The Compendium of Suśruta 89
Nibandhasaṅgraha 89
- Language
- Sanskrit
89.3
pratijñā'nantara tantrāntaroktāvadvaividhyanirākaraṇamāha-dvividhamityādi | uttāna laṅmāsāśrayam, avagāḍhamantarāśrayam || 1-3 ||
89.4
tasyedānī saprāptipūrvikā niruktiṃ nirdiśannāha-tatretyādi | balavadvigrahādayo vraṇapraśroktā, guruṣṇādhyaśanādayaśca tatraivoktā | yugapadekakālam | tasyetyādi | maṇivandha pāṇimūlam | tatra balavadvigrahādibhirityārabhya yāvadapacāriṇaścetyatra granthasyārtho nidānaparipaṭhito'pi vātaraktasya du sādhyatvajñāpanāyātrāpi paṭhanīya. | tatretyādi tatreti pūrvarūpe | apacāriṇo'yathārthakāriṇa | rogo vyakta vikāra prakaṭo bhavatītyartha. | tatreti rogavyaktau | vaikalyaṃ vikalatā | etenāsādhyatvamuktam |
89.5
idānīṃ viśeṣeṇa vātaśoṇitāśrayaṃ nirdiśannāha - prāyaśa ityādi | sukumārāṇāṃ sthūlānā sukhitānāṃ ca prāyeṇa vyāyāmābhāvāt, vyāyāmena mithyāhāravihārayorapyadoṣatvādalpadoṣatvādvā vikārāraṃbhava |
89.6
kīdṛśa upakramyastadāha - tatretyādi | balavantamiti upacayaśaktilakṣaṇobhayavalayuktaṃ, prāṇamāsakṣayaśabdenobhayalakṣaṇasya nivṛttiviṣayatvādeva pravṛttiviṣayamapyubhayalakṣaṇameva balam |
89.7
tatra doṣadūṣyayo. pūrvaṃ dūṣyacikitsitameva nirdiśannāha-tatretyādi | bahuvātatvena hetunā rūkṣamasnigdhaṃ, mlānaṃ śuṣyadaṅgaṃ, yasya dehinastasmādṛte ityarthaṃ | mārgāvaraṇaṃ mārgāvarodhanaṃ, tasmādduṣṭaśoṇitaṃ prakupitarudhiram | asakṛdane kavārān | avasiñcet snāvayedityarthaḥ | doṣacikitsitamāha - tato vamanādibhirityādi | ādiśabdādvirecanāsthāpanānuvāsanādibhirupakramai-
ścikitsādhikārokai | upapādya yojayitvā | pratisaṃsṛṣṭabhaktaṃmiti pratisaṃsṛṣṭaṃ peyādikrameṇa tyaktaṃ bhaktaṃ yasya puruṣasyetyarthaṃ | vātapravale vātarakte | purāṇaghṛtaṃ kālenaiva pakvam | tatra pāṇigataṃ vātaraktamūrdhvagatadoṣeṇa, pādagataṃ vātaraktamadhogatena doṣeṇa bhavati, tatra pāṇigate kaphapittānuvandhe vamanavirecane, tatraiva jīrṇaghṛtapānaṃ, pādagate vātānuvandhe āsthāpanapūrvakamanuvāsanam| tatraikaṃ śuddhidinaṃ, sasarjanadināni ṣaṭ, aṣṭame snehāṅgabhojana, navame purāṇaghṛtapānamiti | ajākṣīramardhatailaṃ yaṣṭimadhukakarṣayukta, tadeva pṛśniparṇyādisiddhaṃ, śuṇṭhyādisiddhaṃ, śyāmādisiddhaṃ vā, ityeva triṣu yogeṣu ajākṣīramardhatailamabhisaṃvadhyate, tatrārdhatailamiti ajākṣīrasya bhāgadvayaṃ tailasyaika ityarthaṃ | śṛgālavinnā pṛśniparṇī, tayā siddhaṃ kṣīrapākakalpanayā | śyāmā trivṛdviśeṣa, vṛddhadāruka