The Compendium of Suśruta 1.40: catvāriṃśattamo+adhayāyaḥ /
Suśrutasaṃhitā 1.40
- Language
- Sanskrit
catvāriṃśattamo+adhayāyaḥ /
1.40.1
athāto dravyarasaguṇavīryavipākavijñānīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ //
1.40.2
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ //
1.40.3
kecidācāryā bruvate dravyaṃ pradhānaṃ kasmāt vyavasthitatvāt iha khalu dravyaṃ vyavasthitaṃ na rasādayaḥ yathā āme phale ye rasādayaste pakve na santi nityatvācca nityaṃ hi dravyamanityā guṇāḥ yathā kalkādipravibhāgaḥ sa eva saṃpannarasagandho vyāpannarasagandho vā bhavati svajātyavasthānācca yathā hi pārthivaṃ dravyamanyabhāvaṃ na gacchatyevaṃ śeṣāṇi pañcendriyagrahaṇācca pañcabhirindriyairgṛhyate dravyaṃ na rasādayaḥ āśrayatavācca dravyamāśritā rasādayo bhavanti ārambhasāmarthyācca dravyāśrita ārambhaḥ yathā vidārigandhādimāhṛtya saṃkṣudya vipacedityevamādiṣu na rasādiṣvārambhaḥ śāstraprāmāṇyācca śāstre hi dravyaṃ pradhānamupadeśe hi yogānāṃ yathā mātuluṅgāgnimanthau cetyādau na rasādaya upadiśyante kramāpekṣitatvācca rasādīnāṃ rasādayo hi dravyakramamapekṣante yathā taruṇe taruṇāḥ saṃpūrṇe saṃpūrṇā iti ekadeśasādhyatvācca dravyāṇāmekadeśenāpi vyādhayaḥ sādhyante yathā mahāvṛkṣakṣīreṇeti tasmāddravyaṃ pradhānam / dravyalakṣaṇaṃ tu kriyāguṇavat samavāyikāraṇam iti //
1.40.4
netyāhuranye rasāstu pradhānaṃ kasmāt āgamāt āgamo hi śāstramucyate śāstre hi rasā adhikṛtāḥ yathā rasāyatta āhāra iti tasmiṃśca prāṇāḥ upadeśācca upadiśyante hi rasāḥ yathā madhurāmlalavaṇā vātaṃ śamayanti anumānācca rasena hyanumīyate dravyaṃ yathā madhuramiti ṛṣivacanācca ṛṣivacanaṃ vedo yathā kiṃcidijyārthaṃ madhuramāharediti tasmādrasāḥ pradhānaṃ raseṣu guṇasaṃjñā / rasalakṣaṇamanyatropadekṣyāmaḥ //
1.40.5
netyāhuranye vīryaṃ pradhānamiti / kasmāt tadvaśenauṣadhakarmaniṣpatteḥ / ihauṣadhakarmāṇyūrdhvādhobhāgobhayabhāgasaṃśodhanasaṃśamanasaṃgrāhakāgnidīpanapīḍanalekhanabṛṃhaṇarasāyanavājīkaraṇaśvayathukaravilayanadahanadāraṇamādanaprāṇaghnaviṣapraśamanāni vīryaprādhānyādbhavanti / tacca vīryaṃ dvividhamuṣṇaṃ śītaṃ ca agnīṣomīyatvājjagataḥ / kecidaṣṭavidhamāhuḥ śītamuṣṇaṃ snigdhaṃ rūkṣaṃ viśadaṃ piccilaṃ mṛdu tīkṣṇaṃ ceti / etāni vīryāṇi svabalaguṇotkarṣādrasamabhibhūyātmakarma kurvanti / yathā tāvanmahatpañcamūlaṃ kaṣāyaṃ tiktānurasaṃ vātaṃ śamayati uṣṇavīryatvāt tathā kulatthāḥ kaṣāyaḥ kaṭukaḥ palāṇḍuḥ snehabhāvācca madhuraścekṣuraso vātaṃ vardhayati śītavīryatvāt kaṭukā pippalī pittaṃ śamayati mṛduśītavīryatvāt amlamāmalakaṃ lavaṇaṃ saidhavaṃ ca tiktā kākamācī pittaṃ vardhayati uṣṇavīryatvāt madhurā matsyāśca kaṭukaṃ mūlakaṃ śleṣmāṇaṃ śamayati rūkṣavīryatvāt madhuraṃ kṣaudraṃ ca tadetannidarśanamātramuktam //
1.40.6
bhavanti cātra /
1.40.6_2
ye rasā vātaśamanā bhavanti yadi teṣu vai /
1.40.6_3
raukṣyalāghavaśaityāni na te hanyuḥ samīraṇam //
1.40.7
ye rasāḥ pittaśamanā bhavanti yadi teṣu vai /
1.40.7_2
