bāhyendriyāgrāhyāṇi śabdādīnyeva tanmātrāṇi, tāni ca yogibhireva grāhyāṇi | sā mātrā yasmin tattanmātram | teṣāmityādi-teṣā tanmātrāṇām | viśeṣā iti anubhavayogyai sukhadu khamoharūpairdharmairviśiṣyanta iti viśeṣā śabdādayaḥ, tanmātrāṇi tvaviśeṣāṇi, yatastāni punaranubhavayogyai sukhadu khādibhirviśeṣetuṃ na śakyante, sūkṣmatvāt | tebhya pañcabhya śabdatanmātrādibhya ekottaraparivṛddhyā vyomādaya utpadyante | tadyathā- śabdatanmātrācchabdaguṇaṃ vyoma, śabdatanmātrasahitāt sparśatanmātrācchabdasparśaguṇo vāyuḥ, śabdasparśatanmātrasahitādrūpatanmātrācchabdasparbellrūpaguṇaṃ tejaḥ, śabdasparśarūpatanmātrasahitādrasatanmātrācchabdasparśarūparasaguṇā āpa, śabdasparśarūparasatanmātrasahitādgandhatanmātrācchabdasparśarūparasagandhaguṇā pṛthivī | patañjalimatānusāriṇaśca śabdādibhya eva vyomādīnāmutpattimicchanti | śabdādīnā vyomādimahābhūtaguṇānā dharmiṇo'bhinnatvena pṛthaktvaṃ nirasyanuktasopasahāramāha, -evamityādi |
75.5
tatretyādi | viṣayā grāhyāḥ | vacanādānā nandavisargaviharaṇānītyatra viṣayā iti sabadhyate; tenocyate yattadvacanaṃ vaktavyamucyate, evaṃ karmapratyayāntatvādādānāmādātavyaṃ, ānanda ānandanīyaṃ, visargo visarjitavya, viharaṇa vihartavyaṃ sthānam |
75.6
uktāyāstattvacaturviṃśateruktameva dharmāntaraṃ kacit kicinnidarśayannāha, -avyaktamityādi | prakṛtaya iti apareṣāṃ kāraṇabhūtāḥ, avyaktamiti vicchidya pāṭha kevalahetubhāvenāvyaktaṃ prakṛtireveti bodhanārtham | tanmātrāṇi ceti cakāra. prakṛtayaścetyatra sabandhanīyaḥ | tena mahadādaya sapta kāryatvena vikṛtayo'pi | śeṣā iti ekādaśendriyāṇi pañcamahābhūtānīti ṣoḍaśa vikārā kāryāṇītyarthaḥ |
75.7
asmiṃścaturviṃśatike tattvarāśau prakāśakatvena buddhyādayaḥ pradhānabhūtā , ataste yatrastha prakāśyaṃ yatra sthitā yadanugraheṇa ca prakāśayanti, tatprakāratrayamadhibhūtādibhedenāha, - sva- sva ityādi | eṣā buddhayahaṅkāraśrotrādivuddhīndriyāṇā vāgādikarmendriyāṇā manasaśca sva sva ātmīya ātmīyo viṣayo'dhyavaseyo'bhimantavyaḥ svakalpanīyādilakṣaṇaḥ | adhibhūta bhūteṣvadhi, bhūtāni mahābhūtāni prāṇino vā | etena buddhyāderadhyavasāyādivyāpārasyādhyavaseyādiviṣayo bhūteṣviti pratipāditam | kecittu sva sva eṣā viṣayo'dhibhūtasajña iti vyākhyānayanti | svayamityādi etāni buddhyādīni trayodaśa svayamadhyātmam | ātmanyadhi adhyātmaṃ, ātmaśabdo'tra śarīravacana, tena svaśarīre buddhyādikamātmana paramātmaparyāyasya vā yogyo viṣayo'dhyātmam, anye tu buddhyādika svayamadhyātmasajñamiti vyākhyānayanti | adhidaivatamiti devatānāmadhikṛtatvamavidaivatam | tadeva buddhyādiṣu prakaṭīkaroti-atha buddherbrahmetyādi | yā yā devatā viśvarūpasya viṣṇoravayavādutpannā sā sā tasyāvayavasyādhidaivatvamāpannā boddhavyā | ayaṃ cādhibhūtādibhāvo vedānte'pi varṇita | yathā-buddhiradhyātma, boddhavyamadhibhūtaṃ, brahmā'dhidaivataṃ, ahaṅkāro'dhyātma, ahaṅkarttavyamadhibhūtaṃ, rudro'dhidaivata, mano'dhyātmaṃ, mantavyamadhibhūtaṃ, candro'dhidaivataṃ, śrotramadhyātmaṃ, śrotavyamadhibhūta, diśo'dhidaivataṃ, tvagadhyātma, sparśanīyamadhibhūtaṃ, vāyuradhidaivata, cakṣuradhyātmaṃ, dṛśyamadhibhūta, sūryo'dhidaivataṃ, rasanā'dhyātma, rasanīyamadhibhūta, varuṇo'dhidaivataṃ, ghrāṇamadhyātmaṃ, ghrātavyamadhibhūtaṃ, bhūmiradhidaivataṃ; vāgadhyātmaṃ, vaktavyamadhibhūtaṃ, agniradhidaivataṃ, hastābadhyātmaṃ, ādātavyamadhibhūtaṃ, indro'dhidaivata, pādāvadhyātmaṃ, gantavyamadhibhūtaṃ, viṣṇuradhidaivataṃ, pāyuradhyātmaṃ visarjanīyamadhibhūta, mitro'dhidaivataṃ; upastho'dhyātmaṃ, ānandanīyamadhibhūtaṃ, prajāpatiradhidaivatamityādi |
75.8
tatra sarva evetyādi| sarva evaiṣa vargo'vyaktādiko'cetanaḥ, kāraṇasyāvyaktasyācetanatvena tatkāryasya mahadāderacetanatvāt| puruṣaḥ pañcaviṃśatitamaḥ kāryakāraṇasaṃyukta iti kāryeṇa mahadādivikāragaṇena, kāraṇena mūlaprakṛtyā, saṃyukta. saṃyogī| tasya kaivalyārthī mokṣārthī, pradhānasya mūlaprakṛteḥ, pravṛttimapadiśantyācāryāḥ | kathamacetanaṃ pravarttata ityāha-kṣīrādī nityādi| yathā kṣīramajñaṃ vatsavibuddhyarthaṃ pravarttate | ādiśabdācca yathaikānte kamanīyakāminīsuratamahotsave tatsukhātiśayotpādanārthamasaṃjñaṃ retaḥ pravartate, tadvadityarthaḥ |
75.9
ata ityādi | prakṛtiravyaktaṃ, puruṣa ātmā | sādharmyaṃ samāno dharmaḥ, vaidharmyaṃ visadṛśo dharmaṃ, te vyākhyāsyāma kathaṃvidhā m| ubhāvapyaliṅgāviti na vidyate liṅgaṃ yayostāvaliṅgau, nityāviti ubhāvapi layaṃ kvacidapi na gacchata ityarthaḥ | na vidyate'paro yābhyāṃ tāvanaparau, yatastāveva prakṛtipuruṣau mahadādibhyaḥ parau | sarvagatau sarva vyāpya sthitau | sādharmyamuktvā vaidharmyamāha,eketyādi | tayormadhye ekā prakṛtiravyaktāparaparyāyā, sā ca triguṇā sattvarajastamoguṇā| sattvarajastamasāṃ guṇānā sāmyāvasthāyā sthitā sarvaiṣā mahadādivikārāṇā bījabhāvenāvasthitā bījadharmiṇītyucyate; yayī tu saṃhāre bhūtendriyatanmātrā haṅkāramahadādīnāmādhārabhūteti bījadharmiṇī | saiva sisṛkṣuṇā vibhunā puruṣeṇa sārdha kṣobhamāgamya sāmyāvasthātaḥ pracyutā mahadahaṅkārādikrameṇa carācarasya jagata. prasavitrīti prasavadharmiṇītyucyate| amadhyasthadharmiṇīti sattvādiguṇarāhityā sukhādirūpalāt , sukhī hi sukhamabhilipsan duḥkhī dukhaṃ vidviṣan amadhyastho bhavati; prakṛtiśca sattvādirūpā, tato na madhyasthā | bahava iti yugapanmaraṇāmabhavādaneke puruṣā , puruṣaśabdena mahadādikṛtaṃ sūkṣmaṃ liṅgaśarīramucyate, tacca yogināmeva dṛśyaṃ, tatra purau śerate iti puruṣā.| aguṇāra iti avidyāmānasattvādiruṇāḥ | abījadharmāṇa iti mahadādīnā mahāpralaye prakṛtāviva teṣvanavasthānāt | madhyasthadharmāṇa iti prītyaprītiviṣādāyogenecchādveṣaśūnyatvāt | taduktaṃ sāṃkhye,-"tasmācca viparyāsāt siddhaṃ sākṣitvamasya puru ṣasya | kaivalyaṃ mādhyasthyaṃ dṛṣṭatvamakartṛbhāvaśca"-iti |
