Pramāṇa · Search · About · API

The Compendium of Suśruta 83

Nibandhasaṅgraha 83

Language
Sanskrit

83.2

sirāvyadhavidhiśārīrānantara sirādhamanīsrotasā sahaśatvāddhamanīvyākaraṇārambho yujyata ityāha, — athetyādi | dhmānādnilapūraṇāddhamanyaḥ, tāsā vyākaraṇa vivaraṇaṃ yasmin śārīra iti vigrahaḥ |

83.3

tāsvatītāvekṣaṇaṃ nirdeśannāha, — caturviṃśatirityādi | tatra dhamanīsirāsrota svakīyamata khamatena hetumatā nirākartumāha, — tatretyādi | avibhāgo'pṛthaktvaṃ, saraṇāt sirā, sirā eva
dhmānāddhamanyaḥ, sravaṇāt srotāṃsīti | apṛthaktve svayameva hetumāha, — sirāvikārā ityādi | — sirāvikārā iti sirāṇāmevākārāntareṇa pariṇāmāḥ, piṣṭavikārakṣīravikāravat | punarapi tairuktaṃ, — “ākāśīyāvakāśānā dehe nāmāni dehinām | sirāḥ srotāṃsi mārgāḥ khaṃ dhamanyo nāḍya āśayāḥ”— ityādi | para matocchedamāha, —tannu na samyagityādi | vyañjanānyatvānnākṣaṇyānyatvāt; tatra sirāṇā vātādivahanānāmaruṇanīlaśuklalohitavarṇatvaṃ lakṣaṇaṃ, śabdādivahadhamanīnāṃ tu varṇānukteḥ khadhātusamavarṇatvaṃ, evaṃ srotasāmapi | taduktaṃ carake, —“khadhātusamavarṇāni vṛttasthūlānyaṇūni ca | srotāṃsi dīrghāṇyākṛtyā” ityādikam | mūlasanniyamo dvitīyo bhedo yathā—tāsā mūlasirāścatvāriṃśadityārabhya yāvadevametāni saptasirāśatāni; dhamanīnā tu caturviṃśatirdhamanyaḥ, srotasā punadvardvāviṃśati srotāṃsi | karmavaiśeṣyaṃ viśiṣṭakarmakaratvaṃ, tacca tṛtīyabhedakāraṇaṃ, tadyathā —karmaṇāmapratīghātamityādinokta sirāṇā karmavaiśeṣyaṃ, śabdarūparasagandhavahatvādikaṃ dhamanīnā, prāṇānnavāriraktaśoṇitamāsamedovāhitvaṃ srotasām | āgamo'trāyurvedaḥ, sacaturthabhedahetu., tadyathā—‘sirā dhamanyo yogavahāni srotāṃsi'iti, tathā 'marmasirāsnāyudhamanī. pariharan' ityādiṣu sirādīnāṃ yadi vibhaktatvaṃ nābhaviṣyattadā pṛthagvivaraṇaṃ nākāriṣyaditi | idānīmeteṣā sirādhamanīsrotasāṃ parasparabhinnānāmapi karmasvavibhāga iva bhavatīti darśayannāha, —kevalamityādi | sannikarṣo naikaṭyaṃ, avibhāga iva apṛthaktvamiva karmasu bhavati, atisannikarṣādihetucatuṣṭayena karmasvapṛthaktvamiva bhavati | kathaṃ ? yathā'tisannikarṣayuktīkṛtānāṃ tṛṇānā pratyeka bhinnajvalanakriyāṇāmabhinnamiva jvalanaṃ pratīyate | sadṛśāgamatvāditi āptānāṃ vacanamāgamaḥ, tasya sadṛśatvāt | tathā hi— “ākāśīyāvakāśānā dehe nāmāni dehinām | sirā srotāṃsi mārgā. khaṃ dhamanya” ityāptopadiṣṭena sirādisādṛśyena na nirdhārya jñāyate sirādiṣu kasyedaṃ toyādivahanaṃ karma | sadṛśakarmatvācca yathā—saha gāyatā gāyakānāṃ bhinnagītatkriyāṇāmapyabhinnagītakriyātvapratīti. | saukṣmyāccaścā—ghaṭasthitamṛtparamāṇūnā pratyekamudakāharaṇaṃ kurvatāmekakriyākāritvapratītiḥ |

