The Compendium of Suśruta 1.45: pañcacatvāriṃśattamo+adhyāyaḥ /
Suśrutasaṃhitā 1.45
- Language
- Sanskrit
pañcacatvāriṃśattamo+adhyāyaḥ /
1.45.1
athāto dravadravyavidhimadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ //
1.45.2
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ //
1.45.3
pānīyamāntarīkṣamanirdeśyarasamamṛtaṃ jīvaṇaṃ tarpaṇaṃ dhāraṇamāśvāsajananaṃ śramaklamapipāsāmadamūrcchātandrānidrādāhapraśamanamekāntataḥ pathyatamaṃ ca //
1.45.4
tadevāvanipatitamanyatamaṃ rasamupalabhate sthānaviśeṣānnadīnadasarastaḍāgavāpīkūpacuṇṭīprasravaṇodbhidavikirakedārapalvalādiṣu sthāneṣvavasthitamiti //
1.45.5
tatra lohitakapilapāṇḍunīlapītaśukleṣvavanipradeśeṣu madhurāmlalavaṇakaṭutiktakaṣāyāṇi yathāsaṅkhyamudakāni saṃbhavantītyeke bhāṣante //
1.45.6
tattu na samyak / tatra pṛthivyādīnāmanyonyānupraveśakṛtaḥ salilaraso bhavatyuktarṣāpakarṣeṇa / tatra svalakṣaṇabhūyiṣṭhāyāṃ bhūmāvamlaṃ lavaṇaṃ ca ambuguṇabhūyiṣṭhāyāṃ madhuraṃ tejoguṇabhūyiṣṭhāyāṃ kaṭukaṃ tiktaṃ ca vāyuguṇabhūyiṣṭhāyāṃ kaṣāyaṃ ākāśaguṇabhūyiṣṭhāyāmavyaktarasaṃ avyaktaṃ hyākāśamityataḥ tat pradhānamavyaktarasatvāt tatpeyamāntarīkṣalābhe //
1.45.7
tatrāntarīkṣaṃ caturvidham / tadyāthā dhāraṃ kāraṃ tauṣāraṃ haimamiti / teṣāṃ dhāraṃ pradhānaṃ laghutvāt tat punardvividhaṃ gāṅgaṃ sāmudraṃ ceti / tatra gāṅgamāśvayuje māsi prāyaśo varṣati / tayordvayorapi parīkṣaṇaṃ kurvīta śālyodanapiṇḍamakuthitamavidagdhaṃ rajatabhājanopahitaṃ varṣati deve bahiṣkurvīta sa yadi muhūrtam sthitastādṛśa eva bhavati tadā gāṅgaṃ patatītyavagantavyaṃ varṇānyatve sikthapraklede ca sāmudramiti vidyāt tannopādeyam / sāmudramapyāśvayuje māsi gṛhītaṃ gāṅgavadbhavati / gāṅgaṃ punaḥ pradhānaṃ tadupādadītāśvayuje māsi / śuciśuklavitatapaṭaikadeśacyutamathavā harmyatalaparibhraṣṭamanyairvā śucibhirbhājanairgṛhītaṃ sauvarṇe rajate mṛnmaye vā pātre nidadhyāt / tatsarvakālamupayuñjīta tasyālābhe bhaumam / taccākāśaguṇabahulam / tat punaḥ saptavidham / tadyathā kaupaṃ nādeyaṃ sārasaṃ tāḍāgaṃ prāsravaṇaṃ audbhidaṃ cauṇṭyamiti //
1.45.8
tatra varṣāsvāntarikṣamaudbhidaṃ vā seveta mahāguṇatvāt śaradi sarvaṃ prasannatvāt hemante sārasaṃ tāḍāgaṃ vā vasante kaupaṃ prāsravaṇaṃ vā grīṣme+apyevaṃ prāvṛṣi cauṇṭyamanabhivṛṣṭaṃ sarvaṃ ceti //
1.45.9