-
75.10
idānīmuktameva tadupasaṃharannāha,-tatretyādi | kāraṇasya prakṛteranurūpaṃ sadṛśaṃ kārya mahadādikam | viśeṣāḥ prakārā mahadādikāḥ | saṃyuktasya pañcaviṃśatitamasya puruṣasyāpi sattvādiguṇatvaṃ darśayannāha,-tadañjanatvādityādi | teṣā sattvarajastamasāmañjana lakṣaṇaṃ vyaktirvā yeṣu te tadañjanā. puruṣā. sattvādilakṣaṇā ityarthaḥ, teṣāṃ bhāvastattvaṃ, tasmāttadeva| kuta ityāha, - tanmayatvāditi |-sattvādimayatvāt | sattvādimayatvaṃ puna. puruṣāṇā sattvādisvarūpe mahadādau pratibimbanāt; yathā-taḍāgodake pratibimbito vidhūstaḍāgodakaprakampanena prakampanātmakaṃ kathyate, evaṃ sattvādisvarūpe mahadādau pratibimbitā' puruṣāḥ sattvādimayā iva bhavanti, na tu vāstavaṃ sattvādimayatvaṃ, tādṛśācca tanmayatvāttallakṣaṇāstadguṇā sukhino du.khino mūḍhāśca puruṣā bhavanti | gayī tu tai' sattvādibhirañjanaṃ vyaktiryasya mahadādestattadañjanaṃ, tadasyāstīti matvarthīyo'kārapratyaya iti; tatsaṃbandhāt puruṣasya | sattvādibhirevāñjanaṃ mahadādīnā kuta ityāha-tanmayatvāt 2 sattvādiprakṛtikāraṇatvāt | teṣā tadañjanatvaṃ ca nirvikārasyāpi vikārivatsayogāt; yathā sandhyārāgaravikaranikarasayogādaruṇagaganatalopalambha iti | pūrvoktasya sarvasyānyaikīyamatatvaṃ darśayannāha, - ityeke ityādi |
75.11.1
svamataṃ darśayannāha,-vaidyake tvityādi | atraike svabhāvavādina svabhāvaṃ sarvasya prakṛti kāraṇamūcu, tathāhi-"kaḥ kaṇṭakānā prakaroti taikṣṇyaṃ, citraṃ vicitraṃ mṛgapakṣiṇā ca | mādhuryamikṣau kaṭutā marīce, svabhāvata' sarvamidaṃ pravṛttam-" iti | anye ācāryā īśvaraṃ prakṛtimūcu, īśvara evorvāparvatatarvādījantūnā svarganarakādeśca kāraṇam | uktaṃ ca-"ajño janturanīśo'yamātmana' sukhadu khayo.| īśvaraprerito gacchet svargaṃ narakameva ca" iti | kāla eva jagata sṛṣṭisthitimalayanimittamiti kālakāraṇikā', uktaṃ ca jyoti śāstravidā śrīpatinā- "prabhavaviratimadhyajñānabandhyā nitāntaṃ viditaparamatattvā yantra te yogino'pi | tamahamiha nimittaṃ viśvajanmātyayānāmanumitamabhivande pragrahaiḥ kālamīśam-" iti | yo yatto bhavati tattannimittamiti yādṛcchikā, yathā-tṛṇāraṇinimitto vahniriti | pūrvajanmārjitau dharmādharmau niyati, saiva sarvasya kāraṇamiti niyativādinaḥ | pradhānameva mahadahaṅkārādirūpatayā pariṇata sarvasya nimittamiti pariṇāmavādinaḥ | etat sarvamatrānumataṃ, sarvavedapāriṣadatvādrāyurvedasya | suśrutācāryeṇāpi svabhāvādibhedabhinnāyāḥ ṣaḍvidhāyā api prakṛterudāharaṇānyabhihitāni | tatra svabhāvasya tāvat kāraṇatvamāha,–“ajapratyaṅganirvṛttiḥ svabhāvādeva jāyate,” punaśca “sanniveśaḥ śarīrāṇāṃ dantānāṃ patanodbhavau | taleṣvamabhavo yaśca romṇāmetat svabhāvataḥ—” iti, punaścoktaṃ,—“dhātuṣu kṣīyamāṇeṣu vardhate dvāvimo sadā | svabhāvaṃ prakṛtiṃ kṛtvā nakhakeśāviti sthitiḥ” iti, punarapyāha,–“nidrāhetustamaḥ sattvaṃ vodhane heturucyate |
