The Compendium of Suśruta 82
Nibandhasaṅgraha 82
- Language
- Sanskrit
82.2
sirāvarṇavibhaktyanantara jñātavyadhyāvyadhasirasya sirāvyadhavidhiryujyata ityāha, — athāta ityādi |
82.3
bāletyādi | — bālasthavirayorasampūrṇakṣīṇadhātutvād sirāṃ na vidhyet | rūkṣakṣatakṣīṇānā vātaprakopabhayāt sirā na vidhyet, kṣata iti ura kṣatayukta sadādyabhihato vā, kṣīṇa kṣīṇadhātu ; gayī tu kṣatena kṣīṇa. kṣatakṣīṇastasyānilavyāvibhayānna vidhyediti vyākhāyati | bhīrośca tamobahulatvālrohitadarśanena mūrcchābhayānna vidhyet | pariśrāntasya śramakupito vāta śoṇitāvasecanenātiprābalyaṃ prāpya śarīravyāpādaka syāt, madyapasya madavikṣiptacittasyātisūrcchākaratvāt, adhvastrīkarṣitasya vātaprakopabhayānna vidhyet | vāntaviriktayorūkṛtasarjanayorapītasnehayorvamanavirekānantarameva vātaprakopabhayāt sirā na vidhyet | āsthāpitājāgaritayormārutaprakopabhayānna vidhyet, anuvāsitasya mande'gnau bhūyo'gnimāndyabhayāt, klīvasya pradhānadhātukṣepeṇāhapasattvatvena ca niścitavināśāta, kṛśasya garbhiṇīnā copakṣīṇadhātutvāddehasandehabhayāta, kāsaśvāsaśopiṇāmapyapacīyamānadhātutvena dehasandehabhayānna vidhyet | pravṛddhajvarasyāsṛkstrāveṇa pralāpādibhayāt sirāṃ na vidhyet | yāścāvyadhyā iti aśopāvyadhyaprasaṅgenoktamiti na punaruktam |
82.4
śoṇitāvasekasādhyā iti 'tvagdoṣā granthaya śophā' ityādinā śoṇitavarṇanīye uktā. | teṣu cāpakkeṣviti yadyapi raktābhāvāt pakkānā raktasrutirna kriyata ityarthādevāpakvagrahaṇa labhyate, tathā'pi vākyopakrameṣu madhye śoṇitāvasekasya prādhānyakhyāpanāyāpakvagrahaṇaṃ kṛtam | anyeṣu cānukteṣviti ye vipākābhimukhā. śoṇitāvasekasādhyedhvanabhihitāsteṣvityarthaḥ | yathābhyāsamiti yathāsamīpamityarthaḥ | yathānyāyamiti nyāyasya snehasvedādikasyānatikrameṇa yathānyāyam |
82.5
idānīṃ kāraṇavaśātpratiṣiddhānāmapi śoṇitāvaseka darśayannāha, —pratiṣiddhānāmityādi | pratiṣiddhānāmiti bālasthavirādīnām | ātyayikedhviti atyayo vināśī bhavatyasmādityātyayiko vidagdhādirananyasādhyaḥ |
82.6
tatra sirāvyadhasya pūrvakarmavidhi pradarśya pradhānakarmavidhiṃ darśayannāha, —tatretyādi | tatreti vākyopakrame | āturamiti atrāturagrahaṇaṃ svasthasya raktaṃ na strāvayediti bodhanārtham | dravaprāyamiti rakkotkleśanārthaṃ dravāvikramannaṃ bhuktavantam | yavāgūṃ pītavanta ceti sātmyāpekṣayā | yathākālamiti varṣādiṣu vyaṅgādikālānatikrameṇa | upasthāpya sannidhāne sthāpayitvā | āsīnamupaviṣṭa, sthitamūrdhvābhūtam | nātigāḍhaṃ nātiśithilamiti nātigāḍhamuttamāṅge, nātiśithila gātrāsu | śarīrapradeśamāsādyeti marbharahitaṃ śarīrapradeśaṃ gṛhītvetyartha | prāptaṃ śastramiti upayuktaṃ śastramityarthaḥ |