kīṭamūtrapurīṣāṇḍaśavakothapradūṣitam /
1.45.9_2
tṛṇaparṇotkarayutaṃ kaluṣaṃ viṣasaṃyutam //
1.45.10
yo+avagāheta varṣāsu pibedvā+api navaṃ jalam /
1.45.10_2
sa bāhyābhyantarān rogān prāpnuyāt kṣiprameva tu //
1.45.11
tatra yat paṅkaśaivalahaṭatṛṇapadmapatraprabhṛtibhiravacchannaṃ śaśisūryakiraṇānilairnābhijuṣṭaṃ gandhavarṇarasopasṛṣṭaṃ ca tadvyāpannamiti vidyāt / tasya sparśarūparasagandhavīryavipākadoṣāḥ ṣaṭ saṃbhavanti / tatra kharatā paicchilyamauṣṇyaṃ dantagrāhitā ca sparśadoṣaḥ paṅkasikatāśaivālabbahuvarṇatā rūpadoṣaḥ vyaktarasatā rasadoṣaḥ aniṣṭagandhatā gandhadoṣaḥ yadupayuktaṃ tṛṣṇāgauravaśūlakaphaprasekānāpādayati sa vīryadoṣaḥ yadupayuktaṃ cirādvipacyate viṣṭambhayati vā sa vipākadoṣa iti / ta ete āntarikṣe na santi //
1.45.12
vyāpannasya cāgnikvathanaṃ sūryātapapratāpanaṃ taptāyaḥpiṇḍasikatāloṣṭrāṇāṃ vā nirvāpaṇaṃ prasādanaṃ ca kartavyaṃ nāgacampakotpalapāṭalāpuṣpaprabhṛtibhiścādhivāsanamiti //
1.45.13
sauvarṇe rājate tāmre kāṃsye maṇimaye+api vā /
1.45.13_2
puṣpāvataṃsaṃ bhaume vā sugandhi salilaṃ pibet //
1.45.14
vyāpannaṃ varjayennityaṃ toyaṃ yaccāpyanārtavam /
1.45.14_2
doṣasaṃjananaṃ hyetannādadītāhitaṃ tu tat //
1.45.15
vyāpannam salilaṃ yastu pibatīhāprasādhitam /
1.45.15_2
śvayathuṃ pāṇḍurogaṃ ca tvagdoṣamavipākatām //
1.45.16
śvāsakāsapratiśyāyaśūlagulmodarāṇi ca /
1.45.16_2
anyānvā viṣamānrogānprāpnuyādacireṇa saḥ //
1.45.17
tatra sapta kaluṣasya prasādanāni bhavanti / tadyathā katakagomedakabisagranthiśaivālamūlavastrāṇi muktāmaṇiśceti //
1.45.18
pañca nikṣepaṇāni bhavanti / tadyathā phalakaṃ tryaṣṭakaṃ muñjavalaya udakamañcikā śikyaṃ ceti //
1.45.19
sapta śītīkaraṇāni bhavanti pravātasthāpanaṃ udakaprakṣepaṇaṃ yaṣṭikābhrāmaṇaṃ vyajanaṃ vastroddharaṇaṃ vālukāprakṣepaṇaṃ śikyāvalambanaṃ ceti //
1.45.20
nirgandhamavyaktarasaṃ tṛṣṇāghnaṃ śuci śītalam /
1.45.20_2
acchaṃ laghu ca hṛdyaṃ ca toyaṃ guṇavaducyate //
1.45.21
tatra nadyaḥ paścimābhimukhāḥ pathyāḥ laghūdakatvāt pūrvābhimukhāstu na praśasyante gurūdakatvāt dakṣiṇābhimukhā nā+atidoṣalāḥ sādhāraṇatvāt / tatra sahyaprabhavāḥ kuṣṭhaṃ janayanti vindhyaprabhavāḥ kuṣṭhaṃ pāṇḍurogaṃ ca malayaprabhavāḥ kṛmīn mahendraprabhavāḥ ślīpadodarāṇi himavatprabhavā hṛdrogaśvayathuśirorogaślīpadagalagaṇḍān prācyāvantyā aparāvantyāścārśāṃsyupajanayanti pāriyātraprabhavāḥ pathyā balārogyakarya iti //