taikṣṇyauṣṇyalaghutāścaiva na te tatkarmakāriṇaḥ //
1.40.8
ye rasāḥ śleṣmaśamanā bhavanti yadi teṣu vai /
1.40.8_2
snehagauravaśaityāni na te tatkarmakāriṇaḥ //
1.40.9
tasmādvīryaṃ pradhānamiti //
1.40.10
netyāhuranye vipākaḥ pradhānamiti / kasmāt samyaṅnithyāvipākatvāt iha sarvadravāṇy{O.vyāṇy}abhyavahṛtāni samyaṅnithyāvipakvāni guṇaṃ doṣaṃ vā janayanti / tatrāhuranye prati rasaṃ pāka iti / kecittrividhamicchanti madhuramamlaṃ kaṭukaṃ ceti / tattu na samyak bhūtaguṇādāmāccānyo+amlo vipāko nāsti pittaṃ hi vidagdhamamlatāmupaityagnermandatvāt yadyevaṃ lavaṇo+apyanyaḥ pāko bhaviṣyanti śleṣmā hi vidagdho lavaṇatāmupaitīti / madhuro madhurasyāmlo+amlasyaivaṃ sarveṣāmiti kecidāhuḥ dṛṣṭāntaṃ copadiśanti yathā tāvat kṣīramukhāgataṃ pacyamānaṃ madhurameva syāttathā śāliyavamudgādayaḥ prakīrṇāḥ svabhāvamuttarakāle+api na parityajanti tadvaditi / kecidvadanti abalavanto balavatāṃ vaśamāyāntīti / evamanavasthitiḥ tasmādasiddhānta eṣaḥ / āgame hi dvividha eva pāko madhuraḥ kaṭukaśca / tayormadhurākhyo guruḥ kaṭukākhyo laghuriti / tatra pṛthivyaptejovāyvākāśānāṃ dvaividhyaṃ bhavati guṇasādharmyādgurutā laghutā ca pṛthivyāpaśca gurvyaḥ śeṣāṇi laghūni tasmāddvividha eva pāka iti //
1.40.11
bhavanti cātra /
1.40.11_2
dravyeṣu pacyamāneṣu yeṣvambupṛthivīguṇāḥ /
1.40.11_3
nirvartante+adhikāstatra pāko madhura ucyate //
1.40.12
tejo+anilākāśaguṇāḥ pacyamāneṣu yeṣu tu /
1.40.12_2
nirvartante+adhikāstatra pākaḥ kaṭuka ucyate //
1.40.13
pṛthaktvadarśināmeṣa vādināṃ vādasaṃgrahaḥ /
1.40.13_2
catruṇāmapi sāmagryamicchantyatra vipaścitaḥ //
1.40.14
taddravyamātmanā kiṃcitkiṃcidvīryeṇa sevitam /
1.40.14_2
kiṃcidrasavipākābhyāṃ doṣaṃ hanti karoti vā //
1.40.15
pāko nāsti vinā vīryādvīryaṃ nāsti vinā rasāt /
1.40.15_2
raso nāsti vinā dravyāddravyaṃ śreṣṭhataṃ smṛtam //
1.40.16
janma tu dravyarasayoranyonyāpekṣikaṃ smṛtam /
1.40.16_2
anyonyāpekṣikaṃ janma yathā syāddehadehinoḥ //
1.40.17
vīryasaṃjñā guṇā ye+aṣṭau te+api dravyāśrayāḥ smṛtāḥ /
1.40.17_2
raseṣu na bhavantyete nirguṇāstu guṇāḥ smṛtāḥ //
1.40.18
dravye dravyāṇi yasmāddhi vipacyante na ṣaḍrasāḥ /
1.40.18_2
śreṣṭhaṃ dravyamato jñeyaṃ śeṣā bhāvāstadāśrayāḥ //
1.40.19
amīmāṃsyānyacintyāni prasiddhāni svabhāvataḥ /
1.40.19_2
āgamenopayojyāni bheṣajāni vicakṣaṇaiḥ //
1.40.20
pratyakṣalakṣaṇaphalāḥ prasiddhāśca svabhāvataḥ /
1.40.20_2
nauṣadhīrhetubhirvidvān parīkṣeta kathaṃ(ā.dā)cana //
1.40.21
sahasroṇāpi hetūnāṃ nāmbaṣṭhādirvirecayet /
1.40.21_2
tasmāttiṣṭhettu matimānāgame na tu hetuṣu //
1.40.21_1
iti śrīsuśrutasaṃhitāyaṃ sūtrasthāne dravyaguṇarasavīryavipākavijñānīyo nāma catvāriṃśattamo+adhyāyaḥ //
Commentaries (2)
- Nibandhasaṅgraha — Ḍalhaṇa, Sanskrit
- Bhānumatī — Cakrapāṇidatta, Sanskrit
Linked texts (2)
- Āyurvedadīpikā (Carakatātparyaṭīkā) (ed. Yādavjī Trikamjī Ācārya, 1981 printing) — Sanskrit
- Kalyāṇakāraka — Devanandin Pūjyapāda, Sanskrit