The Compendium of Suśruta 8

Nibandhasaṅgraha 8

Language: Sanskrit

8.2

athāta ityādi | ṛtavo dvimāsikā śiśirādayo hemantāntā ṣaṭ, varṣādaya prāvṛḍantā vā; teṣu caryā caraṇaṃ vartanaṃ; tadadhikṛtya kṛto'dhyāya ṛtucarya, taṃ vyākhyāsyāmaḥ | ṛtucaryamiti kecidanyathā vyākhyānayanti — caradhātorgatibhakṣaṇārthasya caryamiti rūpaṃ, tena, āhāro vihāraśca caryaśabdenocyate | anye tu 'athāta ṛtucaryānāmādhyāyam' iti paṭhanti, vyākhyānayanti ca — caryā śāstraniyamita ācāraḥ, ṛtuṣu ṛtūnā vā caryā ṛtucaryā, ṛtucaryārtho'dhyāya ṛtucaryā, yathā pradīpāthī mañjimakā pradīpa iti, nāmaśabdaḥ saṃjñāyām | ṛtucaryā svasthavṛtte'pi vakṣyati |

8.3

tatra yadaṅgābhūtā ṛtavastameva prathamaṃ svaguṇakarmaniruktibhirdarśayannāha, — kālo hi nāmetyādi | hi upadarśane, nāmaśabdaḥ prasiddhau, kāla iti prasiddha upadarśyate | svayambhūriti na kenāpyutpādyate | anādimadhyaityādi—ādiṃ' utpatti', ādyantayorantarā madhya, nidhana vināśa', etairvarjitaḥ | svadharmeṇa kālamuktvo krameṇa cikitsopayogitā nidarśayannāha, — atra rasavyapadityādi | — atra kāle, rasasya madhurāde, rasaśabdenātra rasavarddhavyamucyate'medopacārādityanye, vyāpat vipannatā, sampattiḥ saṃpannatā, āyatte adhīne | jīvitamaraṇe ceti cakāro'traśabdamihānuvartayati, tena jīvitamaraṇe atra āyatte, jīvitasyotpattyadhīnatvāditi sāmarthyādutpattirapi kālādhīnaṃca | kathamekasmāt kāladvayāt sapadvyāpattī jīvitamaraṇe ca parasparaviruddhe syātāṃ ? na hyekasmādame śītoṣṇau, ekasmādvā pradīpāt prakāśā tamasīti | satya, kālaśabdenātra kālatvopādhi śītādibhedabhinna śiśirādirabhidhīyate, tasya ca samyagmithyābhyā yogābhyāmanyonyaviruddhayorapi kāryayo saṃbhava ityadoṣa | kālasya niruktiṃ kurvannāha, — sa sūkṣmāmisyādi | — sa kāla sūkṣmāmapi stokāmapi, kalā bhāgaṃ, na līyate gatimattvāt śliṣṭo na bhavati, anye tu 'na līyate' ityatra kalīyate iti paṭhanti vyākhyānayanti ca — kalīyate saṃkhyāyate iti kāla | niruktipa-
kṣāntaramāha, -sakalayatītyādi |-sakalayati saṃharaṇādekarāśīkaroti bhūtānīti vā kāla, sakalayati surāhu rābhyā bhūtāni yojayatīti vā kāla, kālayāta saṃkṣipatīti vā kāla., athavā kālayati mṛtyusamīpaṃ nayatīti vā kāla', anye tu 'kālayati' ityatra 'kalayati' iti paṭhanti 'kalayati sakhyātīti vā kāla' iti ca vyākhyānayanti |

8.4

tasya savatsaretyādi | - tasya kālasya | kiviśiṣṭasya ? savatsarātmanaḥ savatsarasvarūpasya; savatsarātmana savatsaraśarīrasyetyanye | bhagavānāditya ityupalakṣaṇaṃ, tena candro'pi gṛhyate, niśākaraṇatvādivetūtvāt; athavā ravirava bhagavān māhātmyavān khararaśmibhiḥ śītoṣṇavarṣā kurute, kālavibhāgaṃ ca gativiśeṣeṇātmīyenodayāstagamanalakṣaṇena | nanu, saṃvatsarātmana iti kimuktaṃ ? yena, ṛtvantarāṇā dināntarāṇā vā sarveṣā dharmāvaśeva kṛta ? śītoṣṇavṛṣṭibhedena teṣāmatyantabhinnatvāt | ucyate, -saṃvatsare punarekasminneva sarveṣāṃ bhūtabhavadbhaviṣyatāṃ divasānāmṛtūnā savatsarāntarāṇā ca dharmo'vahravyata iti yathoktameva nyāyyam |

