Pramāṇa · Search · About · API

The Compendium of Suśruta 1.1: prathamo+adhyāyaḥ /

Suśrutasaṃhitā 1.1

Language
Sanskrit

prathamo+adhyāyaḥ /

1.1.1

athāto vedotpattimadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ //

1.1.2

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ //

1.1.3

atha khalu bhagavantamamaravaramṛṣigaṇaparivṛtamāśramasthaṃ kāśirājaṃ divodāsaṃ dhanvantarimaupadhenavavaitaraṇaurabhrapauṣkalāvata-†karavīryagopurarakṣitasuśrutaprabhṛtaya ūcuḥ //

1.1.4

bhagavan śārīramānasāgantuvyādhibhirvividhavedanābhighātopadrutān sanāthānapyanāthavadviceṣṭamānān vikrośataśca mānavānabhisamīkṣya manasi naḥ pīḍā bhavati teṣāṃ sukhaiṣiṇāṃ rogopaśamārthamātmanaśca prāṇayātrārthaṃ pragāhitahetorāyurvedaṃ śrotumicchāma ihopadiśyamānaṃ atrā+āyattamaihikamāmuṣmikaṃ ca śreyaḥ tadbhagavantamupapannāḥ smaḥ śiṣyatveneti //

1.1.5

tānuvāca bhagavān svāgataṃ vaḥ sarva evāmīmāṃsyā adhyāpyāśca bhavanto vatsāḥ //

1.1.6

iha khalvāyurvedo nāmopāṅgamatharvavedasyānutpādyaivaprajāḥ ślokaśatasahasramadhyāyasahasraṃ ca kṛtavān svayambhūḥ tato+alpāyuṣṭvamalpamedhastvaṃ cālokya narāṇāṃ bhūyo+aṣṭadhā praṇītavān //

1.1.7

tadyathā śalyaṃ śālākyaṃ kāyacikitsā bhūtavidyā kaumārabhṛtyaṃ agadatantraṃ rasāyanatantraṃ vājīkaraṇatantramiti //

1.1.8

athāsya pratyaṅgalakṣaṇasamāsaḥ /

1.1.8_2

tatra śalyaṃ nāma vividhatṛṇakāṣṭhapāṣāṇapāṃśulohaloṣṭāsthibālanakhapūyāsrāvaduṣṭavraṇāntargarbhaśalyoddharaṇārthaṃ yantraśastrakṣārāgnipraṇidhānavraṇaviniścayārthaṃ ca //

1.1.8_3

śālākyaṃ nāmordhvajatrugatānāṃ śravaṇanayanavadanaghrāṇādisaṃśritānāṃ vyādhīnāmupaśamanārthaṃ //

1.1.8_4

kāyacikītsā nāma sarvāṅgasaṃśritānāṃ vyādhīnāṃ jvara{O.atīsāra}raktapittaśoṣonmādāpasmārakuṣṭhamehātisārādīnāmupaśamanārtham //

1.1.8_5

bhūtavidyā nāma devāsuragandharvayakṣarakṣaḥpitṛpiśācanāgagrahādyupasṛṣṭacetasāṃ śāntikarmabaloharaṇādigrahopaśamanārtham //

1.1.8_6

kaumārabhṛtyaṃ nāma kumārabharaṇadhātrīkṣīradoṣasaṃśodhanārthaṃ duṣṭastanyagrahasamutthānāṃ ca vyādhīnāmupaśamanārtham //

1.1.8_7

agadatantraṃ nāma sarpakīṭalūtāmūśikādidaṣṭaviṣavyañjanārthaṃ vividhaviṣasaṃyogopaśamanārthaṃ ca //

1.1.8_8

rasāyanatantraṃ nāma vayaḥsthāpanamāyurmedhābalakaraṃ rogāpaharaṇasamarthaṃ ca //

1.1.8_9

vājīkaraṇatantraṃ nāmālpaduṣṭakṣīṇaviśuṣkaretasāmāpyāyanaprasādopacayajanananimittaṃ praharṣajananārthaṃ ca //

