The Compendium of Suśruta 77
Nibandhasaṅgraha 77
- Language
- Sanskrit
77.2
śuddhaśukrārtavasambhavatvādgarbhasya śukraśoṇitaśuddhyanantaraṃ garbhā vakramaṇaṃ yujyata ityāha, —athetyādi | atra hi śukraśoṇitaṃ garbhāśayasthamātmaprakṛtivikārasamūrcchitaṃ garbha ityucyate, tasyāvakrāntirupagamanamavataraṇamiti yāvat garbhāvakrānti , sā'sminnastīti pūrvavacchapratyayalukau |
77.3
garbhasya śukrārtavamūlatvācchukrārtavayoḥ svarūpamāha, — saumyamityādi | saumyaṃ somaguṇabhūyiṣṭhaṃ, āgneyamagniguṇabhūyiṣṭham | nanu, sarvaṃ pāñcabhautika tat kathaṃbhūtadvayenārambha ityāha, — itareṣāmityādi | itareṣā pṛthivīvādhvākāśānā, aṇunā viśeṣeṇa sūkṣmaprakāreṇa, sānnidhyamāśritatvamasti | kuta ityāha, — parasparopakārādityādi | bhūrjalā nalāni lākāśānā dhāraṇasahananapariṇāmavyūhāvakāśādānaiḥ parasparamupakārakatvamāt, yaya|pārthivadravye pṛthivyākhyaṃ bhūtaṃ valavadekaṃ śeṣāṇi salilādīni catvāri durvalānyaśrayadānenānugṛhṇāti, dravyātare tu saliṃlādibhirapi caturbhirbalavadbhirdurbalaṃ pṛthivībhūtamanugṛhyate, evavidyāt parasparānugrāhāt | parasparānupraveśaśca 'anyonpraviṣṭāni sarvāṇyetāni nirdiśet-’ ityanena prāgeva pratipāditastasmāt |
77.4
idānīṃ śukrārtavayoḥ svarūpamabhidhāya garbhāvataraṇakriyāmāhatatretyādi | tatreti vākyopakrame | saṃyoge viśiṣṭasparśecchāsamārabdhaprayoge | teja strīpuruṣendriyadvayasagharṣaja ūṣmā, ta vāyurudīrayati utkaṭaṃ karoti | tatastadanantaraṃ tejo'nilasannipātācchukra cyutamiti suratalakṣaṇavyāyāmajoṣmavilīnavidbhūtamanilācyutamityarthaḥ | yonimabhipratipadyata iti yonimabhita sarvata pratipadyate, tena yonestṛtīyāvartāvāṃsthitagarbhaśayyā pratipadyata ityartha | tatra prāguktaprakāravisarpitenārtavena ca sasṛjyate | tasya śukrārtavasya pañcātmakasya pañcacetanādhātusayogenaiva garbhatvamiti tatsayogaṃ darśayannāha, -tata ityādi | tatastasmādagnīṣomasayogāt | anvakṣaṃ tattakṣaṇameva na kṣaṇāntare | kṣetrajña pañcamahābhūtaśarīrakṣetravit karmapuruṣa', garbhāśayaṃ garbhaśayyā, anupratipadyate prāpnoti | kena saha 1 bhūtātmanā bhautikaśarīreṇa sūkṣmeṇa liṅgaśarīreṇetyarthaḥ | kīdṛśaḥ ? sasṛjyamānaḥ | kai ? sattvarajastamobhiḥ prākṛtairguṇaiḥ | puna kiviśiṣṭa ? daivāsurairaparaiśca bhāvairvāyunā ca preryamāṇaḥ bhāvaḥ sattvaṃ mana ityarthaḥ, tena devādīnā saptānā saptābhiḥ sāttvikairbhāvai, asurādīnā paṇṇā ṣaḍbhī rājasairbhāvai, aparaiśca pañcādivaistribhistāmasairbhāvaiḥ | sattvasya ca mana.paryāyasya prerakatvaṃ tantrāntare pratipāditam | taduktaṃ carake, — “asti khalu sattvamaupapādukaṃ yajjīvaspṛk śarīreṇābhisavadhnāti" - iti | nanu, ka kṣetrajño ya evaṃvidha san garbhāśayamanupratipadyata ityāha, — ya ko'sāvityevamādibhi. paryāyavācakairnāmabhirabhidhīyate 'maharṣibhiḥ' iti śeṣa | 'ya ka' iti sarvanāmapadadvaya tasya durbodhatvajñāpanārtham | asāviti sarvanāmapadaṃ tasya sarvagatatva saṅkarūpaditva ca jñāpayati | ityevamādibhi kairnāmabhirityāha, - vedayitetyādi | vedayitā manaso jñāpayitā | indriyāṇā ca pañcānāmayameva jñāpaka iti darśayannāha, — spraṣṭetyādi | spraṣṭā sparśanendriyasya, sparśavodhahetutvāt | evaṃ ghrātetyādiṣvapi yojyam | asya karmapuruṣasyānādhārā sthitiṃ nirākurvannāha, — puruṣa iti; puri bhautake śarīre vasatīti puruṣa | tasya saṅka-
tiphalabhoktṛtvaṃ darśayannāha, - sraṣṭetyādi, sraṣṭā cetanāyogena, tasyaiva kartṛtvāt| taduktaṃ carake, - "cetanāvāñ yataścātmā tata kartā nirucyate" - iti| gantā saṃsaraṇaśīla | tathā sākṣī jñatvāt | dhātā śarīrādisaṃyogadhāraṇahetutvāt | vaktā vadatyayameva, etena karmendriyāṇāmapi vacanādānaviharaṇotsargānandevvapyayameva hetuḥ | yadi vedayitetyādi kharūpopeta paramarṣibhirabhidhīyate tat katha kleśakāriṇi garbhāśaye tiṣṭhatītyāśaṅkayāha, - daivasaṃyogāditi, daivasya prāktanajanmakarmaṇo dharmādharmābhidhānasya sabandhāt | akṣayo'vyayo'cintyo'pi garbhāśayamanupraviśyāvatiṣṭhate garbhāśaye karmavaśādgarbhabhāvenāvasthitiṃ karoti |
77.5
kathamaviśiṣṭakāraṇādviśiṣṭakāryotpāda ityāha, - tatretyādi | nanu, 'śukrabāhulyāt pumān' iti kasmāduktaṃ? yata ārttavasyaiva bāhulyamuktam, 'ārtavaṃ hi caturañjalipramāṇaṃ, śukra tu prasṛtimātram' - iti, naiva, yāvanmātramamārtavaṃ garbhāśayāvasthitaṃ malarahitaṃ garbhajananaṃ tāvadeva grāhyam, athavā khapramāṇāpekṣayā śukraśoṇitayorbāhulyamalpatvaṃ cābhipretam | śukraṃ tu kadācidatyantaharṣavaśādvahu sravati kadācidvaimanasyādalpamiti | anye tvācāryā evaṃ bruvanti - śukrārtavayornyūnādhikasamatvaṃ vīryeṇa bhavati | yadyevaṃ tarhi prāguktaṃ putrīyakaraṇaṃ nirarthaka ? naitadasti, kiñca śreyasā karmaṇā vinā naiva rūpādissaṅgino bhavanti putrā ; uktaṃ hi, - "evaṃ jātā rūpavanta sattvavantaścirā yuṣa. | bhavantyṛṇasya moktāra. satputrā. putriṇe hitā." iti, tasmāt putrīyakaraṇaṃ sārthakameva |
77.6