83.4

tāsāmityādi |

83.5

praśvāso'ntaḥpraviśadvāyuḥ, ucchvāsa ūrdhvamuttiṣṭhadvāyuḥ, jṛmbhitaṃ svapnaprakṛtadhamanīdharmaḥ, kṣuddhasitakathitāni ghoṣabhāṣa yorviśeṣā., ruditamaśruvāhinyoḥ karma, ādiśabdādrūpādivāninīdhamanīsaṃbandhināṃ prekṣitādikarmaviśeṣāṇāmavarodhaḥ | tāstvevatyādi | śabdādīṃścaturaḥ pratyekaṃ dvābhyā dvābhyāmityaṣṭābhī rajaḥpravartitātmaprayatnaprabodhamano'nugatābhirdhamanībhirgṛhṇīte | manasaścāṇutvādekatvācca tāsā yugapatpravṛttirnāstīti tāsā yā dhamanī manasā'nuyujyate tayaiva rūpādiṣvanyatamamātmā gṛhṇīte, na punaryugapadeva rūpādikaṃ sarvaṃ sarvaśiriti | sparśagrahaṇaṃ punaratraivādhyāye tiryaggāṇāṃ karma vakṣyati | bhāṣata iti tālvādisthānavyāpāraniṣpāditākārādivarṇavyaktimuktaṃ śabdaṃ karoti, ghoṣaśca tadviparīto'vyaktaḥ śabdaḥ | dvābhyā svapiti tamoviṣayābhyāṃ, sattvaviṣayābhyā tu budhyate | etābhirūrdhva nāmerudarādayo dhāryante, annādibhi saṃhṛtābhirudarādīnāṃ bandhanena dṛḍhīkratatvāt; vātādivahanena caitābhireva yāpyante |

83.7

vātādyabhivahanamāsāṃ sāmānyaṃ karma | ārtavādīnītyādiśabdādannatoyādīnā svīkāraḥ | sthānāntaragatānāṃ tāsāmeva karmāha-tāstvityādi | abhiprapannā abhimukhaṃ prāptāḥ | vipakvamauṣṇyāditi agneriti śeṣaḥ | vivecayantya iti yathā yathā vipakvamaśanarasa tathā tathā pṛthak kurvantya ityarthaḥ | abhivahantya iti abhitaḥ sarvato vahantyaḥ | tarpayanti prīṇayanti | kathaṃ punaḥ sakalameva śarīraṃ tāstarpayantītyāśaṅkayāha, -arpayantītyādi | kathamarpayantītyatra yuktimāha, -rasasthānaṃ cābhipūrayantīti | ayamabhiprāyaḥ - āmapakvāśaye adhogāmirevamannaraso vartulīkṛto rasasthānasya pūraṇaṃ tataścordhvagāmistiryaggābhiśca tatra tatropanīyata iti sakalaśarīratarpaṇamadhogatānāmeva karma; rasasthānaṃ ca hṛdayaṃ, tatpūraṇaṃ ca tanniṣpāditarasaparamparayā na punaḥ sākṣādeva, adhogamatvenāsā (ūrdhvagamanābhāvāt ) hṛdayagamanameva nāstīti | tatra mūtrapurīṣasvedāṃśca vivecayanti pṛthak kurvanti, pakvāntarasāditi śeṣaḥ | pittāśaye karma tāsāṃ nirdiśyāmapakvāśayāntare nirdiśannāha, - āmapakvāśayāntara ityādi | pacanaṃ parka bhāve ktaḥ, tasyāśayaḥ pakvāśayaḥ, etenāmasya pacyamānasya yadantaraṃ tatretyarthaḥ | dve annavāhinyāvantrāśrite | nahi pittāśaye rasamutrapurīṣabhāvena vivicyamānasyāhārasyānyabhāvo'sti, nāpi toyasya toyabhāvanā; tena toyamatra bhaviṣyato mūtrasya kāraṇabhūtaṃ pakkāhāravivekajaṃ dravaimayamudakamivodakaṃ, tadapi dve eva vahataḥ; tadevodakaṃ vastivivaraprāptaṃ mūtramityucyate, tadvahe dve mūtravastisambaddhe eva; evamannamatra bhaviṣyataḥ kiṭṭasya kāraṇabhūtaṃ pakvāhāravivekajaṃ ghanamannamivānnaṃ, tadapi dve eva vahataḥ; tadevoṇḍukaprāptaṃ purīṣamityucyate |
-