8.5

idānī saṃvatsarāśan nimeṣādīn vivarītumāha, - tatra laghvakṣaretyādi | tatra teṣu madhye | laghvakṣaramakārādi, tasyoccāraṇaṃ kaṇṭhatālvādibyāpāreṇodīraṇa, tatpramāṇo nimeṣa | nanu, laghvakṣaroccāraṇādinā nimeṣādayo vibhajante, tat katha bhagavānādityo gativiśeṣeṇa nimeṣādīnā vibhāgaṃ karotītyuktaṃ ? naiṣa doṣa, yato jyotiṣikā nimeṣādipravibhāgena śaṅkucchāyāgamagokkāmakaṃgatyā'pi pramāṇayanti, sā tu na sarvajanaprasiddheti na nirdiṣṭā | kalādaśabhāgaśceti kalāyā daśamo bhāga tisra kāṣṭhā. | 'triṃśatkalo muhūrta' iti pāṭho nibandhairvistareṇa dūṣita | śukla kṛṣṇaśca iti pakṣakramo'māvāsyāvadhimāsa jñāpayati, anye tu kṛṣṇa śuklaśceti paṭhanti |

8.6

tatra māghādaya ityādi | tatra nepāgantānāṃ madhye | tathā māghaḥ, tapasya phālyuna. | madhu caitra', mādhava vaiśākha | guci vyeṣṭhaḥ, śukra āṣāḍha., anye tu śukko vyeṣṭha gucirāṣāḍha iti manyante | nabhā śrāvaṇa, nabhasya bhādrapadaḥ | iṣaḥ śvāśvinaḥ, ūrja kārtika. | sahā mārgaśīrṣa, sahasya pauṣa. | śiśirādityamṛtuvibhāgo rasabalamadhikṛtyokta | śaitye'pi tatvāditīye rasabalaniṣpattyarthaṃ śiśirādibibhāgo darśita | dhanye vanyatā vyākhyānayanti - tatreti gaṅgāyā uttare deśe niśigadyṛtuvibhāgo boddhavya iti, ayamaryo gayadāsācāryeṇa vaṭayā dṛṣita |

8.7

ta ete ṣaḍṛtavaḥ, śītoṣṇavarṣalakṣaṇairlakṣitāḥ; atra śaityaṃ vātakṛtaṃ, auṣṇyamādityakṛtaṃ, varṣeścandrakṛtaṃ ; śītavarṣo candrakṛtāvityanye | etaiśca ṣaḍṛtubhirdve'yane bhavataḥ | kuta ityāha-candrādityayoḥ kālapravibhāgakaratvāt | ke te dve'yane iti pṛṣṭa āha-dakṣiṇamuttaraṃ ca | atra dakṣiṇamayanaṃ candrakālaṃ vibhāgayati, uttaramayanamādityakālamiti | tayordakṣiṇamityādi |-tayordakṣiṇottarāyaṇayormadhye varṣāśaraddhemantā dakṣiṇāyanaṃ; teṣu varṣādiṣūttarottaraṃ bhagavān soma āpyāyate adhikabalo bhavati, na kevalaṃ soma eva balavān bhavati, rasāścāmlādayo varṣādiṣu yathāsaṃkhyamuttarottaraṃ balavanto bhavanti, uttarottaraṃ ceti cakāro vyatikrameṇa saṃbandhīya, tena sarve prāṇinā cottarottaraṃ balamabhivardhata ityarthaḥ | uttaramityādi |śiśiravasantagrīṣmā uttarāyaṇa, teṣu śiśirādiṣūttarottaraṃ bhagavānarka āpyāyate adhikabalo bhavati, tiktādayo rasāśca śiśirādiṣu yathāsaṃkhyamuttarottaraṃ ca balavanto bhavanti, balamapahīyate balahānirbhavati | 'te śiśiravasantagrīṣmavarṣāśaraddhemantā' iti sūtre yadyapi prāguttarāyaṇaṃ paṭhitaṃ, tathā'pi bhāṣye yat prathamaṃ dakṣiṇāyanasya vyākhyānaṃ taduttarāyaṇato'pi dakṣiṇāyanasya vaiśiṣṭyaṃ pratipādayati, kutaḥ ? visargāt prāṇinā balakaratvānneti |

8.8

8.9

pariśiṣṭaṃ pūrvasaṃjñāvyākhyātumāha-atha khalvayana ityādi | yugapadekakālamayanadvayaṃ saṃvatsaraḥ, na pṛthag dakṣiṇāyanamuttarāyaṇaṃ vā | nanu, 'māghādayo dvādaśamāsā saṃvatsara.' ityukta, tataḥ (taḥ) kiṃ punarabhidhānena' ucyate, pūrvoditā (te) hi māghādayo dvādaśamāsā vyastā akramapaṭhitāśca saṃvatsara ityāśaṅkā syāt, 'athakhalvayane dve' ityādinirdeśe kriyamāṇe yena krameṇa ṣaḍṛtuvibhāge'yanadvayamuktaṃ tenaiva cedayanadvayaṃ yugapat syāttadā saṃvatsara iti
vyastānāmakampaṭhitānā ca māghādīnāṃ saṃvatsaratvaṃ nirastamiti | idānī yugapravibhāgaṃ darśayannāha-te tvityādi | te punaḥ pañca saṃvatsarā yugamiti saṃjñā prāpnuvanti | iyaṃ ca yugasya pāribhāṣikī saṃjñā, paramārthatastu kṛtādayaścatvāro yugaviśeṣāḥ | sa eṣa ityādi | sa eṣa kālaḥ |

8.10

saṃśodhanāśrayaṃ darśanaṃ darśayannāha-ihetyādi | iha asminnadhyāye, tuśabda punararthe | asminnadhyāye punaḥ kimartha varṣādaya ṛtava ityāha, — doṣopacayādyartham | nanu, ida darśanaṃ vyāvihetuvātādisañcayādyarthatvāt prāk kartuṃ yujyate | naiva, tatra vātādihetūnā rasānā niṣpattestadeva darśanaṃ prāk kṛtaṃ, athavā 'hemante śiśire caiva vasante cāpi mokṣayet' ityādiśloke śiśirādīnā nāmādau nirdiṣṭatvāt | nanu, prāvṛḍvarṣayo ko bheda ? ucyate, prathama pravṛṣṭe kāla. prāvṛṭ, tasyānuvandho varṣāḥ | sañcayāt prakopo valavān, tasya cikitsitaṃ saśoddhanaimavikṛtyate varṣādayo'bhihitā; tathā carake'pi rogabhiṣagjitīye vimāne saśodhanamadhikṛtya varṣādaya ṛtava uktāḥ | yadyapi doṣasañcayādinimittaṃ varṣādayaḥ kathitāḥ, tathā'pi sañcayādiṣu saśodhanaṃ kāryamityasya prādhānya, śiśirādayastu rasa valaṃ cādhikṛtyoktāḥ, varṣādayastu śodhanamadhikṛtya sañcayārthamiti tātparyārtha | anye tvanyathā vyākhyānayanti, gaṅgāyā dakṣiṇe deśe varṣādyṛtuvibhāgo jñātavya iti | ayamapi gayadāsācāryeṇa dūṣitaḥ |