82.7
naivetyādi | abhrita iti abhrāṇi sajātāni yatra dine tadabhritaṃ dinaṃ, tasminnityarthaḥ |
82.8
idānīmuttamāṅgasakthipāṇidvayapṛṣṭhodaravakṣomeḍhrajihvādiṣu sirāṇāṃ yena prakāreṇotthāpanaṃ taṃ darśayannāha, — tatretyādi | aratnimātrocchrite iti kaniṣṭhāṅgulipramitahastamātrocchrita ityarthaḥ | sandhiyasyāsyopari jānusandhiyasyopari kūrparau niveśyetyarthaḥ | karmapuruṣamiti yasya sirāvyadhanaṃ karma kriyate sa karmapuruṣaḥ | antarmukhavarjanāmiti mukhāntargatavarjitānāmityartha | tatra pādavyadhyetyādi | śrotādīnāmiti śrota vaktraṃ, ādigabdādvalkalādīnāṃ grahaṇam | athopariṣṭādityādi | pūrvavaditi vyadhyapradeśasyopari caturaṅgula ityarthaḥ | gṛdhrasītyādi gṛdhrasyāṃ sakucitajānoḥ, viśvācyā sakucitakūrparasya, sirā vidhyediti pūrvavākyāt saṃbadhyate | śroṇīpṛṣṭhaskandheṣviti sirāmiti pūrvataravākyāt saṃbadhyate | kīdṛśasya puruṣasyetyāśaṅkya viśeṣaṇatrayamāha, —unnāmitapṛṣṭhasyetyādi | visphūrjitamāyāmitaṃ pṛṣṭhaṃ yena saḥ, tasya | udaroraso prasāritoraskasyonnamitaśiraskasya visphūrjitadehasya ‘sirā vidhyet’ iti śeṣa | visphūrjitadehasyeti āyāmitamadhyaśarīrasyetyartha | avanāmitameḍhrasyeti stabdhamevāvanāmitaṃ meḍhūṃ yasya sa tathā, tasya meḍhre ‘sirā vidhyet’ iti śeṣaḥ | anuktānāmapi yantraṇaprakārāṇā buddhyā vīkṣaṇena karaṇīyatā darśayannāha, — evamityādi |
82.9
idānīṃ pradeśaviśeṣeṇa śastrapraṇidhānapramāṇaṃ śastraviśeṣaṃ ca darśayannāha, — māsaleṣvityādi | māsaleṣu jaṭharasphigādiṣu, yavamātraṃ yavapramāṇam | vrīhiratra pradhānakalpanayā śūkadhānyaṃ, tatrāpi raktaśālireva |
82.10
nityagasya kālasya śītoṣṇavarṣāmedena trividhatvāttriṣvapi kāleṣu viśeṣamāha,—vyabhre ityādi vigatāni abhrāṇi yasmin dine tat vyabhraṃ dinaṃ tasmin vyabhre dine, varṣāsu varṣākāle, sirā vidhyedityartha | grīṣmakāle tu śītale iti tṛtīyapraharānantaramityarthaḥ | hemantakāla iti hemantagrahaṇaṃ śītakālopalakṣaṇam | etaccālantikavyādhivaśena, na puna svasyasya; tasya hi śaradādisādhāraṇa evaikaḥ kāla iti |
82.11
suviddhasirālakṣaṇamāha, — samyagityādi | muhūrta miti muhūrtaśabdaḥ sravedasṛgityatra ca sabadhyate |
82.12
idānīṃ sirāyā viddhāyā satyā pūrvaṃ duṣṭameva rakta pravarttata iti darśayannāha, — yathetyādi |
82.13
