Pramāṇa · Search · About · API

The Compendium of Suśruta 78

Nibandhasaṅgraha 78

Language
Sanskrit

78.2

garbhāvakrāntiśārīrānantaramavakrāntasya garbhasya vyākaraṇāītvādūrdhvavyākaraṇaṃ vaktuṃ yujyata ityāha, — athetyādi | garbhabyākaraṇaṃ garbhavivaraṇamityarthaḥ |
1 |

78.3

tatra prāṇāstvakkalādayaśca vivaraṇīyāḥ, teṣu prāṇānāmatīva dehasthitihetutvāt prāgupādānamāha - agnirityādi | agniratra pācakabhrājakālocaka rañjaka sādhakānāṃ pāñcabhautikānāṃ sarvadhātvanugatānāṃ coṣmaṇā śaktirūpatayā'vasthito vāco'dhidevatvamāpanno boddhavyaḥ, śleṣmarasaśukrādīnāṃ toyātmakānā bhāvānā rasanendriyasya ca śaktirūpatayā'vasthito manaso'dhidevatvamāpannaḥ soma iti, vāyuḥ padmātmakaḥ prāṇādibhedena, sattvarajastamāṃsi tu prakṛterahaṃrūpāyā guṇāḥ, indriyāṇi śravaṇadarśanasparśanarasanaghrāṇānīti pañca, bhūtātmā śubhāśubhakarmabhi parigṛhīta karmapuruṣaḥ, ete cāgnīṣomādaya prāṇayanti jīvayantīti prāṇā | tatrāgniratāvadāhārapākādikarmaṇā prāṇayati, somaśca saumyadhātorojaḥprabhṛteḥ poṣaṇena, vāyuśca doṣadhātumalādīnā saṃcāraṇenocchvāsaniḥśvāsābhyā ca, sattvaṃ rajastamaśca manorūpatayā pariṇataṃ bhūtātmana śarīrāntaragrahaṇamokṣaṇe heturiti tadapi prāṇayati, pañcendriyāṇi cakṣurādīni rūpādigrahaṇakarmaṇā prāṇayanti, evaṃ bhūtātmā karmapuruṣo'pyaśeṣasyaiva śeṣīrādośvetanāheturiti prāṇayati |

78.4

prāṇasadbhāva eva śukraśoṇitasya pariṇāmena tvagādisaṃbhava ityanantaraṃ tvagādivyākaraṇaṃ kurvannāha, -tasyetyādi | tasya śukraśoṇitasya | evaṃ pravṛttasya bhūtātmādhiṣṭhitasya | tāsāmityādi | sarvavarṇān gaurādikān| avabhāsayatīti 'bhrājakenāgninā' iti śeṣaḥ | pañcavidhā pañcātmikā, pañcamahābhūtakṛtatvāt | caśabdāt prabhā'pi grāhyā | “āsannā lakṣyate cchāyā prabhā dūrāt prakāśate”-- iti tayorbhedaḥ | tasyāstvacaḥ pramāṇaṃ nirdiśannāha, - setyādi | vrīheratra yavaḥ, pratyekaṃ vrīhivistārasya viṃśatirbhāgā parikalpanīyāḥ; te cāṣṭādaśa bhāgā avabhāsinyāḥ pramāṇaṃ, evaṃ vakṣyamāṇeṣvapi viṃśatibhāgeṣu ṣoḍaśaprabhṛtayo bhāgā boddhavyāḥ | aṅguṣṭhodarapramāṇamiti etenaitaduktaṃ bhavati - saptānāṃ tvacāṃ samudāyenāṅguṣṭhodarapramāṇamasti, aṅguṣṭhodaraṃ viṃśatitamabhāgonaṣaḍyavapramāṇam |

78.5

kalā ityādi | dadhatīti dhātavo rasaraktamāṃsādayaḥ, kaphapittapurīṣāṇyapi prākṛtāni svakarmaṇā dadhatīti dhātavaḥ, teṣāmāśayā avasthānapradeśā dhātvāśayāḥ, teṣāmantareṣu maryādāḥ sīmābhūtā ityarthaḥ |