75.11.2
svabhāva eva vā hetura garīyānapi kīrtyate—” iti; anyatrāpyuktaṃ–“svabhāvāllaghavo mudgāstathā lāvakapiṅgalā | svabhāvādudguravo māṣā varāhamahiṣādaya ”—uti | īśvaro'pi bahirūpo jīvitādeḥ kāraṇatvenodāhṛta , tathāhi— “jaṭharo bhagavānagnirīśvaro'nnasya pācakaḥ | saukṣmyādrasānādānāno vivektu naiva śakyate | agnimūlaṃ balaṃ puṃsāṃ valamūlaṃ hi jīvitam”— iti | kālastu śītoṣṇalakṣaṇa’, uktaṃ ca-“mahābhūtaviśeṣāstu śītoṣṇadvayamedataḥ | kāla ityabhyavasyanti nyāyamārgānugāriṇaḥ—” iti; ayaṃ ca ṛtucaryādhyāye doṣāṇāṃ sañcayaprakopo paśamadvāreṇa heturuktaḥ | yadṛcchā punaralakṣita ākasmikapadārthāvirbhāvaḥ, uktaṃ ca “yadṛcchayā copagatāni pākaṃ pākakrameṇopacaredvidvijñaḥ”—ityādi | niyatiratrāpi dharmādharmo, taddhetutvamāha,–“brahmastrīsajjanavadhaparasvaharaṇādibhi | karmabhi pāparogasya prāhuḥ kuṣṭhasya saṃbhavam ||”; “karmajā vyādhaya kecit”— iti coktam | pariṇāmasya hetutvamāha,—“jāṭharāgnestu saṃyogādyadudeti rasāntaram | rasānāṃ pariṇāmānte sa vipāka iti smṛta ||”, “tā evauṣadhya kālapariṇāmāt pariṇatavīryā balavatyo hemante bhavantyāpanna,” ‘samyak pariṇatasyāhārasya sāro rasa•’, “evaṃ bālānāmapi vaya pariṇāmācchukraprādurbhāvo bhavati”—iti | itthametā ṣaḍprakṛtayo vaidyakānugatā darśitā | nanu, svabhāvādayaḥ ṣaṭ padārthāḥ prakṛteradṛṣṭapāyā paryāyā syurathavā'nyārthābhidhāyitvena bhinnārthāḥ, tatra bhinnārthatve'pi cikitsadvayaṃ, kimetaiḥ svabhāvādibhirbhinnāyaiḥ kiñcit svabhāvena kiñcidīśvareṇetyevaṃprakāreṇa militvā jagadārabhyate ?
75.11.3
uta ete svabhāvādaya pṛthak pṛthageva viśvajananasamarthā ? ityanekadhā vikalpamutpādya jejjaṭācāryaiṇeśvaraṃ vihāya svabhāvādayaḥ prakṛteradṛṣṭapāyā paryāyatvenābhihitā | yattu vaidyake “svabhāvamīśvara kālam”— ityādivākyena vipuladarśibhi svabhāvādīnā bhinnameva prakṛtitvaṃ pratipāditaṃ, tattayāsvarūpeṇa teṣāmabhavāsanāt | paramārthatastu guṇatrayātmikā prakṛtireva kāraṇam | yataḥ svabhāvādayaścatvāra prakṛtipariṇāmasya dharmaviśeṣatayā prakṛtāvevāntarbhavanti | tathāhi—svabhāvastāvat sattvarajastamasā tadvikārāṇā pṛthivyādi mahābhūtānā va pariṇāmasya tādṛśo viśeṣa iti prakṛtipariṇāmādanyo na bhavati; niyaterapi pūrvakṛtasadasatkarmarūpāyā rajoguṇapariṇāmalakṣaṇatvena na prakṛteranyatvaṃ, kālo'pi candrādīnāṃgatikriyālakṣaṇa, tanna tu mahābhūtānā pariṇāmaviśeṣācchītoṣṇādayo bhavanti, taduktaṃ—“mahābhūtāviśeṣāstu śītoṣṇadvayabhedataḥ | kāla ityabhyavasyanti nyāyamārgānusāriṇaḥ”—iti, kriyāṃ'nena rajoguṇapariṇāgānnānmahābhūtapariṇāmaviśeṣādvāta na kālasya