ityanye | rāstrā surasā ('kām̐ṭā āmahala' iti bhāṣā) | suparvī pānīyavallī | purāṇaghṛtatailaṃ nirdiśya pakkatailaṃ nirdiśannāhadvipañcamūlītyādi | dvipañcamūlī kaṣāyataktena vipācya pādaśeṣeṇa tenāṣṭaguṇena kṣīraṃ sādhayet, kṣīraśeṣamavatārya tena madhukādikalkayuktaṃ tailaṃ sādhayediti | surabhi rāstrā | prativāpa. prakṣepa | pānādiṣvityādiśabdādabhyaṅgapariṣekādaya | śatāvarītyādi 'siddhaṃ tailam' iti śeṣaḥ | mayūrako'pāmārga | kṣīravidārī dīrghakandā bhṛśaṃ madhurā | tṛṇapañcamūlī kuśakāśa naladarbhakāṇḍekṣukā iti tṛṇasañjñā | śatapākamiti valākvāthakalkābhyā śataśa• kṛtvā vipācya prayojyaṃ, śrījejjaṭastu balātailaṃ mudgabhoktamāha, śatapākaṃ tu sahasrapākatulpamevāha | ete ca yogā doṣādīnavekṣya yathāvasthaṃ yojyā. | antaḥparimārjanamabhidhāya bahi - parimārjanaṃ nirdiśannāha - vātaharetyādi | vātahara daśamūlam | amlairiti surāsauvīrakatuṣodakādibhi | pradeha pralepa | tatretyādi tatra cūrṇiteṣu yavādiṣu pañcasu pratyeka kākolyādivacāntakalka miśraiṣūpanāhārthaṃ sarpistailavasāmajjadugdhasiddhā. pañca pāyasā vyākhyātā | te tu nātidravā nātisāndrā pradehayogyā yojyā | payasā saṃskṛtā pāyasā. | yadyapi sarpirādīni saskārakatvenopanyastāni tathā'pi paya eva pradhānamiti tadvyapadeśa | snehaphalāni tilairaṇḍātasīvibhītakādīni, teṣā yathāsabhavaṃ sāro majjā | atrānuktamapi kṣīraṃ snehaphalakaṭakapākaniṣpattaye kalpanīyam | utkārikā lapsikā | cūrṇiteṣvityādi | piśitaveśavāra. māsamayo veśavāraḥ | anye tu 'nalamīnamatsyāmiṣaveśavāro vā' iti paṭhanti, vyākhyānayanti ca - nalamīno rohitabheda, pāṃmareṣu 'miūka' iti prasiddha, 'maṇḍi' iti anye, tīramuktau tu janāstaṃ āṃśliṣṭamāhu, tadgrahaṇaṃ viśeṣārtha, matsyaśabdena tu sarve eva gṛhyante | anye tu 'ānūpamatsyāmiṣaveśavārai' iti paṭhanti, āmiṣaśabdenānūpamāsamāhu | tathā ca vātarakte caraka. - "audakapraśastavaiśavārasusaṃskṛtā jīvanīyauṣadhasnehayuktā. syurupanāhane" - iti | 'vicitramatsyapiśita-
veśavāro vā' iti kacit | vilvetyādi viṭapapeśanyādi peṣyaṃ, surādi tasya peṣaṇāya dravyaṃ, viṭapapeśikā vālanivaṅgira', saralā trivṛt | mātuluṅgetyādi mātuluṅgādibhiḥ saha śobhāñjanakagūlaṃ śarāṃndhavamālepa | tilakalkaśceti tilānā mātuluṅgādirasapiṣṭhānā pūrvavadevālpa ityeke, kevala eva tilakallaka ityanye |
89.8