8.11

pittādīnā saṃcayaprakopau varṣādiṣu yathā sahetukau bhavatastathā nirdeśannāha—tatra varṣāsvityādi | tatra teṣvṛtuṣu madhye | oṣadhayo godhūmacaṇakaśālyādayaḥ | taruṇya abhinavā | alpavīryā alpaśaktayaḥ, sabhavantītyadhyāhāraḥ, anye tu vīryaśabdaṃ śītoṣṇākhyavīryavācina manyante | nanu, varṣāsu godhūmādaya purātanā eva bhavanti, kathamabhinavā ityucyate ? naiṣa doṣaḥ, godhūmacaṇakagālyādayo'nta sūkṣmajalapraveśānmandimānamupagatā kiṃciccirakṛtaśaktayaḥ prarohadharmiṇa procchūnatāmupagatā anavā api tāruṇya ityucyante, śākādayastu nūtanā eva prayujyante | āpaścāprasannā apariṇatā, navatvāt, aprasannā kaluṣā ityanye, kṣitimalaprāyā pṛthivyāstṛṇaparṇotkaraśavakothādimalabahulā, atrāpi 'bhavanti' ityavyāhāra | tā upayujyamānā ityādi | vidahyante'mlapākamupayānti | kāstā ? pūrvoktā oṣadhaya āpaśca, kiṃ kriyamāṇā ? upayujyamānā | keṣāmamlapākamupayānti ? dehinā, kiviśiṣṭānā ? śītavātaviṭambhitāgnīnā śītena kupito vāta śītavātaḥ ( śārīra ), tena mandacegīkṛtāgnīnā, na punahyena śītavātena, yatastena vahnirlomakūparodhonmaṣaṇṇo'nirgamādantaravervalamevate | puna kibhūtānā dehinā ? klinnadehānāmānnāṇutaśarīrāṇām | kvasā satyā ? bhūmau | kiviśiṣṭāyā ? jalapraklināyā pānīyena suṣṭhu stimitāyām | kva sati ? nabhasi āndo | kiviśiṣṭe ? meghāvatate meghavyāpte | vidāhāt amlapākāt | pittasaṃcayamiti sahatirapā vṛddhi sacaya,
svasthānavṛddhi rityanye | saṃcīyamānamapi pittamṛtuśailyāttasmin kāle na kupyati | sa saṃcaya ityādi | sa eva pittasya varṣākālopacita saṃcaya, śaradyalpameghe ākāśe sūryaraśmibhiḥ pravilāyitaḥ san pittodbhavān vyādhīnutpādayati | tā evetyādi tā evauṣadhayaḥ pūrvoktā | kālapariṇāmāt kālaparipākāt | pariṇatavīryā sajātaśaktikā | balavatyo dehopacayahetava, anyathā pariṇatavīryabalavatorekārthatvāt punaruktiḥ syāt | āpaśca prasannā svacchā ; kṣitimalāpagamādityanye | tā iti pūrvoktā oṣadhaya āpaśca | upayujyamānā khādyamānāḥ pīyamānāśca | satuṣārapavanopastambhitadehānāmiti satuṣārapavanena himārdravātenopastambhitānyāpyāyitāni dehāni śarīrāṇi yeṣā te tathoktā ; himānīvaśāttadānī syānataiva bhavati na prakopa | sa sacaya ityādi | arkaraśmipravilāyita iti syānaghṛtavadvilayanamātraṃ vasante bhavati, na punarupagopaṇāruhya kama, kasmāt ? arkasya nātītakṣṇatveccheṣmaprācuryācca | ślaiṣmikān vyādhīn aṅgasraṃsahadayotkledādīn | tā evauṣadhaya ityādi | nidāghe grīṣme | ni - sārā durbalavīryā nirgatasārā | rūkṣā ni snehā | na kevalamoṣadhaya evavidhā bhavanti āpaśca bhavantītyarthaḥ | tā upayujyamānā ityādi |-tā anantaranirdiṣṭā auṣadhayo raukṣyalaghutvābhyā hetubhyā sūryapratāpopaśoṣitadehānā dehinā nṝṇā vātasaṃcayamāpādayantīti piṇḍārtha | yadyapi śītasya vāyoruṣṇe grīṣme sacayo na yujyate tathā'pi vātaguṇeṣu sarveṣu raukṣya pradhānaṃ, tenauṣadhīnāmatparyaraukṣyeṇa rūkṣasya vāyorbhīṣme sacaya syādityadoṣaṃ | sa saṃcaya prāvṛṣītyādi | sa vātasacaya śītavātavarṣerito vātikān vyādhīn koṣṭhatodasacaraṇādīn janayati | ka kāle ? prāvṛṣi; keṣā vātikān vyādhīn janayati ? dehinā kiviśiṣṭānā ? klinnadehānā, kasyā satyā 2 bhūmāvatyartha jalopaklinnāyām | evameṣa ityādi | evamanena prakāreṇa, eṣa iti kālasvabhāvakṛtauṣadhitāruṇyādiryāvacchītavātavarṣerito vātikān vyādhīn janayatīti doṣāṇā yau sacayaprakopau tayorayaṃ heturukta | nanu, doṣopacayaprakopopaśamanimittamiti trayāṇā cayādīnā pratijñātatvāt katha sacayaprakopau vyākhyāyopasahāra 2 naiṣa doṣa , prakope hi saśodhanaṃ kārya, tatra yadi yathāpratijñaṃ trīn praśamasahitān vyākhyāti tadā praśamāntarita prakopopakramavidhi syāt; tasmāt sacayaprakopāveva tāvat pṛthagākhyāti |

8.13

prakope yathāvasara saśodhanavidherāsajanārtha tameva vidhiṃ vaktumāha-tatra varṣeṣviti | varṣādiṣu ye sacitā doṣāsta eva yadā
śaradādiṣu prakupitā bhavanti tadā nirharaṇaṃ kartavyam | nirharaṇamākarṣaṇaṃ vamanādinā | prakupitānāmiti praśabdo bahudoṣāṇāmeva saṃśodhanamiti darśayati; madhyadoṣeṣu pācanaṃ, alpadoṣeṣu punarlaṅghanapipāsāpranigrahādi yathartuvidhisamācarediti cakāro darśayati | nanu, varṣādiṣu śaradādiṣu cayaprakopayoranantaramevoktatvāt kimarthamatra varṣāhemantagrīṣmeṣvityādipāṭhaḥ ? prakupitānāṃ nirharaṇaṃ kartavyamityeva vaktuṃ yuktam | satyaṃ, śaradādiṣveva prakupitānāṃ nirharaṇaṃ yathā syāttathā'nyatra mābhūditi niyamārthaṃ punaḥ śaradādigrahaṇaṃ, yadi punaḥ śaradādigrahaṇaṃ na kriyeta tadā grīṣmādiṣu hetubāhulyāt prakupiteṣu doṣeṣu vamanādayo vidhīyeran, na caitadiṣyate, grīṣmādiṣu hi vamanādayo vidhīyamānā vyāpadaṃ maraṇaṃ vo(co)tpādayanti | prāvṛṭsu ceti cakāraḥ saṃśodhanasādhyeṣvātipātiṣu rogeṣu grīṣmādiṣvapi saṃśodhanaṃ kartavyamiti jñāpayati | varṣādiṣu saṃcayasya pūrvamevoktatvāt punarvarrṣādigrahaṇaṃ yathāsvamṛtuvihita āhārācārākhyaḥ svasvaṛttodito vidhiḥ kartavya iti sūcayati | śaradādīnāmṛdūnā dvitīyemāse saṃśodhanaṃ kartavyam | tatra pittasaṃśodhana mārgaśīrṣe, kaphanirharaṇaṃ caitre, vātasya śrāvaṇe, evaṃ hi sādhāraṇa. kālaḥ, trimāsāntaritāśca doṣā bhavanti | tathā cāha- "grīṣmādisaṃcitān doṣān trimāsāntaritān haret"-iti |

8.14

upaśamaṃ vyākhyātukāma āha- tatra paittikānāmityādi | svabhāvata. svalakṣṇata', svalakṣaṇaṃ punaḥ śītoṣṇavarṣādi | nanu, yadi kālasvabhāvādeva doṣāṇāmupaśamastarhi śāstravaiyyarthyaṃ syāt, na ca vaiyyarthya dṛśyate, taduktavidhānādapyupaśamadarśanāt | satya-
metat, doṣāṇāṃ padārthasvabhāvavināśitve'pi cayādikṣisadṛśasantānotpattau śāstraṃ hetutayā vyāprīyamāṇa nānarthakaṃ, vināśakāraṇābhāve'pi hi ghaṭādīnā visadṛśakapālalakṣaṇotpāde mudgarādihetvantarasāphalyamasti |

8.15

sāṃvatsarikaṃ viviṃ dine'pyatideṣṭumāha- tatra pūrvāhna ityādi | tatreti ahorātre | śāradamardharātra iti bhūgolādhaḥsthitasūryatvādardharātre śāradaṃ liṅgamātapābhāve'pi golakagaṇitavido jyotirvido manyante, bhiṣajastu kālasvabhāvādāhāravaśācceti | ahorātramapi varṣamivetyādi | - śītoṣṇavarṣairya doṣopacayaprakopopaśamāstairahorātramapi varṣamiva jānīyāditi sabandhaḥ | etenāhorātrike saṃcayādyavanāgatāvādhordhvadantadhāvanādipratīkārairnirharaṇaṃ kartavyamityuktam | nanu, pratidinaṃ doṣāṇā sañcayaprakopapraśameṣu satsu kathamārtavā sañcayādayo bhavanti, divasairevarnūtānāmārabdhatvāt, āhnikacayakoṣayoḥ pratyahameva pratītatvāt | satyaṃ, āhiko cayaprakopāvahorātramāśritya somasūryānilānāmuṣṇādiguṇamātrotpannatvādalpakāraṇau, alpenaivānāgatābādhavidhānena śāntimupayātaiḥ, ṛtubhavau tu cayaprakopau mārgāntaragatasomasūryānilakṛtairdravyarasaguṇavīryavipākaprabhāvairnirantaropacitatvādahorātramātrāśritādiguṇādvyantabhinnairārabhyamāṇau mahākāraṇakau mahattaiva saṃśodhanādividhinā śāntiṃ gacchataḥ |

8.16

so'yaṃ doṣacayādiravyāpanneṣvṛtuṣu bhavatīti darśayannāha -tatrāvyāpanneṣvityādi | prāṇā agnīṣomādaya., āyuḥ śarīrendriyasattvātmamanasāṃ saṃyoga', balamutsāhopacayalakṣaṇaṃ, vīryaṃ śakti, ojaḥ hṛdayāśritaṃ saptadhātusnehaḥ |

