The Compendium of Suśruta 78.17
Nibandhasaṅgraha 78.17
- Language
- Sanskrit
78.17
pañcamītyādi | antaḥkoṣṭha iti koṣṭhasyāntarmadhyamantaḥkoṣṭhaṃ, tasminmalaṃ mūtrapurīṣarūpatayā vibhajati | gayī tu 'antaḥkoṣṭhe koṣṭhamadhye, tatrāpi rasavibhāge kiṭṭasya purīṣatvāt tatpurīṣa koṣṭhe vibhajati koṣṭhātpṛthakkaroti, sa cātra purīṣavibhāgo'gnimārutakṛto'pi; tannāgnikṛto yathā, — ‘vivecayati ca rasa mūtrapurīṣāṇi’, mārutakṛto yathā—‘so'nna pacati tajjāṃśca viśeṣānvivinakti hi’ iti vyācakhyāti | pakvāśayastheti purīṣasya pakvāśayasthitatvāt | koṣṭhaḥ punarāmapakvāśayāśraya, tathā ca koṣṭhalakṣaṇaṃ, — “sthānānyapi cāmapakvānāṃ mūtrasya rudhirasya ca | hṛduṇḍukaṃ(ka.)phupphusaśca koṣṭha ityabhidhīyate”—iti | tena koṣṭhasthi-
tā'pi purīṣasya pakvāśayasthitatvādbāhulyena pakvāśayasthā kathyate | etadeva samastakoṣṭhasthitatvaṃ ślokena spaṣṭīkurvannāha, — yakṛdityādi | samantāt sarvato yakṛtādikaṃ samāśritā, uṇḍukasthaṃ malaṃ vibhajate | tatra yakṛdgrahaṇaṃ raktādhārasāmyena plīha upalakṣaṇaṃ yakṛtsamīpānāṃ hṛdayādīnā ca, uṇḍukagrahaṇena sānnidhyādgudaṃ gṛhyate, tenordhvaṃ yakṛdādi vyavasthitāṃ, adhastādgudaparyantaṃ koṣṭhaṃ samantāt samāśritā | vṛddhavāgbhaṭenāpyuktaṃ, — “pañcamī purīṣadharā, sā hyantrāmapakvāśayāśrayā, tatroṇḍukasthaṃ malaṃ vibhajati”iti | uṇḍuka 'poṭṭalaka' iti loke | carake ca purīṣādhāraśabdenoṇḍuka pratipāditaḥ, ata eva purīṣadhareti nāmāsyāḥ | malaṃ vibhajate mūtrapurīṣarūpatayā vibhāga karoti | gayī tu, vibhajate tasmāt koṣṭhāt pṛthakkarotīti vyākhyāti |
Linked texts (1)
- Suśrutasaṃhitā — Suśruta & Nāgārjuna (siddha/alchemist), Sanskrit