strīpuṃsayo. sayogo yasmin kāle'patyaphalaprado bhavati taṃ kālaviśeṣamāha, - ṛturityādi | dṛṣṭamārtavaṃ yasmin kāle sa dṛṣṭārtava kāla ṛtuḥ, sa ca dvādaśarātra bhavati | dvādaśarātramiti ṣoḍaśadineṣu madhye ādya dinatrayamantimaṃ ca ṣoḍaśa yonisaṅkocadinaṃ na gaṇanīyam | ekīyamatamāha, - adṛṣṭetyādi |
77.8
adṛṣṭārtavāyā ṛtumatẏā lakṣaṇamāha, - pīnetyādi | praklinnā prakarṣeṇa aurdatāmāpannā ātmādayo yasyā | ātmā deha.| dehatve'pyatyantakledajñāpanāya mukhasya punarukti | dvijaśabdena dvijasamīpavartino dantaveṣṭakā abhipretā', dvijānāṃ prakledāsrabhavāt | harṣautsukyaṃ ratau sātiśayo'bhilāṣa |
77.9
yonisaṅkocena bījasya garbhāśayāprāptiṃ darśayannāha, -niyatamityādi | yonirgarbhāśaya, savriyate saṅkocaṃ yāti | ata eva bījaṃ na praiviśati |
77.10
māsenetyādi | kāle dvādaśavarṣādau ṣaṣṭheścārvāk, anye pañcāśadvarṣāṇi yāvat |
77.11
tameva kālaṃ nirdeśannāha, - tadvityādi | tadārtava dvādaśavarṣādūrdhvaṃ vairvamānaśarīradhātūnā yoṣitā kāle māsi māsi pravartamānaṃ, tāsāmeva pañcāśata ūrdhvaṃ jarāpacīyamānaśarīradhātūnāṃ kṣaya yāti 'śanai' iti śeṣa |
77.12
tasminnṛtukāle'pi samaviṣamadivasayo puṃstriyorjenma darśayannāha, - yugmeṣvityādi | yugmeṣviti sameṣu divaseṣu, anyatheti viṣameṣu divaseṣu, śuci kāyaśuciḥ | nanu, prāguktaṃ śukrabāhulyāt pumānātrttavabāhulyāt strīti kimayaṃ vikalpa uta samuccaya iti? samuccayo'yaṃ, taduktaṃ videhe, - "yugmeṣu tu dineṣvāsā bhavatyalpātara raja | sayoga tatra yā gacchet sā pumāsaṃ prasūyate || ayugmeṣu dineṣvāsā bhavedvahutara rajaḥ | sayoga tatra yā gacchet sā tu kanyā prasūyate" - iti | tathā bhojo'pi, - "ayugme strī pumān yugme sadyayostu napusakam | śukrādhikatvāt puruṣa pramadā rajaso'dhikāt || śukraśoṇitayoḥ sāmyāttṛtīyā prakṛtirbhavet" - iti |
77.13
parihāryaparihārārthaṃ sadyo gṛhītagarbhalakṣaṇaṃ nirdiśannāha, -tatra sadyo gṛhītetyādi | śrama kheda, glāniṃ klama, sakthisadanamūrūglāni., avabandho'pravṛttiḥ, sphuraṇa kampanam |
77.15
uttarakālīnaṃ gṛhītagarbhāyā lakṣaṇamāha, -stanayorityādi | prasekasthūtkaraṇam |
77.17
tadetyādi | akālaśabda etajjñāpayati-kāle'ṣṭame māsi garbhiṇyā api snehādikriyāntargate āsthāpanānuvāsane deye |
77.18