1.45.22
nadyaḥ śīghravahā laghvyaḥ proktā yāścāmalodakāḥ /
1.45.22_2
gurvyaḥ śaivālasaṃcchannāḥ kaluṣā mandagāśca yāḥ //
1.45.23
prāyeṇa nadyo maruṣu satiktā lavaṇānvitāḥ /
1.45.23_2
laghvyaḥ samadhurāścaiva pauruṣeyā bale hitāḥ //
1.45.24
tatra sarveṣāṃ bhaumānāṃ grahaṇaṃ pratyūṣasi tatra hyamalatvaṃ śaityaṃ cādhikaṃ bhavati sa eva cāpāṃ paro guṇa iti //
1.45.25
divārkakiraṇairjuṣṭaṃ niśāyāminduraśmibhiḥ /
1.45.25_2
arūkṣamanabhiṣyandi tattulyaṃ gaganāmbunā //
1.45.26
gaganāmbu tridoṣaghnaṃ gṛhītaṃ yat subhājane /
1.45.26_2
balyaṃ rasāyanaṃ medhyaṃ pātrāpekṣi tataḥ param //
1.45.27
rakṣoghnaṃ śītalaṃ hlādi jvaradāhaviṣāpaham /
1.45.27_2
candrakāntodbhavaṃ vāri pittaghnaṃ vimalaṃ smṛtam //
1.45.28
mūrcchāpittoṣṇadāheṣu viṣe rakte madatyaye /
1.45.28_2
bhramaklamaparīteṣu tamake vamathau tathā //
1.45.29
ūrdhvage raktapitte ca śītamambhaḥ praśasyate /
1.45.29_2
prārśvaśūle pratiśyāye vātaroge galagrahe //
1.45.30
ādhmāne stimite loṣṭhe sadyaḥśuddhe navajvare /
1.45.30_2
hikkāyāṃ snehapite ca śītāmbu parivarjayet //
1.45.31
nādeyaṃ vātalaṃ rūkṣaṃ dīpanaṃ laghu lekhanam /
1.45.31_2
tadabhiṣyandi madhuraṃ sāndraṃ guru kaphāvaham //
1.45.32
tṛṣṇāghnaṃ sārasaṃ balyaṃ kaṣāyaṃ madhuraṃ laghu /
1.45.32_2
tāḍāgaṃ vātalaṃ svādu kaṣāyaṃ kaṭupāki ca //
1.45.33
vātaśleṣmaharam vāpyaṃ sakṣāraṃ kaṭu pittalam /
1.45.33_2
sakṣāraṃ pittalaṃ kaupaṃ śleṣmaghnaṃ dīpanaṃ laghu //
1.45.34
cauṇṭyamagnikaraṃ rūkṣaṃ madhuraṃ kaphakṛnna ca /
1.45.34_2
kaphaghnaṃ dīpanaṃ hṛdyaṃ laghu prasravaṇodbhavam //
1.45.35
madhuraṃ pittaśamanamavidāhyaudbhidaṃ smṛtam /
1.45.35_2
vaikiraṃ kaṭu sakṣāraṃ śleṣmaghnaṃ laghu dīpanam //
1.45.36
kaidāraṃ madhuraṃ proktaṃ vipāke guru doṣalam /
1.45.36_2
tadvatpālvalamuddiṣṭaṃ viśeṣāddoṣalaṃ tu tat //
1.45.37
sāmudramudakaṃ visraṃ lavaṇaṃ sarvadoṣakṛt /
1.45.37_2
anekadoṣamānūpaṃ vāryabhiṣyandi garihitam //
1.45.38
ebhirdoṣairasaṃyuktaṃ niravadyaṃ tu jāṅgalam /
1.45.38_2
pāke+avidāhi tṛṣṇāghnaṃ praśastaṃ prītivardhanaram //
1.45.39
dīpanaṃ svādu śītaṃ ca toyaṃ sādhāraṇaṃ laghu /
1.45.39_2
kaphamedo+anilāmaghnaṃ dīpanaṃ bastiśodhanam //
1.45.40
śvāsakāsajvaraharaṃ pathyamuṣṇodakaṃ sadā /
1.45.40_2
yat kvāthyamānaṃ nirvegaṃ viṣphenaṃ nirmalaṃ laghu //