sirāṇā samyagviddhānāmapyasravaṇe kāraṇaṃ darśayannāha,— mūrcchitasyetyādi | atibhītādiṣvatibhayādijanitavātena sirāmukhanirodhāt, anutthitayantritānā śoṇitasya pravṛttāvanabhimukhībhāvātra vahantītyarthaḥ | yadyapi madamūrcchārthamārtānāmityādinā sūtrasthānoditenāyamartha uktastathā'pi prakaraṇāntaratvānna paunaruktyam |
82.14
kṣīṇasyāvaśyasrāvaṇīye śoṇite kramasrāvaṇa darśayannāha,— kṣīṇasyetyādi | mūrcchayā'bhihatasyeti akṣīṇasyāpītyarthaḥ |
kṣīṇe'tisrāvaṇasya bahudoṣakaratvānniṣedhaṃ kurvannāha, — raktamityādi |
82.16
prasthaṃ sārdhatrayodaśapalāni | tathā coktaṃ, — “vamane ca vireke ca tathā śoṇitamokṣaṇe | sārdhatrayodaśapalaṃ prasthamāhurmanīṣiṇa.”—iti |
tatra pādadāhapādaharṣavāvakhallukacippavisarpavāta-
82.17
idānīṃ niyatadehadeśagatarogaviśeṣeṇa vyadhyānāṃ sirāṇāṃ dehadeśaviśeṣaṃ niyamayannāha, — tatretyādi | prabhṛtigrahaṇādanye'pi pādaroga raktārjunaśvipadopajātā gṛhyante | taccikitsite yathā vakṣyata iti ślīpadacikitsite yena prakāreṇa vakṣyate, tathā ślīpade sirā vidhyedityarthaḥ | kroṣṭukaśira ityādi kroṣṭukaśīrṣādiṣu vātavedanāsu jaṅghāyā sirā vidhyet | tatrāpi pradeśaviśeṣajñānāyāha, —gulphasyoparītyādi | apacyāmiti utpannamātrāyāmityarthaḥ ; na tu rūḍhāyā, tasyāṃ ‘pāṣṇiṃ prati dve daśa cāṅgulāni’ ityādinā cikitsitasyoktatvāt | etenetyādi | yasmāddhastayo-
rapi dāhādayo rogā bhavantyato bāhugrahaṇaṃ kṛtam | kiṃ sarvatraiva sakthibāhvoḥ samānaḥ sirāvyadha āhosvit kutracidbhinna iti darśayannāha, — viśeṣata ityādi | kūrparasandherityatra sandhiśanabdena sandhisamīpa ucyate, sandhau śastrapraṇidhānasya niṣiddhatvāt | yakṛddākhye dṛti yakṛddātyudarasya sarvāvasthāyāmityarthaḥ | etāmeva dakṣiṇavāhumadhyāśritāmityartha | kāsaśvāsayoriti kaphotthayoḥ kaphāvṛttamārutajanyayorvā | gayī tu kāsaśvāsayoralpayormārgaviśuddhyarthaṃ, natṛddhikayo, tatra sirāvyadhapratiṣedhasya prāgeva pratipāditatvāditi vyācaṣṭe | gṛdhrasyāmiva viśvācyāṃ yathā gṛdhrasyā jānusandheruparyadho vā caturaṅgule, evaṃ viśvācyā kūrparasandheruparyadho vā caturaṅgula ityartha | śroṇimityādi śūlinyāmiti kālenānuvandhabhūtaraktāvṛttavātakṛtaśūlayuktāyāmityarthaḥ | parivartikā ‘mardanāt pīḍanādvāyu’,’ ityādiprokaliṅgā | vṛṣaṇayorityādi mūtravṛddhyāmiti paripakkāyāmityartha | sevanyā vāmapārśva iti sevanīpradeśādvāmapārśva ityartha | vāmapārśve ityādi | vṛddhavāgbhaṭe tu ‘vidradhau pārśvaśūle ca pāśrvekakṣāstanāntarasthā’ iti sāmānyenaiva