tatretyādi | kalalaṃ siddhāṇaprakhyam | dvitīya ityādi | śīta śleṣmā, ūṣmā pittaṃ, kaphānilayorapyuṣmasaṃbhavāt pariṇāmahetutvam | taduktaṃ carake, - "bhaumāpyāgneyavāyavyāḥ pañcoṣmāṇa sanābhasā " - iti | ghanaḥ kaṭhina | yadītyādi | piṇḍo vartalākṛtiḥ, peśī dīrghākṛti, arbuda vartulaphalārdhamiti | gayī tu bhojadarśanāt piṇḍādīnāmanyathā''kāraṃ paṭhati | yathā, - "caturastrā bhavet peśī, vṛtta piṇḍo ghana smṛtaḥ | śālmalīmukulākāramarbudaṃ paricakṣate" - iti | tṛtīye ityādi | śākhāstathā mūrdhora pṛṣṭodarāṇyaṅgāni, cibukanāsoṣṭhaśravaṇāṅgulipārṣṇiprabhṛtīni pratyaṅgāni | caturthe ityādi | tatsthānatvāt hṛdayasthānatvāt |
indriyārthā śabdasparśarūparasagandhāḥ | dvihṛdayāmiti dvitīyaṃ hṛdayaṃ yasyāḥ sā dvihṛdayā, tām | dauhṛdetyādi | kuṇiṃ vikṛtahastam | tatra kubjādiṣvavayavasamudāyaindriyādhiṣṭhānajo doṣo dauhṛdavimānanajanito yathāśāstramūhyaḥ |
77.21
gadyoktamevārthaṃ padyairāha, bhavantītyādi | bhoktumityasyopalakṣaṇatvāddaṣṭu śrotumityādikamapi boddhavyam | sā prāptetyādi | alabdhadauhṛdā aprāptābhilaṣitapadārthā | garbhe garbhaviṣaye, bhayaṃ labheta, ātmani vā ātmaviṣaye vā bhayaṃ labheta prāpnuyāt | yeṣvityādi yeṣu yeṣvindriyārtheṣu śabdādiṣu, dauhṛde śraddhāyāṃ, vimānanā khaṇḍitatvaṃ, tasmiṃstasminnindriye tasya tasyendriyārthasya grāhake indriye, sutasyārtiḥ pīḍā prajāyate ||19-21||
77.28
idānīṃ dauhṛdaviśeṣairguṇaviśeṣākrāntānāmapatyānāmutpattiṃ sūcayannāha, -rājasadarśane ityādi | mahābhāgaṃ mahāpuṇyavantam | dukūlamityādi | dukūlapaṭṭaṃ paṭṭavastram | kauśeyaṃ krimikośottham | bhūṣaṇāni muktāhāraprabhṛtīni, lalitaṃ śṛṅgāraceṣṭāyuktam | 'dukūle
paṭṭakauśeye bhūṣaṇāyeṣu' iti kecit paṭhanti; tatra dukūlaṃ sūkṣmaṃ vastraṃ, paṭṭaṃ paṭṭavastram | āśrame ityādi yasyā āśrame tapasvināmadhiṣṭhāne śraddhā bhavet sā evaṃbhūtaṃ janayediti piṇḍārthaṃ | saṃyatātmānaṃ sayatendriyam | devatāpratimetyādi | pārvadopamamiti pārvadeṣu sabhāpuruṣeṣūpamā yasya sa tathā taṃ sabhyasamam | darśane ityādi | vyālā vyāghrādayo hiṃsrā paśavaḥ | godhetyādi | supupsuṃ svaptumicchu, vāraṇātmakaṃ hṛdayagṛhītavastūnāmamocakam | ghrāhāmāsāditi 'abhilaṣitāt' iti śeṣaḥ | mārgādityādi mārgāt mṛgamāṃsāt | vikrāntamudyoginaṃ, jaṅgālaṃ vegavantam | sūmarādityādi sūmaro mahāśūkara, anye mahāśākāraśvamarānūka | nilabhītaṃ ca taittirādityatra nilaśīlaṃ ca taittirādityapare, śīlaṃ śīlavantam | anuktadauhṛdasaṅgrahārthaṃ ślokamāha, —ato'nukteṣvityādi | yādṛśeṣu dauhṛdaṃ śraddhā samabhidhyāti cetasi karoti, tena samānamityarthaḥ || 21-28||
77.29
karmaṇetyādi | daivayogāddauhṛdaṃ hṛdi tathā janayeta, yathā punarjanto- karmaṇā coditaṃ preritaṃ bhavitavyaṃ bhavet |