1.1.9

evamayamāyurvedo+aṣṭāṅga upadiśyate atra kasmai kimucyatāmiti //

1.1.10

ta ūcuḥ asmākaṃ sarveṣāmeva śalyajñānaṃ mūlaṃ kṛtvopadiśatu bhagavāniti //

1.1.11

sa uvācaivamastviti //

1.1.12

ta ūcurbhūyo+api bhagavantam asmākamekamatīnāṃ matamabhisamīkṣya suśruto bhagavantaṃ prakṣyati asmai copadiśyamānaṃ vayamapyupadhārayiṣyāmaḥ //

1.1.13

sa hovācaivamastviti //

1.1.14

vatsa suśruta iha khalvāyurvedaprayojanaṃ vyādhyupasṛṣṭānāṃ vyādhiparimokaṣaḥ svasthasya rakṣaṇaṃ ca //

1.1.15

āyurasmin vidyate+anena vā+āyurvindatītyāyurvedaḥ //

1.1.16

tasyāṅgavaramādyaṃ pratyakṣāgamānumānopamānairaviruddhamucyamānamupadharaya //

1.1.17

etaddhyaṅgaṃ prathamaṃ prāgabhighātavraṇasaṃrohāt yajñaśiraḥsandhānācca / śrūyate hi yathā rudreṇa yajñasya śiraśchinnamiti tato devā aśvināvabhigamyocuḥ bhagavantau naḥ śreṣṭhatamau yuvāṃ bhaviṣyathaḥ bhavadbhyāṃ yajñasyaśeraḥ sandhātavyamiti / tāvūcaturevamastviti / atha tayorarthe devā indraṃ yajñabhagena prāsādayan / tābhyāṃ yajñasya śiraḥ saṃhitam iti //

1.1.18

aṣṭāsvapi cāyurvedatantreṣvetadevādhikamabhimataṃ āmāśukriyākaraṇādyantraśastrakṣārāgnipraṇidhānāt sarvatantrasāmānyācca //

1.1.19

tadidaṃ śāśvataṃ puṇyaṃ svargyaṃ yaśasyamāyuṣyaṃ vṛttikaraṃ ceti //

1.1.20

brahmā provāca tataḥ prajāpatiradhijage tasmādaśvinau aśvibhyāmindraḥ indrādaḥaṃ mayā tviha pradeyamarthibhyaḥ prajāhitahetoḥ //

1.1.21

bhavati cātra

1.1.21_2

ahaṃ hi dhanvantarirādidevo jarārujāmṛtyuharo+amarāṇām /

1.1.21_3

śalyāṅgamaṅgairaparairupetaṃ prāpto+asmi gāṃ bhūya ihopadeṣṭum //

1.1.22

asmin śāstre pañcamahābhūtaśarīrisamavāyaḥ puruṣa ityucyate / tasmin kriyā so+adhiṣṭhānaṃ kasmāt lokasya dvaividhyāt loko hi dvividhaḥ sthāvaro jaṅgamaśca dvividhātmaka evāgneyaḥ saumyaśca tadbhūyastvāt pañcātmako vā tatra caturvidho bhūtagrāmaḥ saṃsvedajarāyujāṇḍajodbhijjasaṃjñaḥ tatra puruṣaḥ pradhānaṃ tasyopakaraṇamanyat tasmāt puruṣo+adhiṣṭhānam //

1.1.23

tadduḥkhasaṃyogā vyādhaya ucyante //

1.1.24

te caturvidhāḥ āgantavaḥ śārīrāḥ mānasāḥ svābhāvikāśceti //

1.1.25

teṣāmāgantavo+abhighātanimittāḥ //

1.1.25_2

śārīrāstvannapānamūlā vātapittakaphaśoṇitasannipātavaiṣamyanimittāḥ //

1.1.25_3

mānasāstu krodhaśokabhayaharṣaviṣāderṣyābhyasūyādainyamātsaryakāmalobhaprabhṛtaya icchādveṣabhedairbhavanti //

1.1.25_4

svābhāvikāstu kṣutpipāsājarāmṛtyunidrāprakṛtayaḥ //

1.1.26

ta ete manaḥśarīrādhiṣṭhānāḥ //

1.1.27

teṣāṃ saṃśodhanasaṃśamanāhārācārāḥ samyakprayuktā nigrahahetavaḥ //

1.1.28

prāṇināṃ punarmūlamāhāro balavarṇaujasāṃ ca sa ṣaṭsu raseṣvāyattaḥ rasāḥ punardravyāśrayāḥ dravyāṇi punaroṣadhayaḥ / tāstu dvividhāḥ sthāvarā jaṅgamāśca //