pārśvaśabdopādānaṃ kṛta, tasmādatrāpi vāmapāśrvagrahaṇaṃ dakṣiṇapārśvopalakṣaṇaṃ, tena dakṣiṇapārśve yadā śūlavidradhī bhavatastadā dakṣiṇapārśve kakṣāstanāntarasthāṃ sirā vidhyedityarthaḥ | asyāgre ‘etāmeva kaphodara’ iti kecit paṭhanti, sa na paṭhanīya ‘dakṣiṇavāhau yakṛddākhye kaphodare ca’ iti prāgeva kaphodare sirānyadhasya pratipāditatvāt | bāhuśopetyādi | śoṇitāvṛttavātajanitayorvāhuśoṣāvabāhukayorapyaṃsayoḥ sirāvyadhaḥ, natu kevalavātakṛtayorityeke vadanti, paramata cāpratiṣiddhamanumatameveti jejaṭācāryaḥ | gayī tu ‘bāhumadhye bāhuśoṣāvabāhukayorapyeka vadantyaṃsayorantare’ iti paṭhitvā vyāśyāti-bāhuśopā'vavāhakayorvāhumadhye kūrparāsayormadhye ityartha ; matāntaramāha, — eke vadantyaṃsayorantara iti | nanu cānyatrāvabāhukāditi sirāvyadhapratiṣedhāt kathamatra sirāvyadho vihita ? naivam , anyatrāvabāhukādityanena vātavyādhicikitsitāvekṣaṇasya pratiṣedho, na tu sirāvyadhasyeti tatraiva vātavyādhicikitsite varṇayiṣyāma | bāhuśoṣe ca kevalānilaje'vyavasthāyaśāt sirāvyadha, tathā tṛṣṇāmbulavaṇādervātaharasyopayogāt kupitena śoṇitenāvṛto yadā vedanākārī tadā sirāvyadha iti | triketyādi asayorantara ityatrāpi sabadhyate | tenāsayorantare yatrikasandhiratatsamīpagatāṃ, na punatrikasandhimadhyagatā, trikasandhermarmatvāt | adha ityādi skandhasandheradhogatāṃ vāmadakṣiṇapārśvayorekatarapārśvasaṃsthitāṃ sirāṃ vidhyediti samudāyartha | hanutyādi hanusandhisadhyagatā hanusamīpasandhimadhyagatāmityarthaḥ | śaṅketyādi | kecidatra ‘unmāde'pasmāre ca’ iti paṭhanti, tatrāpasmārasya pāṭho na saṃgacchate, tathāca vāgbhaṭaḥ, —‘‘uro'pāṅgalalāṭasthānyunmāde'pasmṛtau puna | hanusandhau samudbhūtā sirā bhrūmadhyagāminīm’’— iti | jihvetyādi jivhārogeṣu kaṇṭakādiṣu, dantavyādhiṣu kṛmidantādiṣu | tālunītyādi tālavyeṇviti tālubhaveṣu vikāreṣu | karṇayorityādi atroparigrahaṇamadhonivṛttyarthaṃ, vidhuramarmāśritatvādadhobhāgasya | karṇaśūla iti raktāvṛto'nilaje ityarthaḥ | karṇarogadvāreṇaiva karṇaśūle prāpte tadupādānaṃ viśeṣārtham | tadrogeṣu karṇarogeṣu | gandhetyādi nāsārogadvāreṇaiva gandhāgrahaṇe prāpte viśeṣārthamupādānam | timiretyādi pāko'kṣipākaḥ | upanāsike nāsāsamīpasthe sire | apāṅgyā bhrūpūcchāntasthā | etā eva śirorogodhimanthaprabhṛtiṣu rogeṣviti prabhṛtigrahaṇāt kṣudraroge paṭhitārūṃṣikāderapi grahaṇam | sarveṣu pūrvokteṣu raktānubandhajeṣu raktajeṣu vā sirāvyadho nānyādṛśeṣu |
82.18