pittānuvandhasya cikitsāṃ nirdiśannāha— pittetyādi | ārevataka kiramālaka | payasyā arkapuṣpī, kṣīravidārīkelanthe | śatāvarītyādi | madhurāṇi kākolyādīni, tiktāni paṭolādīni, kaṣāyāṇi - triphalādīni, teṣā kaṣāyakalkābhyā siddhaṃ ghṛta pāyayedityartha | visetyādi visa bhiṣaṭkamiti loke, mṛṇālaṃ padmanāla, bhadraśriyaṃ śuklacandanam | pariṣeka sarvato dhārāsecanam | kṣīretyādi kṣīrekṣurasābhyāmeko yoga. | madhukādibhirdvitīyo yoga | drākṣādikaṣāyamiśrairmastvādibhiruttīya | jīvanīyetyādi kākolyādikaṣāyakalkavipakena sarpiṣā'bhyaṅga, śatadhautaghṛtena vā'bhyaṅga ityartha | śālītyādi | vajjulo vetasa., galokhyaṃ padmabījaṃ, gaurī haridrā, śaivalaṃ śaivālam | dhānyāmlaṃ kāñjikam | ayaṃ ca pradeha śīto'vahulaśca kartavya |
89.9
pittapravalacikitsitamuktamanyatrāpyatidiśannāha— raktetyādi |
89.10
rohiṇīraktabhittatrāpi nūrṇamitete, tan gaḥdra mūtratoyayoranyatareṇa, gugṛharītakī vā bhakṣayet | tainetyādi, tailādibhi koṣṇa pariṣeka | āragvadhādītyādi 'paripeka' iti śeṣa | mastvityādi | pratyeka mastādibhiśraturbhivṛtama, madhukādibhisibhi pādajala, pakena garṣiyā'bhyaṅga | nirvatyādi śleṣmātaka śleṣṭa 'lisoṭā' iti loke | dhaparāna pañca pradehānāha—śvetetyādi | prathama pasāra, dvitīyo dvāna, tṛtīyastama, caturtho hvāṃta, pañcama pañcama iti | saparamekaṃ pradehamāhaśāliparṇītyādi | tarpaṇamiśrā makaśakutunā |
anuvandhabhūtadoṣadvayatrayajananano vānaśoṇitasya cikitsitaṃ darśayannāha— saṃsarge ityādi | tatra saṃsarge dvayordvayordoṣayormiśrīkṛtya, sannipāte tu trayāṇāmapi ete kopakramā |
89.13
śuddhadehasya sāmānyaṃ cikitsitaṃ rogamātrapratyanīkaṃ nirdiśannāha—sarveṣvityādi| pippalīvardhamānake ‘tribhirvṛddhyā, saptabhirvṛddhyā vā’ iti kvacitpāṭhaḥ, sa tu nātiprasiddha | sahetyādi sahā māpaparṇī, sahadevā gāṅgerukīti prasiddhā, mūrvā corannāyu , priyālakhāraṃ, ghṛtamaṇḍo ghṛtasyopariccho bhāga. | maireyaketyādi saireya kaṭaśeluvākaḥ | madhūcchiṣṭetyādi kṣīramaṃtra caturguṇam | piṇḍatailamiti apariplutaṃ kiṭṭayuktaṃ, kaiścit piṇḍataile śatāvarītyabhidhīyate | sarveṣvityādi sarveṣu pañcasvapi vātarakteṣu, ekavṛddhitridoṣajeṣvaprayogaḥ| jīvanīyetyādi kākolyādikvāthakalkamātrasiddhaṃ ‘ghṛtam’ iti śeṣa | supavītyādi kāravellādikakvāthamātrasiddhaṃ vā ‘ghṛtam’ iti śeṣa | baletyādi balātailaṃ mūḍhagarbhoktam | śālītyādi payasā pittottare, jāṅgalasena vātottare, mudgarasena kaphottare, sātmyāpekṣayā vā | śoṇitetyādi | abhīkṣṇamanavaratam | snigdhādibhirjitavāte niścite tu śoṇitāviraṇe puruṣavyādhivalakālamavalokya kuryāt | vamanetyādi vamanādikaṃ yadyapi sāmānyenoktaṃ, tathā'pi kaphotkaṭe vamanaṃ, virecanaṃ pittaraktotkaṭe, anuvāsanāsthāpanakarmaṇī vātotkaṭe ca kartavye |