8.17

kuta puna: ṛtūtā vyāpada ityāha- teṣā punarityādi | teṣāṃ ṛtūnām | vyāpada' śītoṣṇavātavarṣāṇāmeva vaiparītyam | adṛṣṭena sarvajanasāmānyenādharmeṇa | kāritāḥ kartuṃ prayojitā | śītoṣṇetyādi | viparītāni hīnamithyātimuktāni, oṣadhīrapaśca vyāpā dayanti viruddhatā prāpayanti | anye tu śītoṣṇavātavarṣāṇītyādi pāṭhamanyathā kṛtvā''pātatonikāpūrva paṭhanti | tadyathā, -adharma
stāvad vyāpadā saṃbhave prayojakaṃ karttā, ka puna svatantraḥ karttā ? ityāha, - śītoṣṇavarṣāṇā vaiparītyamoṣadhīrvyāpādayalyapanna |

8.18

vyāpannānāmoṣadhīnāmapāṃ copayogāddoṣaṃ vaktumāha, - tāsāmupayogādityādi |

8.19

ṛtuvyāpadāṃ cikitsāsūtraṃ darśayannāha - tatrāvyāpannānāmityādi | avyāpannaśabda ubhayatra sabadhyate, tena avyāpannā purāṇā ścauṣadhayaḥ, āpaścāvyāpannāḥ kathitāḥ | anye tu 'tatrāvyāpannānāmoṣadhīnāmapā copayoga' ityatra 'tatra purāṇāmiroṣadhibhiranupahatavīryābhi kriyā kāryā' ityādipāṭhaṃ paṭhanti; sa cātyarthamaprasiddha iti na likhita |

8.20

ṛtuvyāpadudbhavo'nyairapi hetubhirvyādhisaṃbhavaṃ darśayannāha -kadācidityādi | kadācintra sarvakālam | kṛtyā kupitamantriṇo'bhicārakarmajanito rākṣasīviśeṣa, anye tu sarvarāṣṭramlecchabhicāra ; abhicārastvekapuruṣavyāpādaka eva, abhiśāpo gurusiddhādīnāmākrośa; rakṣāṃsi hiṃsāvihārāṇi hetiprahetikulajātāni, teṣāṃ krodho rakṣa krodha; adharma kāyavāṅmanasā duścaritam | upadhvasyante upadhūyante | janapadā lokā | viṣauṣadhipuṣpagandhenetyādi | viṣāṇāmoṣadhīnā ca yāni puṣpāṇi teṣāṃ gandhena | kvacidviṣṭena 1 vāyunopanītena vāyunā samīpamānītena, tena ye śvāsakāsādayastairupatapyante janapadā | oṣadhaya muvi (bhuvi) lindavṛkṣādaya. | anye tu kāsaśvāsetyādipāṭhamanyathā paṭhanti - 'kāsaśvāsapratiśyāyagandhajñānabhramaśirorugjvaramamūrikādibhirupatapyanta', iti, vyākhyānayanti ca - tatra nāsārandhrānugatena vāyunā kāsaśvāsapratiśyāyagandhajñānabhramaśirorujvaramamūrikādibhirupatapyanta', kādya. | grahanakṣatracaritairveti grahāṇā śanaiścarādīnā garhitasthānasthitānā pracāro grahacaritaṃ, nakṣatrāṇi aśvivanyādīni teṣā caritamulkāpātādibhirjanmanakṣatrābhihananam | gṛhadāretyādi gṛhādīnā yāni garhitāni ninditāni lakṣaṇāni cihnāni tannimittaṃ
prādurbhāva utpattiryaiṣā vyādhīnā tairvā upatapyante janapadā; dārā bhāryā, śayanaṃ khadvā, āsana pīṭhaṃ, yānaṃ dolārathādi, vāhanaṃ hastyaśvādi, maṇi sphaṭikādi, gṛhādayo maṇiparyantāsta eva ratnānīti samāsaḥ, anyathā maṇiratnayorekārthatvāt punaruktatā syāt, anye tu maṇaya sarpādīnā pragastāvayavaviśeṣā, ratnāni māṇikyādīni, upakaraṇāni ghaṭapiṭharaśūrpādīni; athavā gṛhādīnyevopakaraṇāni| anye tu gṛhadāretyādigadye gṛhadāraśabdau nimittaśabdaṃ ca parityajya 'śayanāsanayānavāhanamaṇiratnopakaraṇagarhitalakṣaṇaprādurbhāvairvā' iti paṭhanti |