prakṛteranyatvam; īśvaraśca pañcaviṃśatitamaḥ pugnyaḥ prakṛteḥ prekakatayā kāraṇatvenodāhṛta eva, yadṛcchā na pākṣikatvādātpariṇāmaviśeṣāṇāntyā | kiñcāmin śāstre prakṛtipariṇāgātmakaṃ dikṣaṃ paṭhyate | tathāhi—gārvika kāpalakṣaṇaṃ, rājamaṃ kāyalakṣaṇaṃ, tathā sattvavahulamākāśamityādi | gayo tvanyathā vyākhyāti, yathā—vaidyake tu vipuladarśima nabhāvādīnāṃ ṣaṣṇā prakṛtitvaṃ pratipādayanti, te na nabhāvādaya samuditena jagadutpattau kāraṇabhūtā ;
75.11.4
tatrāpi prakṛtiparipāmasyopādānakāraṇatva, svabhāvādīnāṃ ca pañcānā nimittakāraṇatvamiti |
75.14
ekīyamatena kāraṇānurūpaṃ kāryamityānvidyāntāt kāraṇagatva kāryasya pratipādya svamate'pi kāraṇamagatvaṃ pratipādayannāha,— tanmayānītyādi | tanmayānīti avyaktāśacalopadravavattvasvabhāvādidharmaviśeṣāmrāntaprakṛtipariṇāmamayāni; bhūtānyā kāśādīni, tadguṇānyeveti sattvarajastamoguṇānyevetyartha, sattvavahulamākāśamityādyuktatvāt | gayo tu tato jātāni bhūtānīti paṭhitvā vyākhyāti-tata svabhāvāde, nimittakāraṇatvān prakṛtipariṇāmāccopādānakāraṇāni bhūtānyākāśādīni tadguṇāni kāraṇaguṇāni | taiścetyādi | tairākāśādibhirbhūtai, tallakṣaṇo bhūtasakṣaṇaḥ, kṛtsna samasta, bhūtagrāma sthāvarajaṅgamātmaka, vyajāyata vividho janita | bhūtānā pṛthivyādīnā punaslakṣaṇa sthiragurukaṭhinatvamityādi, tallakṣaṇaśca sthāvarajaṅgamātmako bhūtagrāma | tasya pañcamahābhūtārabdhasya bhūtagrāmasya parasparopakāryopakārakatvena vyavasthitasya, upayoga prayojanam, abhihitaḥ kathitaḥ, cikitsā prati rogāpanayanaṃ lakṣīkṛtya, sarvadā nityage āvasthike ca kāle | kutaḥ? yasmāttebhyaḥ pañcamahābhūtārabdhabhūtagrāmyebhya paraṃ cikitsite cintā nāsti | taduktamathai'dhyāye, “tatrāsin pañcamahābhūtaśarīrisamavāya purupa ityucyate; tasmin kriyā, so'dhiṣṭhānaṃ, kasmāt? lokasya dvaividhyāt, loko hi dvividha —sthāvaro jaṅgamaśca, tasmin puruṣa pradhānaṃ, tasyopakaraṇamanyat”—iti | tena pañcamahābhūtārabdhasyaiva bhūtagrāmasya cikitsopakaraṇatvam | ato bhūtebhya. para yadanyaktādi tatra cintā'pi nāsti | ayamevārtho'nyatrāpi nirdiṣṭa iti darśayannāha,—yata ityādi | etatsūtraṃ bījādhyāye vyākhyātaṃ, atrāpi kiñcicchiṣyabodhārthaṃ vyākhyāyate, - yatastasya puruṣasya saṃbhavadravyāṇi śukraśoṇitādīni teṣāṃ samūha saṃyogaviśeṣa, kathaṃbhūta ? bhūtādi bhūtaṃ pṛthivyādikamādirmūlakāraṇaṃ yasya sa tathā | na para puruṣasaṃbhavadravyasya bhūtāditvābhidhānādbhūtebhya. paraṃ cintā nāsti kiṃtvetatsādapītyāśaṅkayāha, - bhautikāni cetyādi | indriyāṇi śravaṇadarśanarasanaghrāṇāni bhautikāni | tathā coktaṃ pañcabhūtātmakatve'pi - "khaṃ śrotre sparśane vāyurdarśane teja utkṛṣṭam | salila rasane bhūmirghrāṇe tajjñairnirūpitam-" iti | indriyāṇāmarthā śabdasparśarūparasagandhā, te cāyurvedaśāstre tathā bhautikā ityarthaṃ | uktaṃ ca,-"śabdo vaihāyasaḥ, sparśo vāyavīya. prakīrtita | rūpamāgneyamāpyo'nna raso, gandhastu pārthivaḥ" iti || 12-14 || bhavati cātra-