89.14
evamādyairevaṃ prakāraiḥ | kriyāyogairupāyaiḥ | acirotpatitamalpakālotpannam |
89.16
kriyāyogānuktānanuktāśca saṅgrahārthaṃ nirdiśannāha—upanāhetyādi | śaraṇāni gṛhāṇi | apravātāni nirvātāni | manojñāni harṣadāni | mahānti viśālāni | gaṇḍopadhānāni gaṇḍamasūrikādīni; gaṇḍapadena mastakādīnāmapyupadhānāni bodhyāni | sukhāni ceti cakārānmṛdūni ca | saṃvāhanāni karamardanāni |
89.17
āhārācāraṃ niṣiddha darśayannāha—vyāyāmamityādi | vyāyāmamaithune kāyakarmaṇī, kopo mānasa karma | uṣṇamuṣṇavīryaṃ,
89.18
apatānakacikitsāmāha—apatānakinamityādi | asrastākṣamanatipatitanayanam | apralāpinaṃ nāsaṃbaddhabhāṣiṇam | akhaṭvāpātitaṃ khaṭvāyā na patatīti akhaṭvāpātinam, ayamarthaḥ— apatānakavegena patanneva pāṇibhyāṃ bhūtalamavalambate, hastapādadvayena , khaṭvāpādakalpena patanaśīla khaṭvāpātī, naitādṛgvidha ityartha | avahirāyāminamapanmukhananāminm | śirovirecanadravyāṇi piṣṭvā avapīḍya dīyata ityavapīḍa | śuddhavātāpatānake'pyatra śirovirecanaṃ vāyoḥ kaphasthānagatatvena sadya sajñāprabodhārtham | anantaramiti śirovirecanasyordhvamityartha. | ghṛtaṃ ca vidārigandhādikāyyādibhiścatubhirdravyairvidārigandhādikalkapādikaṃ sādhanīyamiti | pānāhaṃ ghṛtamuktvā sarvakāryopayoginaṃ mahāsne-
hamāha—bhadretyādi | bhadradārvādirbhadradārukuṣṭhaharidrāvaruṇetyādiḥ | bhadradārvādiyavakolāyānūpaudakapañcavargakvāthasya kāñjikakṣīrayośca pratyekaṃ catvāro bhāgā ityeke; gayadāsastvatra kṣīraṃ snehasamaṃ manyate | ānūpaudakamāṃsaṃ pañcavargamiti kūlacarāḥ, plavāḥ, kośasthāḥ, pādino, matsyāśceti jejjaṭaḥ; gayadāsastu 'sānūpaudakamāsavargam' ityevaṃ pāṭhaṃ manyate; sānūpaudakamityanye, teṣāṃ pañcānāmapi vargāṇāṃ grahaṇāt | amlāni surāsauvīrakadhānyāmlādīni | sarpirvipacet tailavasāmajjabhiḥ saha, tailādi pratyekaṃ ghṛtatulyaṃ dattvā | madhukaprativāpaṃ kākolyādikalkaprakṣepam | traivṛttamiti sarpiṣo'tra tribhirvṛtatvāt traivṛttam | svedavidhānairiti svedāvacāraṇīyābhihitaiḥ | nidadhyāt sthāpayet, ūṣmasvedoyam | aṅgāracullyā lohakāracullyām | kṛśaretyādi ayamupanāhasvedaḥ | uruvūka śuklairaṇḍa, sphūrjakaḥ phaṇijakākāra prāyaśaḥ pāriyātre bhavati, arjakaḥ kuṭherakaḥ, śaṅkhinī yavatiktāmedaḥ; mūlakādīnā snehacaturguṇena rasena siddhaṃ; mūlakādipādakalkamalkalke vā paktvā sukhoṣṇaṃ pariṣeke dravasvede