78.6

tāsāmantaḥsthitatvenāpratyakṣatvālakṣaṇamitthaṃ pratyupananaṃ pramāṇaṃ nirdiśannāha, - bhavata ityādi | etena kalāsāmitvipṛthagdhātupa lambhakāryeṇāvyaktameva kalānāmastitvaṃ sāvitaṃ bhavet | tāsāmupaṣṭambhakaṃ nirdiśannāha, - snāyubhirityādi | kalābhāgān kalābhibhāgaviśeṣāt | santatān samyakprakāreṇa vyāptān | jarāyustvagākāro yena veṣṭitāḥ prāṇino jāyante, kalāveṣṭako'pi tadvadeva | vṛddhavāgbhaṭena kalāsvarūpamabhihitam | yathā,-"yastu dhātvāśayāntareṣu kledo'vatiṣṭhate yathāsvamūṣmabhirvipakkaḥ snāyuveṣṭamajarāyucchannaḥ kāṣṭha iva sāro dhātūrasasneho'lpatvāt kalāsañña" - iti |

78.8

tāsāmityādi | yasyā kalāyāmadhiṣṭhite māṃse śirādīnāṃ pratānā vistārā bhavanti |

78.9

amumevārthaṃ dṛṣṭāntena draḍhayannāha, - yathā visamṛṇālānītyādi | tathā māṃse ityādi tathā prathamakalāyā māṃsasthāḥ sirādayo bhavanti | nanu, rasānantaraṃ raktaṃ, tato māṃsa, tat kathaṃ prāgeva māṃsadharā paṭhitā tato raktadhareti ? ucyate, poṣaṇe kramo'yaṃ natu dhāraṇe; ata eva yasyāmityādhāratvena kalā nirdiṣṭā |

78.10

dvitīyetyādi |

78.11

atra dṛṣṭāntena dārthāntikaṃ draḍhayannāha, - vṛkṣādityādi | saṃprasicyate prasravatītyarthaḥ |

78.12

tṛtīyètyādi | aṇvasthiṣu alpāsthiṣu | nanu, majjā asthnāṃmantarbhavati tat katha medastadantarityāha, — mahatsvityādi | aṇvasthiṣu medaḥ, mahatsu majjeti |

78.13

gayoktamarthaṃ ślokena spaṣṭīkurvannāha, — sthūletyādi | itareṣvalpāsthiṣu sarveṣu | nanu, medāmajjānukārī upadhāturravasākhyaka ityāha, — śuddhetyādi |

78.14

tayā dhṛtasya śleṣmaṇo guṇakarmāṇi darśayannāha, — snehetyādi | akṣa iti cakracchidrāntargatakāṣṭhamityarthaḥ |

78.17

pañcamītyādi | antaḥkoṣṭha iti koṣṭhasyāntarmadhyamantaḥkoṣṭhaṃ, tasminmalaṃ mūtrapurīṣarūpatayā vibhajati | gayī tu 'antaḥkoṣṭhe koṣṭhamadhye, tatrāpi rasavibhāge kiṭṭasya purīṣatvāt tatpurīṣa koṣṭhe vibhajati koṣṭhātpṛthak‌karoti, sa cātra purīṣavibhāgo'gnimārutakṛto'pi; tannāgnikṛto yathā, — ‘vivecayati ca rasa mūtrapurīṣāṇi’, mārutakṛto yathā—‘so'nna pacati tajjāṃśca viśeṣānvivinakti hi’ iti vyācakhyāti | pakvāśayastheti purīṣasya pakvāśayasthitatvāt | koṣṭhaḥ punarāmapakvāśayāśraya, tathā ca koṣṭhalakṣaṇaṃ, — “sthānānyapi cāmapakvānāṃ mūtrasya rudhirasya ca | hṛduṇḍukaṃ(ka.)phupphusaśca koṣṭha ityabhidhīyate”—iti | tena koṣṭhasthi-
tā'pi purīṣasya pakvāśayasthitatvādbāhulyena pakvāśayasthā kathyate | etadeva samastakoṣṭhasthitatvaṃ ślokena spaṣṭīkurvannāha, — yakṛdityādi | samantāt sarvato yakṛtādikaṃ samāśritā, uṇḍukasthaṃ malaṃ vibhajate | tatra yakṛdgrahaṇaṃ raktādhārasāmyena plīha upalakṣaṇaṃ yakṛtsamīpānāṃ hṛdayādīnā ca, uṇḍukagrahaṇena sānnidhyādgudaṃ gṛhyate, tenordhvaṃ yakṛdādi vyavasthitāṃ, adhastādgudaparyantaṃ koṣṭhaṃ samantāt samāśritā | vṛddhavāgbhaṭenāpyuktaṃ, — “pañcamī purīṣadharā, sā hyantrāmapakvāśayāśrayā, tatroṇḍukasthaṃ malaṃ vibhajati”iti | uṇḍuka 'poṭṭalaka' iti loke | carake ca purīṣādhāraśabdenoṇḍuka pratipāditaḥ, ata eva purīṣadhareti nāmāsyāḥ | malaṃ vibhajate mūtrapurīṣarūpatayā vibhāga karoti | gayī tu, vibhajate tasmāt koṣṭhāt pṛthakkarotīti vyākhyāti |