83.8

vibhajyante svayameva vibhaktā bhavanti | gavākṣitaṃ jālakairiva vyāptam | rasaṃ cetyādi rasa rasadhātuṃ, antarabhyantare, yairmukhaiḥ samyakpariṇatāhārarasavauhibhi, santarpayanti sarvatastarpayanti, bahiśca santarpayanti ‘tvacam’ iti śeṣaḥ | taireva cābhyaṅgādīnā vīryāṇi tvaci bhrājakenāgninā vipakvāni śarīrāntaḥ praviśanti | taireva manogataiḥ sukhāsukharūpaṃ sparśaṃ karmātmā gṛhṇīte | tāḥ sarvāṅgagatāḥ sparśagrahaṇāyādhikṛtatvāt, tadgataṃ mano'pi sarvāṅgasrotogatameva | tenordhvagānā cāniyatai eva deśo bhavati |

83.10

yathetyādi | khāni srotāṃsi | raso yairupacīyata iti rasaḥ pradhānabhūtaḥ, tenānyadabhyaṅgapariṣekādivīryam |

83.11

idānīṃ śabdādigrāhiṇīnāṃ sargasthitipralayeṣu prakṛtibhūtānāmaprakṛtibhūtānā ca kriyopadeśamāha, —pañcābhibhūtā ityādi | asyārtha. —bhāvayanti yojayanti, kāḥ ? pañcābhibhūtāḥ pañcabhyo bhūtebhyo'bhi samantādbhūtāḥ, śabdasparśarūparasagandhairvā pañcabhirabhibhūtā vyāptā, ākāśapavanadahanatoyabhūmibhirvā pañcabhirabhibhūtā vyāptā dhamanya., kaṃ ? pañcendriyaṃ karmapuruṣaṃ, keṣu ? pañcasu śrotrādiṣvindriyādhiṣṭhāneṣu, kathaṃ ? pañcakṛtvaḥ pañcavārān, bhāvayanti yojayanti, āyānti āgacchanti; kā.? dhamanyaḥ; kiṃ? pañcatvaṃ, kikṛtvā ? bhāvayitvā sayojya, ki tat ? pañcendriyamitdriyapañcakaṃ sūkṣmarūpaṃ; keṣu ? pañcasvākāśādiṣu mahābhūteṣu; etenaitaduktaṃ bhavati-ākāśādipañcabhūtasamudāyasamu-
tpannā dhamanyaḥ karmapuruṣamindriyādhiṣṭhāneṣu pañcavārān bhāvayanti, tataścendriyapañcakamākāśādiṣu bhūteṣu saṃyojya vināśakāle dhamanyo vināśaṃ yānti | anye tu 'pañcādibhūtānyatha pañcakṛtvā' iti paṭhanti, vyākhyānayanti ca-ādibhūtānyākāśādīni pañcamahābhūtāni, pañcendriyaṃ karmapuruṣaṃ, pañcasu cakṣurādiṣvindriyādhiṣṭhāneṣu yojayanti; tataśca pañcendriyaṃ karmapuruṣaṃ pañcasu cakṣurādiṣvindriyādhiṣṭhāneṣu, bhāvayitvā sayojya, tāni pañca ādibhūtāni, vināśakāle pañcatvamāyānti | apare tu 'pañcābhibhūtāstvatha pañcadhā vā' iti paṭhanti vyākhyānayanti cabhāvayanti yojayanti, kāḥ ? pañcābhibhūtā dhamanyaḥ; āyānti ki ? pañcatvaṃ vināśaṃ; ka ? vināśakāle; kikṛtvā ? bhāvayitvā sayojya; ki tat ? pañcendriyaṃ buddhīndriyapañcakaṃ karmendriyapañcakaṃ ca, keṣu ? śabdādiṣu vacanādiṣu ca svakīyeṣvartheṣu | athavā pañcānāmākāśapavanadahanatoyabhūmīnā pṛthagvābhimukhyena bhūtāsattārūpeṇa vyavasthitā dhamanyaḥ, pañcendriyaṃ karmapuruṣaṃ, yathāsvaṃ pañcasu cakṣurādiṣvindriyāviṣṭhāneṣu, bhāvayanti yojayanti | gayī tvanyathā''pātanikāṃ vidhāya vyākhyāti, yathā- atra rūpādigrāhiṇīnā dhamanīnā pañcatvāt pañcamirdhamanībhiḥ pañcānāmapi rūpādīnāṃ yugapadgrahaṇena bhavitavyamityāśaṅkayāha- pañcābhibhūtā ityādi | asyāyamarthaḥ- pañcasu rūpādiṣu, pañcendriyaṃ cakṣurādikaṃ, pañca dhamanyo bhāvayanti vedayanti | svayaṃ tāvat pañcendriyāṇi rūpādikaṃ vidanti, tāṃścai pañca dhamanyasteṣu vedayanti | kathaṃ? pañcakṛtva. pañcavārān | na caikavārameva pañcāpi dhamanyaḥ pañcāpīndriyāṇi pañcasvapi rūpādiṣu vedayanti, tat kutaḥ punariti hetugarbhaṃ viśeṣaṇamāha, —abhibhūtā abhimukhaṃ prāptā | kena ? 'manasā' iti śeṣa | kasmāt ? kartṛmana pura sarendriyārthagrahaṇāt, mantā hi śarīre eka eva, mano'pyekameva, tena manasā yaiva dhamanī śabdādivahatsu dhamanīṣvabhiprapannā saiva dhamanī svadharmaṃ grāhayati mantāraṃ nānyeti, yato manaḥpuraḥsarevendriyapravṛttiḥ | idānīṃ svasthasyaiva rūpādigrāhiṇītvamāsā na punaratidoṣābhiṣannasya maraṇe'pītyāha, —pañcatvamityādi | vikṣiptanāśakāle pañcatvaṃ yānti, dhamanya pāñcabhautikā vināśakāle pṛthakpṛthagbhūtabhāvenāvasthānāt pañcatāṃ gatā ucyante | pañcendriyaṃ pañcasu bhāvayitveti punarapyanuvādasteṣā niyatasvaviṣayagrāhitvadarśanārthaḥ | granthāntare “rasarvahanaṃ kurvanti dhamanyaḥ satataṃ tathā | śabdādigrahaṇocchāsani śvāsavacanāni ca || bhāvayanti pṛthak pañcāt pratyayā' khalu pañcasu | tatsaṃkhyākaraṇa yānti (?) nāśakāle tu pañcatām || śarīraṃ hi gate tasmin śūnyāgāramacetanam | pañcatattvāvaśeṣatvāt pañcatā gatamucyate” —iti |

83.13

iti śrīḍalhaṇaviracitāyāṃ nibandhasaṃgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ śārīrasthāne navamo'dhyāyaḥ |
9 ||

Linked texts (1)