77.30
pañcame ityādi | pratibuddhatara jāgatyartha | aṣṭame ityādi | ojo'śeṣadhātudhāma hṛdi sthitam | nairṛtabhāgatvāt rakṣasāṃmaṃśatvāt, "nairṛtāya bhāgaśca bāleṣu rudreṇa datta" iti kumāratantre pratipāditam | tatastasmāt kāraṇādaṣṭame māsyasmai nairṛtāya baliṃ dāpayet |
77.31
pārāśaryastato hi vardhate deho dehinaḥ, pāṇipādamiti mārkaṇḍeyastanmūlatvācceṣṭāyā garbhasya, madhyaśarīramiti subhūtirgautamastannibaddhatvāt sarvagātrasaṃbhavasya; tattu na samyak, sarvāṇyaṅgapratyaṅgāni yugapat saṃbhavantītyāha dhanvantarirgarbhasya sūkṣmatvānnopalabhyante vaṃśāṅkuravaccūtaphalavacca; tadyathācūtaphale paripakve keśaramāṃsāsthimajjānaḥ pṛthak pṛthag dṛśyante, kālaprakarṣāt; tānyeva taruṇe nopalabhyante, sūkṣmatvāt; teṣāṃ sūkṣmāṇāṃ keśarādīnāṃ kālaḥ pravyaktatāṃ karoti; etenaiva vaṃśāṅkuro'pi vyākhyātaḥ | evaṃ garbhasya tāruṇye sarveṣvaṅgapratyaṅgeṣu satsvapi saukṣmyādanupalabdhiḥ, tānyeva kālaprakarṣāt pravyaktāni bhavanti |
77.33
tatretyādi | lakṣyante iti lakṣaṇāni, karmaṇi lyuṭpratyayaḥ, tena lakṣaṇīyāni jñātavyānītyarthaḥ | tānyeva jñātavyāni pitṛ-
prabhṛtibhyaḥ kāraṇebhyaḥ pratyekaṃ nirdiṣṭānāha, — garbhasyetyādi | ātmajānīti ātmasannidhānajātāni, na tvātmano jātāni, ātmano nirvikāraisya vikārajanakatvābhāvāt prakṛtibhāvānupapatteḥ; svābhāvikaprakṛtibhāve ca mokṣānupapattiḥ, tasya hi tatsvabhāvatve bhāvasyāparityājyatvāditi | ādiśabdājñānāyoninanmādikaṃ ca | sattvetyādi | uttaratra garbhavyākaraṇe |
77.34
garbhasyāpratyakṣasyāpi stanyadarśanādilakṣaṇena strīpuṃnapuṃsakatvalakṣaṇāni nirdiśannāha, — tatretyādi | prasannamukhavarṇā cetyatra cakārādūrdhvaromarājitvādīni grāhyāṇi | prāgabhihitalakṣaṇamiti strīlakṣaṇaṃ puruṣalakṣaṇaṃ ca pratipāditaṃ tadvayamapi ca bhavati | yasyā ityādi | droṇībhūtaṃ droṇīsadṛśaṃ, droṇī jalakṣepaṇī | anyatrāpyuktaṃ—"romarājī bhavedbhinnā yasyāḥ sā sūyate yamau"—iti |
77.35
kāyavākcittaguṇavadgarbhaprasavajñānaṃ darśayannāha, — devatetyādi |
77.36
svabhāvamīśvaramityādiślokena yā svabhāvādaṅgapratyaṅganirvṛttiḥ sūcitā tāṃ pratipādya tannirvṛttau prāktanaślokābhihitaguṇāguṇopapattiṃ dharmādharmahetutayā nirdiśannāha, —aṅgapratyaṅgetyādi |
iti śrīḍalhaṇaviracitāyāṃ nibandhasaṃgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ śārīrasthāne tṛtīyo'dhyāyaḥ |
Linked texts (1)
- Suśrutasaṃhitā — Suśruta & Nāgārjuna (siddha/alchemist), Sanskrit