78.18

ṣaṣṭhītyādi | pittamantrāntaragnisañjñakam, āmāśayāt pracyutaṃ kaphāśayādvraṣṭaṃ, pakvāśayopasthitaṃ pakvāśayagamanāyopasthitaṃ pittasthānaṃ saptāmaṃ, dhārayati, pākārthamiti śeṣa. | ,tathā ca sagrahaḥ, — “ṣaṣṭhī pittadharā nāma pakvāmāśayamadhyasthā, sā hyantaragnyadhiṣṭhānatayā''mapakvāśayayormadhye caturvidhamannaṃ balena vidhārya pittatejasā śoṣayantī pacati' iti |

78.19

enamevārtha ślokena darśayannāha, — aśitamityādi | (aśa bhojane, khāda bhakṣaṇe, gheṭ pāne, liha āsvādane | ) tadannamaśitādiviśeṣeṇaukrāntamanna jīryati | yathākālaṃ, kālānatikrameṇa tīkṣṇamadhyamandāmriṣu mātrādravyagurūghūcitakālānatikrameṇa |

78.21

śukrasya sarvāṅgavyāpitve upamānapramāṇaṃ darśayannāha, — yathetyādi | payodṛṣṭānto'lpamaithunatvādvahuśukre, ikṣudṛṣṭāntastvatipīḍanaśukrakṣaraṇatvānmandaśukre puṃsi |

78.22

tasyaivedānīṃ sarvāṅgavyāpino'pi kṣaraṇamārgamrāha, — dvyaṅgule ityādi | vṛddhavāgbhaṭenoktam ,— "saptamī śukradharā dvyaṅgule dakṣiṇe pārśve vastidvārasya cādho mūtramārgamamāśritā sakalaśarīravyāpinī śukraṃ pravartayati" — iti |

78.23

nanu, yathā payasi salīnaṃ sarpireva śarīrasalīnaṃ śukraṃ kathaṃ pṛthagbhūya mūtramārgeṇa kṣaratītyāha, — kṛtsnetyādi | prasannamanasa. krodhādirahitacittasya, tathā strīṣu vyāyacchato vyavāyaṃ kurvato rataṃ kurvata ityarthaḥ |

78.24

kasmādgṛhītagarbhāṇā garbhegrahaṇakālādūrdhvamāprajananādārtavaṃ na dṛśyate ? ityāha, — gṛhītetyādi | vartmānyavarudhyante mukhānyavarudhyante | aparāmanyalāmilām̐hu. striyaḥ | śeṣaṃ cordhvamasṛk prapadyate, tasmāt pīnapayodharakapolatā kṛṣṇacūcukatvaṃ ca, stanāśrayameva kaphoparañjita stanyatāmupagataṃ prasūtāyāḥ punarāhārarasenāpyāyyate |

78.25

garbhasyetyādi | yakṛt kālakhaṇḍaṃ dakṣiṇapārśvasthaṃ, plīhā anenaiva nāmnā prasiddho vāmapārśvasthitaḥ, yakṛtplīhnānāvityupalakṣaṇaṃ, tena klomāpi śoṇitaja, tathā ca vṛddhavāgbhaṭaḥ,—"raktādnilayuktāt kālīyakam"—iti | śoṇitetyādi | phupphuso hṛdayanāḍikālamaḥ snānāmakhyātaḥ | śoṇitakiṭṭetyādi | uṇḍukaḥ poṭṭhalakaḥ |