8.21

idānīmṛtuvyāpadādikṛtānāṃ rogāṇā sāmānyena cikitsāṃ darśayannāha, - tatra sthānetyādi | ṛtukopasyādharmakāritvāttatra daivavyāpāśrayaṃ bheṣajam | śāntirindriyavijayaḥ, athavā vedoktamantryairjanādikaṃ; prāyaścittaṃ prāktanakarmopaśamārtha smārttavacanena cāndrāyaṇādi, athavā "prāyo nāma tapaḥ proktaṃ cittaṃ niścaya ucyate | taponiścayasaṃyuktaṃ prāyaścittamiti smṛtam" - iti; maṅgalaṃ praśastodadhamaṇikāraṇādi; japa oṅkārapūrvakaṛgyajuḥsāmāvarttana; homo lakṣakoṭiprayutopalakṣita , upahāra devāndiṣu gavāśvaprabhṛtīnāmupā(na)yanaṃ, anye upahāro devatānā sapaśurbali; ijyā yāgaḥ; añjali. bhaktyā karasapuṭavidhānaṃ, namaskāro devadvijagurubhya kāyavāṅmānasā praṇāma, tapa tāpanālakṣaṇamupavāsādi; niyama śāstrodito vidhimauṃnādi, dayā prāṇiṣu kṛpā; dānaṃ yathāvibhavaṃ vittavisarga, dīkṣā guruto mantrādigrahaṇa, abhyupagama guruvākyādīnāmaṅgīkāra, parāścaiḥ sthānaparityāgādibhiḥ pratyekaṃ sabadhyate | evaṃ sādhu bhavati evaṃ kuśalaṃ bhavatītyartha. |

8.22

ata ūrdhvamityādi | avyāpannā prasannāḥ |

8.24

ṛtuprakope hi pūrvaṃ śāntyādikamukta, adhunā prasannartulakṣaṇānyāha - vāyurvātyuttara ityādi | tatra ṣaḍsuṣu madhye, hemante uttaradiśo jātatvāduttaro vāyurvāti vahati | raja dhūli ; ākulā vyāptā | himānaddhā himasabaddhā | darpitā harṣitā | dhvāṅkṣa kāka, khaṅga gaṇḍaka, uraśro meṣa | punnāga iti padmakeśaram | himasāhvaye hemante || 23-24 ||

8.25

prasaṅgaśiśirartulakṣaṇamāha-śiśira ityādi | vātavṛṣṭiḥ vātena miśritā vṛṣṭirvātavṛṣṭiḥ|

8.28

adhunā vasantalakṣaṇamāha- siddhetyādi | vasante dakṣiṇadiśo jātatvānmalayaparvatasthitacandanasurabhirdakṣiṇo vāyurvāti | anyadapi vasantalakṣaṇamāha, -diśo vasanta ityādi | vasante diśo vimalā rajodhūmādivarjitatvānnirmalā bhavanti | diśa eva ca kiṃśukādivṛkṣapuṣpitai kānanairupaśobhitā bhūṣitā bhavanti | tā eva diśa kokilāṣaṭpadagaṇairupagītā madhuradhvaniyuktā bhavanti | dakṣiṇānilasaṃvītā dakṣiṇavātenāvṛtā diśa ityarthaḥ | sumukhāḥ śobhanāvakāśāḥ | pallavojjvalāḥ pallavaiḥ kṛtvā śṛṅgāritāḥ || 26-29 ||

8.31

avyāpannagrīṣmartulakṣaṇamāha - grīṣma ityādi | asukha iti grīṣme hi nairṛto vāyurasukhaprado bhavati | tanvyaḥ alpapravāhāḥ | bhrāntacakrāhvayugalā iti jalāśayānveṣitayā bhrāntacakravākayugalā diśo bhavanti | paya pānākulā iti udakapānāya vyagrā mṛgā bhavanti | dhvastavīruttṛṇalatā iti vīrudho viṭapāḥ, tṛṇāni prasiddhāni, latā vallī, ete vīrudādayo dhvastā adha patitā bhavanti | viparṇāṅkitapādapā iti viparṇairvigalitapatraiḥ, aṅkitāścihnitāḥ, pādapā vṛkṣā bhavanti || 30-31 ||

8.33

avyāpannaprāvṛḍtulakṣaṇamāha- prāvṛṣītyādi | paścimānilakaṃpitairambudairambaramākāśaṃ prāvṛṣi ānaddhamācchāditaṃ bhavati | kathaṃbhūtairambudairityāha- vidyududdyotetyādi |- vidyududdyotena saha prasṛtai. kṣaritaiḥ, tumulasvanai pracaṇḍagarjitaiḥ | mahī ca prāvṛṣi kathambhūtā bhavatītyāha-komaletyādi | - śaṣpaṃ bālatṛṇaṃ, āḍhyāḥ samṛddhā. | śakragopa indravadhūḥ, anye jyotiriṅgaṇapamāhu | nīpo dhūlīkadamba || 32-33 ||