75.15
indriyāṇāmindriyārthānāṃ ca pāñcabhautikatve'pi yasya bhūtasya yatra yatrendriye ādhikyaṃ tena tenendriyeṇa tasya tasyaiva guṇā. śabdādayo gṛhyanta iti darśayitumāha, - indriyeṇetyādi | indriyeṇa cakṣurādinā rūpādikamātmīyamātmīyaṃ mānava upādatte | tadyathā-taijasa cakṣustaijasameva rūpamādatte, pārthivaṃ ghrāṇendriyaṃ pārthivameva gandhamādatte, evaṃ śeṣeṣvapi voddhavyam | niyatamātmīyameva kuta ityāha, - tulyayonitvāditi ekabhūtahetutvāt, bhūtaṃ hi svayonimevābhidhāvati jalamiva jalam | tameva spaṣṭīkurvannāha, -nānyenānyamiti |
75.16
aparamapi sāṅkhyādibhyo bhedamāyurvedasyātmani darśayannāha, - na cetyādi | kiṃ tarhyāyurvedaśāstreṣvasarvagatāḥ puruṣā upadiśyante sattvopādhivaśāt; sākhyādiṣu punaḥ sarvagatā eva kṣetrajñā upadiśyante | evamāyurvedapuruṣasya (asarvagatatvena ) pradeśavartino'pi nityatvaṃ syādityāha, - nityāśca, 'upadiśyante' iti śeṣaḥ | nityatvaṃ ca kathamityāha, - asarvagateṣvityādi | hetūniti sadakāraṇavannityamityādīn | tathāhi-santātmā, sukhādiliṅgopalambhāt, avipayo'kāraṇaśca, ato nitya | tathāhi
bhojaḥ,-"śubhāśubhābhyāṃ karmabhyā preraṇānmanaso gateḥ | dehāddehāntara yāti kimivacchāśvato'vyaya || nitya ityucyate sadbhiḥ sannakāraṇavān yata "- iti | tadevopasaṃharannāha - āyurvidetyādi | asarvagatatve'pi sarvayonigamanaṃ nirdeśannāha - tiryagityādi | tatra bahuśa. sasaraṇe tiryagyonīnā prakṛṣṭatva, atasteṣā prāgupādāna, tato manuṣyanirdeśa, devāsu kadācit saṃbhavantīti paścānnirdiṣṭāḥ | tatra prāyeṇādharmanimittaṃ tiryagyonayaḥ, dharmādharmanimittaṃ manuṣyā, dharmanimitta devā | nanu, kathamapratyakṣā adhyātmāno'bhyupagamyanta ityāha-ta ete'numānagrāhyā iti | -sukhaduḥkhādyupalabdhirūpeṇa liṅgenābhyicāriṇaite ātmāna upalabdhadhāro'numantavyāḥ | pratyakṣapramāṇānenāpi kṣetrajñāḥ kathaṃ na gṛhyante ? ityāha, - paramasūkṣmā iti | - paramasūkṣmā hi paramāṇava iva santo'pi te pratyakṣeṇa naivopalabhyante | cetanāvanta iti nitya cetanāyuktā. | śāśvatā iti nityā | kathaṃ tarhi jāyanta ityucyata ityāha, - lohitaretasorityādi | ātmānaḥ paramasūkṣmāḥ pañcabhūtātmakayo śukraśoṇitayo. sannipāteṣu saṃyogeṣvabhivyajyante | eṣa eva ca sūkṣmapuruṣāṇāṃ pañcamahābhūtānāṃ ca saṃyogo vaidyake ṣaḍdhātukaḥ puruṣa paribhāṣita. | kutaḥ paribhāṣita ityāśaṅkayāthādhyāyoktaṃ vākyaṃ darśayati-yata ityādi | tasya cikitsopayogitā nidarśayannāha, -sa ityādi | karmapuruṣa iti karmaphalabhāgitverthaṃ | tena cikitsitakarmaphalamapyavāpnotītyuktaṃ bhavati |
75.17