ityarthaḥ, ādiśabdādabhyaṅgādiṣu | maricavacāyuktamityatapavacāmaricam | sasṛṣṭe sasṛṣṭaṃ kartavyamiti anubandhabhūtayo pittakaphayoḥ sasargamupalabhya pittakaphaharaṃ sasṛṣṭaṃ tadeva kartavyaṃ, jejjaṭastu saṃsṛṣṭe vātaraktavaccikitsā kartavyetyāha | vegāntareṣu vegoparameṣu | tāmracūḍaḥ kukkuṭa, kṛṣṇamatsya kulīramatsyākāro'śalka | tāmracūr̤ādivasāsevā bhojanaṃ, taduktaṃ vṛddhavāgbhaṭe-“karkaṭakulīraśiśumāravarāhavasā pāyayet”—iti |
89.19
pakṣāghātacikitsitamāha - pakṣāghātetyādi | amlānagātramahīnagātram | sarujamiti saha rujayā vartate ya sa tam | yathākālaṃ kālasyānatikrameṇa, tathathā - vāntasya pakṣādvirecanaṃ, viriktasya saptarātrādanuvāsanaṃ, anuvāsitasya snehakṣaṇe satyāsthāpanaṃ, āsthāpitasya sadya punaranuvāsanamiti | ākṣepakavidhānena apatānakavidhānenetyarthaṃ, ākṣepakāpatānakayorekaviṣayatvāt | vaiśeṣikamityādi | mastiṣkaḥ śirobastiviśeṣaḥ, sa ca snehāktapicuhyotādidhāraṇena yojanīya | evamityādi atandrito'nalasa |
89.20
atra manyāstambhacikitsitaṃ kaiścidabhidhīyate - manyāstambhe ityādi |
89.21
apatantracikitsitamapi kaiścidabhidhīyate - apatantraketyādi | tumburvādicūrṇāṃśaṃ yavakvāthapaladvayena prayacchet | pathyāśatārdha iti pathyāphalānā śatāvaṃ sarpiḥprastha siddhaṃ pātuṃ prayacchediti saṃbandhaḥ | na kevalametaddhṛtameva pātuṃ prayacchedityāha - vātaleṣmetyādi |- vātaṃ śleṣmāṇa ca yat karma nudati hanti tacca kuryāt |
89.22
arditacikitsāmāha - arditetyādi | nasyadhūmāvatra sneha nau | tata ityādi | kuśakāśanalabhadraikāṇḍekṣukā iti tṛṇasaṃjñam | mahāpañcamūlaṃ bilvādi | audakamāṃsaṃ matsyakarkaṭakaśiśumāraprabhṛtīnām, ānūpaṃ māṃsaṃ pradhānakalpanayā varāhādīnām | audakāḥ kandāḥ kaśeruśṛṅgāṭakaśālūkādayaḥ | anye - "ānūpamāṃsānyaudakān kandāṃśca saṅghasya” – iti paṭhanti | sarvadravyāṇā samabhāgānāmāḍhakaṃ kṣīradroṇena jaladvidroṇasahitena vipacet | tailaprastheneti tailaprasthena dvātriṃśatpalātmakena | kṣīrānugataṃ kṣīreṇa sahaikāvayavībhūtam | madhurauṣadhāni kākolyādīni, sahā māṣaparṇī, kṣīra caturguṇam | kecinmadhurauṣadhasahāsthāne pūrvoktakvāthyadravyāṇāmeva pādikaṃ kalkaṃ prakṣipanti, na tu madhurāvādīni |
89.23