78.30

antrādikotpattiṃ darśayannāha, — asṛja ityādi | ādhmānāt pacyamānānā vāyunā'gne samindhanāt pacyamānānāmityarthaḥ | gayī tu, 'hṛdaye pacyamānānām' iti pāṭhaṃ paṭhati | yathārthamityādi | ūṣmaṇā pittena saha yukto vāyu. srotāsi dārayet dāraṇa kuryāt | kathaṃ? yathārthaṃ; yathāprayojanamityartha. | anupraviśyetyādi | vāyuḥ piśita māsamanupraviśya peśīrvibhajate, peśī māsapiṇḍam | medasa ityādi | sirātāyutvamāpnuyāditi sirā. snāyūṃśca vāyu kuryādityartha | āśamyetyādi | āśayya abhyāsayogena vāyu sthitiṃ kṛtvetyarthaḥ || 26—30 ||

78.31

raktetyādi | prasādaṃ sāraṃ | vṛkau kukṣigolakau | māṃsetyādi | vṛṣaṇāṇḍau | śoṇitetyādi | tasya hṛdayasya adho vāmataḥ plīhā phupphusaśca dakṣiṇato yakṛt kloma ceti kloma tila kam | taddhigeṣeṇa cetanāsthānaṃ caitanyāspadaṃ, sāmānyena tu sakalaśarīrameva cetanāsthānam | taduktaṃ carake, - "vedanānāmadhiṣṭhāna mano dehaśca sendriyaḥ | keśalomanakhāgrānamannadravaguṇairvinā -” iti | cetanāsahacaritaṃ mano'pi viśeṣeṇa hṛdayādhiṣṭhānaṃ matam | atastasmin hṛdaye tamasā tamoguṇenocchritena, āvṛte niruddhe sati, sarvaprāṇinaḥ svapanti |

78.32

tasyākāraṃ darśayannāha, - puṇḍarīkeṇetyādi | hṛdayaṃ kamalamukulākāramadhomukham |

78.33

atha keyaṃ nidrā ? tāmāha, - nidrāmityādi | viṣṇoriyaṃ vaiṣṇavī māyaiva | pāpmānaṃ kasmādāmananti ? kuśalaśubhacyāpāranirodhāt | yadyapi tantrāntarīye saptavidhā nidrā paṭhitā tathā'pi trividhaiva - tāmasī svābhāvikī vaikārikī ceti
bhedena, tāḥ krameṇa darśayannāha, - tatra yadetyādi | yadyapi sarvāsāmapi nidrāṇāṃ tamo hetustathā'pi prakṛṣṭatamastvāt tāmeṃsī nāma nidrā kathyate | svābhāvikīmāha, - tama ityādi | animittamaniyatakālaṃ, calatvādrajasa kadāciddivā kadācidrātrāvityartha | sattvabhūyiṣṭhānāmardharātra iti tasmin kāle kiñcidalpībhūtaṃ sattvamutkaṭaṃ tamo bhavati, tasmādardharātre sāttvikā svapanti | vaikārikīmāha, - kṣīṇetyādi | evaṃbhūtānā puruṣāṇā nidrā naiva bhavati, yadi ca bhavati tadā vaikārikī nāma nidrā bhavati | nanu, yadā laṅghanaśramādibhirvāyurvardhate śleṣmā ca kṣīyate tadā kathaṃ nidrodeti ? ucyate - manasa. klāntatvāddhūtātmano viṣayanivṛttau prāṇina. svapanti | taduktaṃ carake, - "yadā tu manasi klānte karmātmānaḥ klamānvitāḥ | viṣayebhyo nivartante tadā svapiti mānavaḥ" - iti |

78.35

idānīṃ gadyoktasyārthasya sukhabodhanārthaṃ ślokānāha, - bhavanti cātretyādi | sattvādīnā sadā sānnidhyāt parasparavirodhino. svāpabodhayoranupapattiṃ manyamāna āha - svabhāva evetyādi |