idānīṃ tasyaiva karmapuruṣasya śarīrātmanoḥ saṃyogakārakeṇa manasā saṃyoge ye guṇā utpadyante tānāha, - tasyetyādi | tatra sukhaṃ svabhāvato'nukūlavedanīyaṃ; du khaṃ svabhāvata pratikūlavedanīyam; icchā abhilāṣa, dveṣo'prītilakṣaṇa, prayatna. kāryārambheghūtsāhaḥ; prāṇavāyurvaktrasacārī, apānaḥ pakvāśayasthitiradhogamanaśīla, unmeṣanimeṣau cakṣuṣorunmīlananimīlane; buddhirniścayātmikā; mana. saśayātmakaṃ, tasya saṅkalpo manasaḥ karma; vicāraṇā punarūhāpohābhyā vastuvimarśa, smṛti pūrvānubhūtasyārthasya smaraṇa, vijñānaṃ śilpaśāstrādivodha, adhyavasāyo buddhervyāpāra ; viṣayāṇā śabdādīnāmupalabdhiravagatirviṣayopalabdhi. | gayau tu sukhaṃ prīti, du khamaprīti, icchā sukhaheturabhilāṣaḥ, dveṣo du khahetormanai pratyānayanaṃ, prayatno mana.pravṛttikara utsāhaḥ, mana saṅkalpātmakalakṣaṇaṃ, tasya sakalpo viṣayeṣu doṣaguṇakalpanaṃ; śeṣaṃ samam | ete karmapuruṣasya ṣoḍaśa guṇā. | ata eva kalā ityucyante |
75.18
puruṣaguṇānabhidhāya śeṣān sattvādiguṇasya manaso guṇānnirdiśannāha, - sāttvikā ityādi | ānṛśaṃsyamakrūrakarmakāritvam | saṃvibhāgasrucitā savibhajya bhoktumabhilāṣukatā | titikṣā kṣamā| satyaṃ bhūtahitaṃ tathyaṃ vaco vā | dharmaḥ kāyavāṅmanobhiḥ sucaritam | asti dharmamokṣaparalokādikamiti buddhyā caratītyāstikaḥ, tadbhāva āstikyam | jñānamātmajñānam | buddhistatkālaviṣayā | medhā granthāvadhāraṇaśaktiḥ | dhṛtirmanaso niyamātmikā buddhiḥ | pūrvānubhūtasyārthasya smaraṇaṃ smṛtiḥ | phalanirapekṣayā buddhyā śreyaḥkarmakaraṇamanabhiṣaṅgaḥ | rājasāstvityādi | adhṛtirmanasodhdhīratā | ānṛtikatvaṃ mithyāvacanaśīlatā, gayī tu manasaḥ khalatetyāha | akāruṇyaṃ nirdayatvam | dambhaḥ kuhakavṛttitā | māna ātmanyutkarṣabuddhiḥ | ahaṅkārādayaḥ pūrvaṃ vyākhyātāḥ | gayī tu 'aṭanaśīlatā' ityatra 'tāḍanaśīlatā' iti paṭhati, 'māna' ityatra 'mada' iti paṭhati | tāmasāstvityādi | viṣādo'syāstīti viṣādī, tadbhāvo viṣāditva mūḍhatā | adharme śīlaṃ svabhāvo yasya tadbhāvo'dharmaśīlatva, durmedhastvaṃ duṣṭabuddhitvaṃ, akarmaśīlatā akarmaṇyutsāhaḥ |
75.19
mahābhūtaguṇānnirdiśannāha, - āntarikṣā ityādi | āntarikṣā ākāśabhūtaguṇāḥ | śabdendriyaṃ śravaṇendriyam | viviktatā śārīrāṇāṃ bhāvānāṃ sirāsnāvyasthipeśīprabhṛtīnāṃ jātivyaktibhyāṃ mithaḥ pṛthaktvaṃ, gayī tu 'viviktatā' ityasya sthāne 'viriktatā' iti paṭhati vyākhyānayati ca - viriktatā śārīrāṇā bhāvānāṃ riktatā | vāyavyā ityādi | sparśendriyaṃ tvak | sarvaceṣṭāsamūho namanonnamanādisarvakriyāsamūhaḥ, kāyavāṅmanaḥkriyāsamūha ityanye | spandana calanam| taijasāstvityādi | rūpaṃ lāvaṇyaṃ, rūpendriyaṃ cakṣuḥ, varṇo gaurādiḥ, santāpa auṣṇyaṃ, bhrājiṣṇutā dīptatā, paktiragnikṛtā''hārapariṇati, amarṣaḥ krodhaḥ, taikṣṇya-
māśukriyā, śauryaṃ vikrāntatā | āpyāstvityādi | sarvadravasamūha doṣadhātumaleṣu dyutimaddravyanivahaḥ | pārthivāstvityādi | sarvamūrtasamūho doṣadhātumaleṣu yaḥ kaścit kāṭhinyanivahaḥ 19