8.35

avyāpannavarṣā lakṣaṇamāha-tatra varṣāsvityādi |- varṣāsrambhasā pānīyena channotkhātataṭadrumāśca nadyo bhavanti | sopānasahitakūpaviśeṣā vāpya | bhūravyaktasthalaśvabhrā iti bhūmiśca dṛśyasthalagartā bhavati | nātigarjadityādi atigarjitavarjitaṃ parjanyo yo'sau meghastena niruddhārkagrahaṃ nabho bhavati || 34-35||

8.37

śarallakṣaṇamāha-babhrurityādi | -babhru kapilāpaṅgala | śvetābhravimalaṃ nabha iti nabha ākāśaṃ, śvetābhraṃ vimalaṃ ca bhavati | haṃsāṃsaghaṭṭitairiti haṃsaskandhacālitai. | paṅkaśuṣketyādi nimnādiṣu pradeśeṣu yathāsaṅkhyaṃ paṅkādikīrṇā bhavati | drumāśca valmīkakāriṇyaḥ sūkṣmāḥ pipīlikā' | vāṇetyādi bāṇa sahacaraḥ, saptāha sahaparṇaḥ, bandhūka' bandhujīvaka', 'bāṃḍulī' iti loke | "matsyāmlabhojinaḥ prācyā nityaṃ cānūpasevinaḥ | ślīpadaṃ galagaṇḍāśca prāyasteṣu bhavanti hi || nimnotayogatān matsyān bhakṣayanti samudrajān | prāyaśa. kuṣṭhinastena manuṣyā dakṣiṇāpathe || tailāmlabhojino nityaṃ godhūmavidalāṃśinaḥ | bhūyiṣṭhamarśasāstena khaṅgāścāvantijā narā || māsakāmāḥ surākāmā strīkāmā sāhase ratāḥ | māgadhāstena bhūyiṣṭhaṃ dṛśyante rājayakṣmaṇaḥ || tīkṣṇānyannāni sevante vāhīkāstu viśeṣataḥ | abhiṣyandīni māsāni tathā dhānyodakāni ca || prakṛtyā cāpyabhiṣyandān sevante mānavā. sadā | tena vāṭīkadeśeṣu prāyo vyādhirbalāsaka || nānādeśasvabhāvā ye nānāhārāstathaiva ca | nānācārā naikasattvā dharmiṇo'dharmiṇastathā || teṣā sātmyaṃ ca sattvaṃ ca ṛtukālaṃ ca lakṣayet | bhaiṣajyaṃ tu tata-

8.38

idānīmadhyāyaparisamāptau vyāpatsaṃgrahaśloka — svaguṇairityādi | svaguṇairatiyukteṣviti svaguṇā ṛtūnāmanantaroktāḥ, tairatiyukteṣu atiśayayukteṣvṛtuṣu, doṣā dehināṃ kupyantīti sarvatra sabandhanīyaṃ, athavā ṛtūnā svaguṇā śītoṣṇavarṣāṇi, tairatiyukteṣu | viparīteṣviti mandaśītādiyukteṣu, anye tu śīte uṣṇa, uṣṇe śītaṃ, varṣāsvavṛṣṭiriti ṛtuvaiparītyamāhu | viṣameṣvapīti vaiṣamya puna ṛtūnā varṣāliṅgaṃ śaradi, śaralliṅgaṃ hemante, anyartuliṅgamanyasmin, evamanulomavilomābhyā śeṣamṛtuvaiṣamyamudāhārya, anye tu, ṛtūnā yathoktaliṅgānāmekasminnatau sarveṣā liṅgānā bhāvo'bhāvaśceti vaiṣamyamāhu | etena svaguṇātiyogāddhetūnā ṣaḍ vyāpattayaḥ, viparīteṣu ṣaḍ, viṣameṣu ca ṣaḍevetyutūnāmaṣṭādaśa vyāpattaya uktā |

8.39

haredvasante śleṣmāṇamityādi sugamam |
iti śrīḍalhaṇaviracitāyā nibandhasaṃgrahākhyāyā suśrutavyākhyāyā sūtrasthāne ṛtucaryādhyāya ṣaṣṭha |

Linked texts (1)

Suśrutasaṃhitā — Suśruta & Nāgārjuna (siddha/alchemist), Sanskrit