78.36

nanu, bodhābhāva svāpaḥ, svāpābhāvo bodhastat kathaṃ svapataḥ svapnadarśanaṃ bhavatītyāha, - pūrvetyādi | nanu ca, ya. kaścidarthāvabodha sa sarvo'pi vāhyārthāvalambanano dṛṣṭa, na ca svapne bāhyārthasya sattvaṃ vidyate, tatkathaṃ tatrārthavivodha iti ? ucyatesmṛtireveyaṃ pūrvānubhūte'rthe, na cānanubhūtaviṣayā parisphuranti | nanu, tādṛgvidhasyārthasyādṛṣṭāśrutānanubhūtatvāt kathaṃ smṛtilamityāha, - pūrvadehānubhūtāstvityādi | etaccopalakṣaṇam, ato'nenāpi dehenānubhūtān | bhūtānmeti kimbhūtairghaṭita ātmā śarīralakṣaṇa ? uta bhūtairupalakṣita ātmā bhūtātmā kṣetrajña ? ityāha, - svapataḥ prabhuriti | - svapataḥ svāpayuktasya śarīrasya prabhu svāmī kṣetrajña ityarthaḥ, taddarśena sarvakriyāpravṛtteḥ | kathaṃ punararthānindriyagrāhyān nidrāṇeṣvindriyeṣu gṛhṇātītyāha, - manaseti | manasa sarvadaiva sambhavāt sadā svapnadarśanaprasaṅga ityāha, - rajoyukteneti, raja preritenetyartha, rajasa. pravartakatvāt | tamodhuktena ca manasā na kimapi supta. paśyati, tamapta āvaraṇātmakatvāt |

78.37

indriyagrāmasya tamasā vaikalye āpādite ātmā nirvikāro'pi supta iva bhavatīti pratipādayannāha, - karaṇānāmityādi | abhipravardhita iti abhi sarvato bahirantaśca pravardhite | tatra bahirindriyāṇāṃ viṣayabhūte'rthe, antarmanorthe, śabdādau sukhaduḥkhādau ca |

78.38

divāsvapnasya pravṛttinivṛttī āha-sarvaityādi | anyatra grīṣmāditi grīṣmaṃ varjayitvā | pratiṣiddheṣvapītyādi pratiṣiddheṣvapi ṛtuṣu | muhūrtaṃ ghaṭikādvayam | rātrāvityādi | kasmādardhameva supyānnādhikamiti darśayannāha, - vikṛtirityādi | sarvaśabdena raktamapi gṛhyate | yadyapi divāsvapne'dharmastathā'pi śarīrarakṣārthaṃ grīṣme divāsvapna uktaḥ | rātrāvityādi | ta eva kāsaśvāsādaya eva |

78.39

bhavantītyādi | evamuktena prakāreṇa vartamāna, vṛṣa khīramaṇaśaktiyukta, śrīmān śarīraśobhāyukta |

78.41

ye punaniṃdrāsātmyāsteṣāmadoṣa eva divāsvāpa ityata āha, - divetyādi |

78.46

ke punaniṃdrānāśahetavastānāha-nidrānāśa ityādi | anilādibhyo nidrānāśaḥ saṃbhavatīti saṃbandhaḥ, sa nidrānāśaḥ pratyanīkairabhyaṅgādibhi praśāmyetyupaśama yāti | kāni punaḥ pratyanīkāni ? tānyāha, - nidrānāśe'bhyaṅgetyādi | nidrānāśe'bhyaṅgayogādirahito bhavet | saṃvāhanaṃ mṛdumardanam | aikṣavasaṃskṛtairiti khaṇḍādisaṃskṛtaiḥ | śayanādīni ca manojñāni nidrānāśe kurvīta | tathā'nyānyapīti prāvaraṇādīni || 42-46 ||

78.47

nidrātiyoge pratīkāramāha, - nidrātiyoge ityādi | saṃśodhanādeva vamane labdhe yadvamanasya pṛthagupādānaṃ tadviśeṣeṇa nidrānāśahelartham |
rātrau vihita. svapna keṣāṃcinniṣidhyata ityāha, - kaphetyādi ||-

78.48

niṣiddho'pi divāsvapna keṣāṃcit praśasta ityāha, - divetyādi | hita ityatrāpi sabandhanīyam |

78.49

nidrāyāstamobhavāyā moharūpāyā anuṣaṅgāttatsadṛśī tandrāmapyāha - indriyetyādi | indriyārthā' śabdādaya, teṣāmasamprāptiragrahaṇam | nidrārtasyeva nidrāyuktasyeva | para nidrāyāṃ prabodhitasya klamābhāva , tandrāyā tu prabodhito'pi klāmyati, ata evātra klamagrahaṇam |