gṛdhrasyādīnāṃ cikitsāvidhānamāha - gṛdhrasītyādi | yathoddeśaṃ ceti cakāreṇa kroṣṭukaśīrṣakavātaśoṇitacikitsāvekṣaṇaṃ ca | dhātukṣayanimittavātakopajanito'vabāhuka', ato'nyatrāvabāhukāditi vākyena sirāvyadho niṣidhyate | gayī tu, anyatrāvabāhukāt vātavyādhicikitsitamavekṣeteti saṃbadhnāti; tathāhi vātavyādhicikitsite yat snehasvedādikaṃ tadavabāhuke kaphasthānasaṃbhavatvena kaphānupretavātaje viruddhaṃ, tatra hi svedanasyādikaṃ vidheyaṃ rūkṣameva; na tu sirāvyadhaṃ kuryādanyatrāvabāhukāditi saṃbandhaḥ, yato'sraṃśoṣe'vabāhuke ca sirāmokṣasya sirāvyadhavidhāne coktatvāt | gṛdhrasyādiṣu vātavyādhicikitsite kṛte paścācchoṇitāvaraṇaṃ niścitya sirāvyadho vidheya iti |
89.24
karṇaśūlacikitsāmāha- karṇaśūla ityādi | śṛṅgaverarasasārdrakarasam | śuktaṃ cukram | nāḍītyādi nalādiśuṣiranāḍīsvedaḥ | vātavyādhicikitsāmiti cakāreṇa pittaraktāvaraṇeṣu vātaraktacikitsitamanuktaṃ samuccinoti | bhūyaścetyādi karṇarogeṣūttaratantre punarapi vadiṣyāma |
89.25
tūṇīpratūnīcikitsāmāha- tūṇītyādi | sāmānyavastigrahaṇāntrividhavastyavabodha |
89.26
ādhmānacikitsāmāha- ādhmāna ityādi | pācanīyāni pañcakolādīni | pratyādhmānacikitsāmāha- pratyādhmāna ityādi |
89.27
aṣṭhīlācikitsāmāha- aṣṭhīletyādi |
hiṅgvādimutpādayati hiṅgityādinā | ajagandhā 'bovakā' iti bhāṣā, gayī tu ajagandhā kṣetrayavānītyāha | mātuluṅgāmla' bījapūrakarasa | etaccūrṇa guṭikā ca, paratantrapratyayāt; hiṅgvādiguṭikā vātagulmināṃ kṛte dviguṇakṣāra hiṅgvamlavetasā kāryā, uktaṃ ca - "yaccūrṇa guṭikā yāśca kartavyā vātagulminām | dviguṇakṣāra hiṅgvamlavetasāstā hitā iti" |
śuddhavātacikitsāmabhidhāya sasṛṣṭāvṛtasya cikitsāmāhabhavantītyādi | kevalo doṣādyasaṃsṛṣṭa | atra hi saṃyuktasyaiva cikitsāvidhistviṣyate natu kevalasya, uktatvādavirodhata iti vacanācca, na hi kevalasya vāyościkitsayā virodho'sti, ekamukhyatvāt | doṣairvātapittakaphairyukto doṣayukta, anena saṃyogamātramabhihitaṃ, nāvarakatvam | dhātubhiriti rasaraktamāsamedomajjaśukrāṇi svedaviṇmūtrāṇi vātapittakaphāścocyante, teṣāmapi śarīradhārakatvāt, tairāvṛtaḥ | tasya dvividhasyāpi vijñānopāyaṃ darśayannāha-lakṣaṇodbhābhyāmiti | - vātasya lakṣaṇaṃ todādikaṃ kṛṣṇāruṇatva kampādikaṃ ca; pittasya coṣādīpītādidāhādikaṃ; kaphasya kaṇḍvādiśuklādiprasekādikam | ūha. punaraśrutasya parikalpanā | nanu, pittakaphābhyāṃ dhātubhiścāmūtrairāvaraṇaṃ yujyate, kathaṃ vātenetyāha- prāṇādīnā pañcānā vāyūnā parasparamāvāryāvarakabhedena viṃśatirāvaraṇāni carakācāryeṇoktāni | tathā ca, - "mārutānāṃ tu pañcānāmanyonyāvaraṇaṃ śṛṇu | liṅgaṃ vyāsasamāsābhyāmucyamānaṃ mayā'nagha || prāṇo vṛṇotyudānādīn prāṇa vṛṇvanti te'pi ca | udānādyāstathā 'nyonyaṃ sarva eva yathākramam || viṃśatyāvaraṇānyetānyulbaṇānā parasparam | mārutānāṃ tu pañcānā tāni samyak pratarkayet" - iti; gayadāsenāpyuktaṃ, - "aṣṭāvādye dvitīye ṣaṭ tṛtīye ca catuṣṭayam | dve caturthe'nile'pyevaṃ pañcadhā''vṛtirviṃśati" - iti | āvaraṇepu vātānā prāṇodānayoreva gurutaramāvaraṇaṃ dṛṣṭavyaṃ, dhātvāvaraṇeṣu medovṛtavātasya | tatrordhva gacchannudānaḥ prāṇo vā apānasyādhogāmino gatinirodhaṃ kurvannāvaraka ityucyate; athavā dvayoḥ sahitayorabhimukhamabhisarpatorbalavatā durbalo'bhibhūtaḥ pratyāvṛttaḥ sannādṛta ityucyate |
29 ||
89.30
medovṛttavātasya lakṣaṇaṃ cikitsitaṃ ca nirdiśannāha—rujāvantamityādi | śophamiti apakvaśopham |
89.32
medovṛttavātaprasaṅgena sthānaviśeṣāśrayaṃ kaphamedovṛtaṃ vātaṃ nirdiśannāha—kaphetyādi | asthirāvakaṭhinau | na khāviva ca manyate anyasyeva manyate, sparśajñānāt parakīyāviva || 31—32 ||—
89.35
tasya cikitsāmāha—snehavarjaṃ | snehavarjaṃ yattu sneharahitaṃ, kaphamedo'titīkṣṇanīyatvāt; anyadapi kṣīramāsādi snigdhaṃ varjanīyameva | pippalyādigaṇai kṛtaṃ ‘cūrṇam’ iti śeṣa | prabhañjanaṃ vātamityarthaṃ || 33—35 ||—
89.36
abhyantaracikitsāmupadiśya bahirāśrayāmupadiśati—sakṣāretyādi | utsādhanāni udvartanāni, sayavakṣāragomūtrāṇi | dihyāt lepayet, karañjaphalaśvetasarṣapairgomūtrapiṣṭairuṣṇaiḥ |
—
89.38
uddāla āraṇyakodravaḥ | aghṛtairghṛtarahitai | sarṣapatailaṃ punaruṣṇatvāt kaphamedoharatvācca deyamapīti na pratiṣiddhaṃ na vihitaṃ ca | alavaṇairlavaṇarahitaiḥ śākai ; tadarthaṃ tu yavakṣārādikṣārāṇā rau kṣyeṇa kaphamedoharatvādavacāraṇam |
89.39
avasthayā snehāvacāraṇasya pratiprasavaṃ nirdiśannāha—yadetyādi | parikṣīṇe sarvata kṣīṇe |
89.45
asmādanantaramūrustambhasyopayogāītvādguggulukalpamāha— sugandhirityādi | sūkṣmamārgāvagāhitvāt sūkṣmaḥ | atra triphalādārvāpaṭolaiḥ tribhirdravyaireko yoga, kuśeneti dvitīya | vāriśabdo'tra kāthe vartate tarhi dvivacanameva katha na dattaṃ ? satyaṃ, vahuvacanāccaturbhirapi dravyairanyo yogo mantavya iti | kṣārairiti kṣārodakai, kṣīrairityanye paṭhanti | pānaṃ bhojana ca vātapittakapharogapekṣayā prakṛtyapekṣayā sātmyāpekṣayā vā | sugandhirityādi pāṭhaṃ jejjaṭācāryā'nārṣaṃ varṇayati, gayadāsena vyākhyātatvānprayā'pi vyākhyātaḥ || 40—45 || iti śrīḍalhaṇaviracitāyā nibandhasaṃgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyā cikitsāsthāne pañcamo'dhyāyaḥ |
Linked texts (1)
- Suśrutasaṃhitā — Suśruta & Nāgārjuna (siddha/alchemist), Sanskrit