The Compendium of Suśruta 89.7

89.7

tatra doṣadūṣyayo. pūrvaṃ dūṣyacikitsitameva nirdiśannāha-tatretyādi | bahuvātatvena hetunā rūkṣamasnigdhaṃ, mlānaṃ śuṣyadaṅgaṃ, yasya dehinastasmādṛte ityarthaṃ | mārgāvaraṇaṃ mārgāvarodhanaṃ, tasmādduṣṭaśoṇitaṃ prakupitarudhiram | asakṛdane kavārān | avasiñcet snāvayedityarthaḥ | doṣacikitsitamāha - tato vamanādibhirityādi | ādiśabdādvirecanāsthāpanānuvāsanādibhirupakramai-
ścikitsādhikārokai | upapādya yojayitvā | pratisaṃsṛṣṭabhaktaṃmiti pratisaṃsṛṣṭaṃ peyādikrameṇa tyaktaṃ bhaktaṃ yasya puruṣasyetyarthaṃ | vātapravale vātarakte | purāṇaghṛtaṃ kālenaiva pakvam | tatra pāṇigataṃ vātaraktamūrdhvagatadoṣeṇa, pādagataṃ vātaraktamadhogatena doṣeṇa bhavati, tatra pāṇigate kaphapittānuvandhe vamanavirecane, tatraiva jīrṇaghṛtapānaṃ, pādagate vātānuvandhe āsthāpanapūrvakamanuvāsanam| tatraikaṃ śuddhidinaṃ, sasarjanadināni ṣaṭ, aṣṭame snehāṅgabhojana, navame purāṇaghṛtapānamiti | ajākṣīramardhatailaṃ yaṣṭimadhukakarṣayukta, tadeva pṛśniparṇyādisiddhaṃ, śuṇṭhyādisiddhaṃ, śyāmādisiddhaṃ vā, ityeva triṣu yogeṣu ajākṣīramardhatailamabhisaṃvadhyate, tatrārdhatailamiti ajākṣīrasya bhāgadvayaṃ tailasyaika ityarthaṃ | śṛgālavinnā pṛśniparṇī, tayā siddhaṃ kṣīrapākakalpanayā | śyāmā trivṛdviśeṣa, vṛddhadāruka ityanye | rāstrā surasā ('kām̐ṭā āmahala' iti bhāṣā) | suparvī pānīyavallī | purāṇaghṛtatailaṃ nirdiśya pakkatailaṃ nirdiśannāhadvipañcamūlītyādi | dvipañcamūlī kaṣāyataktena vipācya pādaśeṣeṇa tenāṣṭaguṇena kṣīraṃ sādhayet, kṣīraśeṣamavatārya tena madhukādikalkayuktaṃ tailaṃ sādhayediti | surabhi rāstrā | prativāpa. prakṣepa | pānādiṣvityādiśabdādabhyaṅgapariṣekādaya | śatāvarītyādi 'siddhaṃ tailam' iti śeṣaḥ | mayūrako'pāmārga | kṣīravidārī dīrghakandā bhṛśaṃ madhurā | tṛṇapañcamūlī kuśakāśa naladarbhakāṇḍekṣukā iti tṛṇasañjñā | śatapākamiti valākvāthakalkābhyā śataśa• kṛtvā vipācya prayojyaṃ, śrījejjaṭastu balātailaṃ mudgabhoktamāha, śatapākaṃ tu sahasrapākatulpamevāha | ete ca yogā doṣādīnavekṣya yathāvasthaṃ yojyā. | antaḥparimārjanamabhidhāya bahi - parimārjanaṃ nirdiśannāha - vātaharetyādi | vātahara daśamūlam | amlairiti surāsauvīrakatuṣodakādibhi | pradeha pralepa | tatretyādi tatra cūrṇiteṣu yavādiṣu pañcasu pratyeka kākolyādivacāntakalka miśraiṣūpanāhārthaṃ sarpistailavasāmajjadugdhasiddhā. pañca pāyasā vyākhyātā | te tu nātidravā nātisāndrā pradehayogyā yojyā | payasā saṃskṛtā pāyasā. | yadyapi sarpirādīni saskārakatvenopanyastāni tathā'pi paya eva pradhānamiti tadvyapadeśa | snehaphalāni tilairaṇḍātasīvibhītakādīni, teṣā yathāsabhavaṃ sāro majjā | atrānuktamapi kṣīraṃ snehaphalakaṭakapākaniṣpattaye kalpanīyam | utkārikā lapsikā | cūrṇiteṣvityādi | piśitaveśavāra. māsamayo veśavāraḥ | anye tu 'nalamīnamatsyāmiṣaveśavāro vā' iti paṭhanti, vyākhyānayanti ca - nalamīno rohitabheda, pāṃmareṣu 'miūka' iti prasiddha, 'maṇḍi' iti anye, tīramuktau tu janāstaṃ āṃśliṣṭamāhu, tadgrahaṇaṃ viśeṣārtha, matsyaśabdena tu sarve eva gṛhyante | anye tu 'ānūpamatsyāmiṣaveśavārai' iti paṭhanti, āmiṣaśabdenānūpamāsamāhu | tathā ca vātarakte caraka. - "audakapraśastavaiśavārasusaṃskṛtā jīvanīyauṣadhasnehayuktā. syurupanāhane" - iti | 'vicitramatsyapiśita-
veśavāro vā' iti kacit | vilvetyādi viṭapapeśanyādi peṣyaṃ, surādi tasya peṣaṇāya dravyaṃ, viṭapapeśikā vālanivaṅgira', saralā trivṛt | mātuluṅgetyādi mātuluṅgādibhiḥ saha śobhāñjanakagūlaṃ śarāṃndhavamālepa | tilakalkaśceti tilānā mātuluṅgādirasapiṣṭhānā pūrvavadevālpa ityeke, kevala eva tilakallaka ityanye |