1.1.29

tāsāṃ sthāvarāścaturvidhāḥ vanaspatayo vṛkṣā vīrudha oṣadhaya iti / tāsu apuṣpāḥ phalavanto vanaspatayaḥ puṣpaphalavanto vṛkṣāḥ pratānavatyaḥ stambinyaśca vīrudhaḥ phalapākaniṣṭhā oṣadhaya iti //

1.1.30

jaṅgamāḥ khalvapi catuvidhāḥ jarāyujāṇḍajasvedajodbhijjāḥ / tatra paśumanuṣyavyālādayo jarāyujāḥ khagasarpasarīsṛpaprabhṛtayo+aṇḍajāḥ kṛmikīṭapipīlikāprabhṛtayaḥ svedajāḥ indragopamaṇḍūkaprabhṛtaya udbhijjāḥ //

1.1.31

tatra sthāvarebhyastvakpatrapuṣpaphalamūlakandaniryāsasvarasādayaḥ prayojanavantaḥ jaṅgamebhyaścarmanakharomarudhirādayaḥ //

1.1.32

pārthivāḥ suvarṇarajatamaṇimuktāmanaḥśilāmṛtkapālādayaḥ //

1.1.33

kālakṛtāḥ pravātanivātātapacchāyājyotsnātamaḥśītoṣṇavarṣāhorātrapakṣamāsartvayanādayaḥ saṃvatsaraviśeṣāḥ //

1.1.34

ta ete svabhāvata eva doṣāṇāṃ sañcayaprakopapraśamapratīkārahetavaḥ prayojanavantaśca //

1.1.35

bhavanti cātra ślokāḥ

1.1.35_2

śārīrāṇāṃ vikārāṇāmeṣa vargaścatuvidhaḥ /

1.1.35_3

prakope praśame caiva heturuktaścikitsakaiḥ //

1.1.36

āgantavastu ye rogāste dvidhā nipatanti hi /

1.1.36_2

manasyanye śarīre+anye teṣāṃ tu dvividhā kriyā //

1.1.37

śarīrapatitānāṃ tu śārīravadupakramaḥ /

1.1.37_2

mānasānāṃ tu śabdādiriṣṭo vargaḥ sukhāvahaḥ //

1.1.38

evametat puruṣo vyādhirauṣadhaṃ kriyākāla iti catuṣṭayaṃ samāsena vyākhyātam / tatra puruṣagrahaṇāttatsaṃbhavadravyasamūho bhūtādiruktastadaṅgapratyaṅgavikalpāśca tvaṅnāṃsāsthisirāsnāyuprabhṛtayaḥ vyādhigrahaṇādvātapittakaphaśoṇitasannipātavaiṣamyanimittāḥ sarva eva vyādhayo vyākhyātāḥ oṣadhagrahaṇāddravyarasaguṇavīryavipākānāmādeśaḥ kriyāgrahaṇācchedyādīni snehādīni ca karmāṇi vyākhyātāni kālagrahaṇāt savakriyākālānāmādeśaḥ //

1.1.39

bhavati cātra /

1.1.39_2

bījaṃ cikitsitasyaitatsamāsena prakīrtitam /

1.1.39_3

saviṃśamadhyāyaśatamasya vyākhyā bhaviṣyati //

1.1.40

tacca saviṃśamadhyāyaśataṃ pañcasu sthāneṣu sūtranidānaśārīracikitsitakalpeṣvarthavaśāt saṃvibhajya uttare tantre śeṣānarthān vyākhyāsyāmaḥ //

1.1.41

bhavati cātra /

1.1.41_2

svayambhuvā proktamidaṃ sanātanaṃ paṭheddhi yaḥ kāśipatiprakāśitam /

1.1.41_3

sa puṇyakarmā bhuvi pūjito nṛpairasukṣaye śakrasalokatāṃ vrajet //

1.1.41_1

iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne vedotpattirnāma prathamo+adhyāyaḥ //

Commentaries (2)

Linked texts (3)