75.20
athākāśādibhūtānāṃ sattvādiguṇamayatvaṃ darśayannāha, - tatretyādi | sattvabahulamākāśaṃ prakāśakatvāt, rajobahulo vāyuścalatvāt, sattvarajobahulo'gniḥ prakāśakatvāccalatvācca, sattvatamobahulā āpaḥ svacchatvāt prakāśakatvādurutvādāvaraṇatvācca, tamobahulā pṛthivī atyantāvarakatvāt |
75.21
anyo'nyetyādi | tatra śabdaguṇamākāśaṃ mārute praviṣṭaṃ śabdasparśaguṇatvānmārutasya, ākāśamārutau tejasi praviṣṭau, śabdasparśarūpaguṇatvāttejasa, ākāśamaruttejāṃsi toyadravye praviṣṭāni, śabdasparśarūparasaguṇatvāttoyasya, ākāśamaruttejastoyāni pṛthivyāmanupraviṣṭāni, śabdasparśarūparasagandhaguṇatvāt pṛthivyā | evaṃ vyomānilānalajalorvīṇāṃ parasparamanupraveśasyānupraveśyatvenāvasthitānāmanyonyānupraviṣṭatvamuktam | anye punaranyo'nyānupraviṣṭatvamanyathā vyācakṣate, - tatrākāśe'pi bhūmiruharūpeṇāvasthitā, sūkṣmarūpatoyatejo'nugatamārutasya sacaraṇādākāśe pavanadahanatoyānyapi boddhavyāni | tathā vāyāvapyākāśaṃ vyavasthitaṃ vyāpakatvāt, "anuṣṇaśītasparśo'yaṃ dravyairvāyuściyate | dāhakṛttejasā yuktaḥ śītakṛt somasaṃśrayāt" - ityuktatvāt, vāyau tejo'mbunī api tiṣṭhata, bhūrapyaṇunā viśeṣeṇa mārute tiṣṭhati | tathā tejodravye'pyākāśaṃ vyavasthitaṃ vyāpakatvāt, pavano'pi preraṇātmakatvāt, tejodravye pānīyamapyanumīyate kāryakāraṇayoraikyāt, kāraṇaṃ toyaṃ kāryaṃ ca teja, adbhyo'gnirityuktatvāt; bhūmirapi dhūmādirūpeṇa tejasi vyavasthitā | atha toyadravye'pyākāśaṃ vyavasthitaṃ, vyāpakatvāt, vāyurapi toye vyavasthita, taraṅgabudbudādikāraṇatvāt, bahnirapi toye vyavasthitaḥ, tata evotpannatavāt, uktaṃ ca-"adbhyo'gnirbrahmata kṣatramaśmano lohamutthitam | eṣāṃ sarvatragaṃ tejaḥ svāsu yoniṣu śāmyati" iti; bhūmirapi toye'ṇurūpeṇāvasthitā | tathā pṛthivyāmapyākāśapavanadahanatoyāni sthitānyeva, bhūmipravibhāgīye pañcavidhāyā bhūmeḥ proktatvāt| itthamākāśādibhūtānāmanyonyānupraviṣṭatvamāhu | vyaktena tu lakṣaṇena pārthivādivyapadeśaṃ darśayannāha - sve sve ityādi | sve sve svakīye svakīye dravye, sarveṣāmākāśādīnā, vyaktaṃ lakṣaṇamiti ākāśādravye tallakṣaṇaṃ vyaktamityādi boddhavyam |
75.22
aṣṭāvityādi | aṣṭau prakṛtayaḥ - avyaktaṃ mahāṃstvahaṅkāraḥ pañca tanmātrāṇītyaṣṭau | vikārāḥ ṣoḍaśaiveti śrotratvakcakṣurjihvāghrāṇavāgdhasto pasthapāyupādamanāṃsītyevamekādaśendriyāṇi, ākāśapavanadahanatoyabhūmaya iti pañcabhūtānītyevaṃ ṣoḍaśa vikārāḥ | kṣetraṃ sthūlasūkṣmadehaṃ jānātīti kṣetrajñaḥ puruṣaḥ | samāsena saṃkṣepeṇa | eva pañcaviṃśatitattvānyuktāni | svatantre śalyatantre | paratantre śālākyatantre sāṅkhye ca |
iti śrīḍalhaṇaviracitāyā nibandhasaṃgrahākhyāyā suśrutavyākhyāyā śārīrasthāne prathamo'dhyāyaḥ |
Linked texts (1)
- Suśrutasaṃhitā — Suśruta & Nāgārjuna (siddha/alchemist), Sanskrit