The Compendium of Suśruta 83.3

83.3

tāsvatītāvekṣaṇaṃ nirdeśannāha, — caturviṃśatirityādi | tatra dhamanīsirāsrota svakīyamata khamatena hetumatā nirākartumāha, — tatretyādi | avibhāgo'pṛthaktvaṃ, saraṇāt sirā, sirā eva
dhmānāddhamanyaḥ, sravaṇāt srotāṃsīti | apṛthaktve svayameva hetumāha, — sirāvikārā ityādi | — sirāvikārā iti sirāṇāmevākārāntareṇa pariṇāmāḥ, piṣṭavikārakṣīravikāravat | punarapi tairuktaṃ, — “ākāśīyāvakāśānā dehe nāmāni dehinām | sirāḥ srotāṃsi mārgāḥ khaṃ dhamanyo nāḍya āśayāḥ”— ityādi | para matocchedamāha, —tannu na samyagityādi | vyañjanānyatvānnākṣaṇyānyatvāt; tatra sirāṇā vātādivahanānāmaruṇanīlaśuklalohitavarṇatvaṃ lakṣaṇaṃ, śabdādivahadhamanīnāṃ tu varṇānukteḥ khadhātusamavarṇatvaṃ, evaṃ srotasāmapi | taduktaṃ carake, —“khadhātusamavarṇāni vṛttasthūlānyaṇūni ca | srotāṃsi dīrghāṇyākṛtyā” ityādikam | mūlasanniyamo dvitīyo bhedo yathā—tāsā mūlasirāścatvāriṃśadityārabhya yāvadevametāni saptasirāśatāni; dhamanīnā tu caturviṃśatirdhamanyaḥ, srotasā punadvardvāviṃśati srotāṃsi | karmavaiśeṣyaṃ viśiṣṭakarmakaratvaṃ, tacca tṛtīyabhedakāraṇaṃ, tadyathā —karmaṇāmapratīghātamityādinokta sirāṇā karmavaiśeṣyaṃ, śabdarūparasagandhavahatvādikaṃ dhamanīnā, prāṇānnavāriraktaśoṇitamāsamedovāhitvaṃ srotasām | āgamo'trāyurvedaḥ, sacaturthabhedahetu., tadyathā—‘sirā dhamanyo yogavahāni srotāṃsi'iti, tathā 'marmasirāsnāyudhamanī. pariharan' ityādiṣu sirādīnāṃ yadi vibhaktatvaṃ nābhaviṣyattadā pṛthagvivaraṇaṃ nākāriṣyaditi | idānīmeteṣā sirādhamanīsrotasāṃ parasparabhinnānāmapi karmasvavibhāga iva bhavatīti darśayannāha, —kevalamityādi | sannikarṣo naikaṭyaṃ, avibhāga iva apṛthaktvamiva karmasu bhavati, atisannikarṣādihetucatuṣṭayena karmasvapṛthaktvamiva bhavati | kathaṃ ? yathā'tisannikarṣayuktīkṛtānāṃ tṛṇānā pratyeka bhinnajvalanakriyāṇāmabhinnamiva jvalanaṃ pratīyate | sadṛśāgamatvāditi āptānāṃ vacanamāgamaḥ, tasya sadṛśatvāt | tathā hi— “ākāśīyāvakāśānā dehe nāmāni dehinām | sirā srotāṃsi mārgā. khaṃ dhamanya” ityāptopadiṣṭena sirādisādṛśyena na nirdhārya jñāyate sirādiṣu kasyedaṃ toyādivahanaṃ karma | sadṛśakarmatvācca yathā—saha gāyatā gāyakānāṃ bhinnagītatkriyāṇāmapyabhinnagītakriyātvapratīti. | saukṣmyāccaścā—ghaṭasthitamṛtparamāṇūnā pratyekamudakāharaṇaṃ kurvatāmekakriyākāritvapratītiḥ |