78.50

idānī tandrālakṣaṇapratipāditānā jṛmbhaṇādīnāṃ lakṣaṇamāha, - pītvetyādi | atra jṛmbhāprasaṅgena kecicchikkā lakṣaṇaṃ paṭhanti | yathā, - 'prāṇodānau samau snātau mūrdhni srota pathi'
sthitau | nastaḥ pravarttate śabdaḥ kṣavathuṃ taṃ vinirdiśet''—iti | tacca ṭīkākārairapaṭhitatvānna paṭhanīyam |

78.51

klasamāha,—ya ityādi |

78.52

klamānantaraṃ karmāpravṛttisāmyādasūtritamapyālsyamāha,— sukhetyādi |

78.54

kecidutkleśaglānyorlakṣaṇamāhuḥ,—utkliṣṭyetyādi, vaktre ityādi ca | etadapi ṭīkākārairapaṭhitatvānna paṭhanīyam |

78.55

ādretyādi | ārdracarmāvanaddhaṃ vetyatra vāśabda ivārthe, tenārdracarmāvanaddhamivetyarthaḥ | tadvinirdiśediti ‘tasya’ iti śeṣaḥ |

78.56

moharūpāyā nidrāyāḥ prasaṅgena tandrādikaṃ moharūpaṃ nirdiśya mūrcchādikamapi darśayannāha, — mūrcchatyādi | bhramaścakāruḍhasyeva bhramaṇam | lakṣaṇata uktāyāstandrāyā hetuto'pi nirdeśaṃ kurvannāha,—tama ityādi | uktā'pi nidrā tamasā manodoṣeṇa mūrcchādiprasaṅgena śarīradoṣeṇāpi punarabhihitā | gayī tu klamālasyādīnā lakṣaṇaṃ na paṭhati, asūtritatvena hetunā |

78.57

garbhasya vṛddhau pūrvoktaṃ hetumanūdya dvitīyamapi hetuṃ darśayannāha,—garbhasyetyādi | rasanimitteti māturiti śeṣaḥ | taduktaṃ prāk “mātustu khalu rasavahāyā nāḍyā garbhanābhināḍī pratibaddhā”—ityādinā | mārutādhmānanimittā ceti mārutena vāyunā ādhmānaṃ srotasā pūraṇa tadeva nimittaṃ yasyā sā mārutādhmānanimittā, vakṣyamāṇenānilakṛtena garbhasrotasāmādhmānenābhito viśālabhūtatvādgarbhaparivṛddhiḥ |

78.59

tatra srotasāmevādhmānasaṃprāptiṃ darśayannāha,—bhavantītyādi | tasya garbhasya, nābherantareṇa madhye, jyotiḥsthānamagnisyāna, dhruvaṃ niścitaṃ smṛtam | tacca vāyurādhamati | tena cādhmātena vahninā samārutena srotasāmādhmāpane'sya garbhasya deho vardhate | jyotiḥsthānādhmānena madhyasrotovṛddhau kathaṃ sarvato vṛddhirityāha, — ūṣmaṇetyādi | yathātathāśabdāvavṛttarbhūtavīpsārthoṃ jñātavyau, tenoṣmaṇā sahito'nilo yathā yathordhvaṃ tiryagadhastācca srotāṃsi dārayati vivṛtāni karoti tathā tathā deho vardhata iti pūrvavākyāt saṃbandhanīyam |

78.60

yathā śarīraṃ vardhate tathā dṛṣṭyādayo'pi kathaṃ na vardhante ? ityāha,—dṛṣṭirityādi | yasmādetāni dṛṣṭiromakūpāṇi dhruvāṇi niścitāni, martyānā puruṣāṇām |

78.61

śarīravṛddhyā'pi kasyacidavayavasyāvṛddhiṃ pratipādya śarīrakṣaye'pi kasyacidativṛddhiṃ darśayannāha,—śarīre ityādi | svabhāvaṃ prakṛtiṃ kṛtvā svabhāvaṃ kāraṇaṃ kṛtvetyarthaḥ |

78.62

prakṛtiprasaṅgenānyadapi prākṛtaṃ rūpaṃ pratipādayitukāmo yāhagdvidhā prakṛtirhetukī yaccāsyāḥ svalakṣaṇaṃ tatkrameṇāha,— saptetyādi | pṛthak tisra, dviśastisra, samastaiścaiketyevaṃ sapta |