ata ityādi | duṣṭo vyadho yāsāṃ tā duṣṭavyadhāḥ | katisaṃkhyā ityāha - viṃśatiḥ | kathaṃ viṃśatirityāha, - durviddhetyādi |
82.19
idānīṃ duṣṭavyadhānāṃ vivaraṇamāha, -tatretyādi | avyaktamiti alpatayā aspaṣṭam | antaḥpraviśatīti śarīrābhyantara praviśatītyarthaḥ | kuñcitāyāmiti kuṭilībhūtāyāmityarthaḥ | pṛthulībhāvamāpanneti kuṇṭhaśastrābhighātena cippaṭatayā prasaraṃ prāptā | anāsāditā aprāptā | caturbhāgāsāditeti caturbhāgena prāptā | vepamānāyā iti kampamānāyāḥ | śoṇitasammohaḥ śoṇitāpravṛttiḥ| chinneti dvidhābhūtā | kriyāsaṅgakarīti gamanādikriyāvināśakarī | pradeśasyeti sirāvyadhanapradeśasya, bahuśo ghaṭṭanāditi bahūn vārān tāḍanāt | ārohavyadhā uparyuparyāropitaśastrapadā, ata eva taiḥ śastrapadairdhenustanairiva sravaṇād dhenukā | bahuśo bhinneti 'ekasthāne eva' iti śeṣaḥ | āśuvyāpatsu prāgeva vyāpatkāraṇapratiṣedhaḥ, jātāsu tatkāraṇaviparītaguṇācaraṇaṃ, tatkāraṇajeṣu vikāreṣu yathāsvaṃ śamanena praśamanamiti |
82.20
idānīṃ sirāvyadhane yatnaṃ darśayannāha, - sirāsvityādi | śikṣito'bhyāsena nipuṇaḥ, sirāsu nāsti, matsyavaccalanāt; tasmāttatkṣadhe yatno vidheya ityarthaḥ |
82.21
idānīṃ śastrakarmāṇapuṇavaidyādvyāpsaṃbhavaṃ darśayannāha, - ajānatā ityādi |
82.22
idānīṃ snehādikarmaṇa sirāvyadhasya guṇotkarṣaṃ pratipādayannāha-snehādibhirityādi |
82.23
adhunā sirāvyadhasya cikitsārdhatvaṃ darśayannāha, - siretyādi | cikitsārdhamiti cikitsāṃmadhye pradhānamityarthaḥ; apare'rdhaśabdaṃ saṃkhyāvācakamāhuḥ | "māsamedo'sthimajjānaḥ śoṇitasrāvasecanāt | dhamandhaśca viśuddhyanti duṣṭaraktāstathaiva yāḥ | rasasvedādiniṣyandādviśuddhyanti na puṣkalam" iti |
idānīṃ snigdhādibhiḥ puruṣaiḥ krodhādīni sāmānyena parihartavyānīti darśayannāha,—tatretyādi | sthānamūrcchībhavanaṃ, āsanamupaveśanam | eteṣāṃ krodhāyāsādīnā pañcadaśānā, upariṣṭāddhāturopadravacikitsite |
82.25
idānīṃ sirāviṣāṇādīnā raktāvasecanopāyānā yathāpūrvaṃ gurutāṃ darśayannāha, —sirāviṣāṇetyādi | padaiḥ pracchānaiḥ, avagāḍhamabhyantarāśrayaṃ, yathāpūrvaṃ pūrvānatikrameṇa, etenoktaṃ padaiḥ, avagāḍhaṃ jalaukobhi, avagāḍhataraṃ tumbaiḥ, avagāḍhatamaṃ viṣāṇena, sārvaṅgikamavagāḍhatamaṃ ca sirābhiriti |
82.26
tatra sirāviṣāṇatumbajalokaḥpracchānānā viṣaya kaścidāha, —avagāḍhe ityādi |
iti śrīḍalhaṇaviracitāyā nibandhasaṅgrahyāyāṃ suśrutavyākhyāyā śārīrasthāne'ṣṭamo'dhyāya. |
Linked texts (1)
- Suśrutasaṃhitā — Suśruta & Nāgārjuna (siddha/alchemist), Sanskrit