78.63

saptavidhatvaṃ pratipādya tasyā utpattau hetumāha,—śukretyādi | yo bhaveddoṣa utkaṭa iti svabhāvasthito na prakupitaḥ | dvividhā hyutkaṭā vātādayaḥ prākṛtā vaikṛtāśca; tatra prākṛtāḥ saptavidhāyāḥ prakṛterhetubhūtā śarīraikajanmānaḥ, vaikṛtāśca garbhavyāghātakāḥ | gayī tvanyathaivāśaṅkya samādadhāti, yathā-nanu, svabhāvata śuddhaṃ vījaṃ karmaṇā vā samadhātuṃ garbha niṣpādayati, anilādidoṣaduṣṭaṃ tu garbhajananāya na samarthamiti śukraśoṇitaśuddhāvuktaṃ, tat kathamutkaṭena doṣeṇa prakṛtiriti ? ucyate-na hi sarvameva bījaṃ dūṣitaṃ kiṃ tarhi vījāvayavo dūṣita, na cāvayavagatadoṣeṇa garbhapratibandho jātyandhamūkādigairbhasya darśanāt, tasmādya evāṃśo bījasya duṣṭo bhavati tatkāryasyaiva garbhāvayavasya vikṛtirabhāvo vā bhavati, yathā dṛṣṭyārambhake vījabhāge duṣṭe jātyandho garbho bhavati na tu garbha eva na bhavati, tathā doṣākhye bījabhāge duṣṭe
tatkāryasyaiva garbhaśarīrabhāgasyai samadhātorapekṣayā vikṛti sphuṭitakaracaraṇādilakṣaṇā bhavati na tu garbhavyāghāta | taduktaṃ, - "śuddhaṃ svabhāvakarmabhyā vātādyairduṣṭamaṃgataḥ | dṛṣṭaṃ bījaurthakṛt vīja tatra prakṛtiruttaram" iti |

78.67

doṣāṇā hi vātasya prādhānyamatastatprakṛtilakṣaṇamāha, - tatretyādi | prajāgarūko'tiśayena jāgararaṇaśīlaḥ | durbhago'manoramākāraḥ | stenaścaura | matsarī paraguṇāsahanaśīlaḥ | anāryo'satpuruṣa | gāndharvacitto gītādinirata | krāthī hiṃsāśīla | dantakhādī suptaḥ san dantān kiṭikiṭāyate | adhṛtiradhairyayuktaḥ | drutagatiraṭana. śīghragāmī śīghrabhāṣī ca bhavatītyarthaḥ | anavasthitātmā cañcalacitta. | avyavasthitamatiranavasthitabuddhiniścaya' | anūkai. śīlaiḥ || 64-67 ||

78.71

medhāvītyādi | vigṛhya vakteti paravākyamucchidya vaktuṃśīla. | samitiṣu saṃgrāmeṣu | palāśa' kiṃjhuka | sāntvanamupaśama | vyathitāsyagatirvyathitamukha , mukhapākatvāt , dhāvanakleśāsaddatvātpīḍāvahagamanaḥ || 68-71 ||

78.76

dūrvetyādi | indīvara nīlotpalam | nistriṃśaḥ khaḍgaḥ | ariṣṭa. kṛṣṇavartulaphalo 'rīṭhā' iti loke prasiddhaḥ, sa cārjai. | dhṛtimān dhairyayukta | suvibhaktagātra' suṣṭhu pṛthagbhūtasakalāvayava' | keciddātādiprakṛtiṣu - "vātikāścājagomāyuśaśākhūṣṭraśunā tathā | gṛdhrakākakharādīnāmanūkai kīrtitā narā "-iti, tathā - "bhujaṅgollūkagandharvayakṣamārjāravānarai | vyāghrarkṣanakulānūkāḥ paittikāstu narā. smṛtā' "-iti, tathā-"dṛḍhaśāstramati' sthiramitradhanaḥ parigaṇya cirāt pradadāti bahu | pariniścitavākyapada satataṃ gurumānakaraśca bhavetsa sadā" iti, tathā- "brahmendrarudravaruṇaiḥ siṃhāśvagajagovṛṣaiḥ | tārkṣyahaṃsasamānūkā śleṣmaprakṛtayo narāḥ"- ityetān catu sakhyākān ślokān paṭhanti | te tu ślokā nibandhakārairapaṭhitatvānna paṭhanīyā || 72-76 ||

78.77

sasargajā. prakṛtīrāha - dvayorityādi |

78.78

te ca prākṛtā bhāvā avyāvartinaṃ iti darśayannāha, - prakopa ityādi |

78.79

vātādiprakṛtīnāṃ ye doṣāste kasmānna rujantītyāha, - viṣetyādi | etadārambhakadoṣamadhikṛtyoktaṃ, tasyām̐vādhakatvaṃ prāgeva vyākhyātam | śaknuvanti na bādhitumiti nañdvayamapīdārthe, tena kiṃcidvādhitu śaknuvanti natu bhṛśam | yathā hi viṣakīṭo viṣasvabhāvajanitadāhādinā kiṃcideva vādhyate na tu bhṛśa, evaṃ vātādihetuṃjāḥ prāṇikāyā vātādijena sphuṭitakaracaraṇādikena doṣeṇa tathā svedadaurgandhyādinā ca kiṃcideva vādhyante | ata eva—"vātalādyāḥ sadā''turāḥ” iti vātādiprakṛtiṣu nityāturatvamabhihitam |

78.80

ekīyamatamāha, - prakṛtimityādi | pavanadahanatoyai. kīrtitā iti vātapittaśleṣmalakṣaṇai. kathitā ityartha | śeṣe dve prakṛtī āha, - sthiretyādi | khairmahadbhiriti nāsākarṇādicchidrairvipulairityarthaḥ | anena ślokena pṛthivyaptejovāgvākāśīyāmapi prakṛtimāhuḥ| anye tu sā caikaśo dviśastriśaścaturbhirvā bhūtai prastāryamāṇā bahuvā sajāyate iti vadanti | uktaṃ ca, - "ekaikena vadanti pañca daśa tu dvābhyāṃ tribhistāvatīrbhūte pañca caturbhirava bhiṣajastvekā samastairapi | ekatriśaṃtamatra bhūmisalilasnehāgnipradarśanākāśaiśca prakṛtīrguṇairapi puna. prāhu sma saptā'parā-" iti | guṇaiḥ sattvarajastamobhirekaśo dviśaḥ samastaiśca sapta mahāprakṛtayo bhavanti, 'sapta doṣata, sapta guṇata' iti nāgārjunāryairuktatvāt |

78.87

sattvādiguṇabhedena cittaprakṛtīrnidarśayannāha, - śaucamityādi | ijyā yāga | māhātmyamityādi | — māhātmyaṃ mahāśayatvam | śītatyādi | paiṅgalya piṅgākṣatā | harikeśatā kapilakeśatā | madhyasthatetyādi | mahāprasavaśaktitva prajotpādanasāmarthyam | gandhetyādi | vihāraśīlatā bhramaṇaśīlatā | prāptetyādi |prāptakārī yuktakārī | dṛḍhotthāno dṛḍhārambhaḥ ||81-87||-

78.93

raudraṃ bhayānakaṃ, caṇḍaṃ tīvrakopaṃ, asūyakaṃ paraguṇeṣu matsarīṇaṃ, ekāśinamekākyeva cāśnātītyarthaḥ, audarikaṃ ghassara, gayadāsastu 'audarika' ityatra 'aupadhikaṃ' iti paṭhitvā aupadhikaṃ chadmaparamiti vyākhyāti | tīkṣṇetyādi | bhīruṃ 'akrodhe sati' ityadhyāhāra | taduktaṃ carake, - "kruddhaṃ śūramakuddhaṃ bhīrum” — iti | caṇḍaṃ kopanam | pravṛddhetyādi | ajasrāhāro 'navaratāhāraśīlaḥ | ekāntetyādi | ekāntagrāhitā ekāntagrahaṇaśīlatā, asūyā guṇeṣu doṣāropaṇam | bhṛśamātmastavo'tiśayenātmastutiḥ | ucchiṣṭetyādi | taikṣṇyaṃ kopanatvam |
8893 ||-

78.98

prakṛtijñāne prayojanamāha, - kāyānāmityādi |

Linked texts (1)