1.45.41
caturbhāgāvaśeṣaṃ tu tattoyaṃ guṇavat smṛtam /
1.45.41_2
na ca paryuṣitaṃ deyaṃ kadācidvāri jānatā //
1.45.42
amlībhūtaṃ kaphotkleśi na hitaṃ tat pipāsave /
1.45.42_2
madyapānātsamudbhūte roge pittotthite tathā //
1.45.43
sanīpātasamutthe ca śṛtaśītaṃ praśasyate /
1.45.43_2
snigdhaṃ svādu himaṃ hṛdyaṃ dīpanaṃ bistiśodhanam //
1.45.44
vṛṣyaṃ pittapipāsāghnaṃ nārikelodakaṃ guru /
1.45.44_2
dāhātīsārapittāsṛṅnūrcchāmadyaviṣārtiṣu //
1.45.45
śṛtaśītaṃ jalaṃ śastaṃ tṛṣṇācchardibhrameṣu ca /
1.45.45_2
arocake pratiśyāye praseke śvayathau kṣaye //
1.45.46
mande+agnāvudare kuṣṭhe jvare netrāmaye tathā /
1.45.46_2
vraṇe ca madhumehe ca pānīyaṃ mandamācaret //
1.45.46_3
iti jalavargaḥ /
1.45.47
atha kṣīravargaḥ /
1.45.47_2
gavyamājaṃ tathā cauṣṭramāvikaṃ māhiṣaṃ ca yat /
1.45.47_3
aśvāyāścaiva nāryāśca kareṇūnāṃ ca yatpayaḥ //
1.45.48
tattvanekauṣadhirasaprasādaṃ prāṇadaṃ guru /
1.45.48_2
madhuraṃ picchilaṃ śītaṃ snigdhaṃ ślakṣṇaṃ saraṃ mṛdu /
1.45.48_3
sarvaprāṇabhṛtāṃ tasmāt sātmyaṃ kṣīramihocyate ///
1.45.49
tatra sarvameva kṣīraṃ prāṇināmapratiṣiddhaṃ jātisātmyāt vātapittaśoṇitamānaseṣvapi vikāreṣuvaviruddhaṃ jīrṇajvarakāsaśvāsaśoṣakṣayagulmonmādodaramūrcchābhramamadadāhapipāsāhṛdbastidoṣapāṇḍurogagrahaṇīdoṣārśaḥśūlodāvartātisārapravāhikāyonirogagarbhāsrāvaraktapittaśramaklamaharaṃ pāpmāpahaṃ balyaṃ vṛṣyaṃ vājīkaraṇaṃ rasāyanaṃ medhyaṃ sandhānamāsthāpanaṃ vayaḥsthāpanamāyuṣyaṃ jīvanaṃ bṛṃhaṇaṃ vamanavirecanāsthāpanaṃ tulyaguṇatvāccaujaso vardhanaṃ bālavṛddhakṣatakṣīṇānāṃ kṣudvyavāyavyāyāmakarśitānāṃ ca pathyatamam //
1.45.50
alpābhiṣyandi gokṣīraṃ snigdhaṃ guru rasāyanam /
1.45.50_2
raktapittaharaṃ śītaṃ madhuraṃ rasapākayoḥ //
1.45.51
jīvanīyaṃ tathā vātapittaghnaṃ paramaṃ smṛtam /
1.45.51_2
gavyatulyaguṇaṃ tvājaṃ viśeṣācchoṣiṇāṃ hitam //
1.45.52
dīpanaṃ laghu saṃgrāhi śvāsakāsāsrapittanut /
1.45.52_2
ajānāmalpakāyatvāt kaṭutiktaniṣevaṇāt //
1.45.53
nātyambupānādvyāyāmātsarvavyādhiharaṃ payaḥ /
1.45.53_2
rūkṣoṣṇaṃ lavaṇaṃ kiṃcidauṣṭraṃ svādurasaṃ laghu //
1.45.54
śophagulmodarārśoghnaṃ kṛmikuṣṭhaviṣāpaham /
1.45.54_2
āvikaṃ madhuraṃ snigdhaṃ guru pittakaphāvaham //
1.45.55
pathyaṃ kevalavāteṣu kāse cānilasaṃbhave /
1.45.55_2
mahābhiṣyandi madhuraṃ māhiṣaṃ vahnināśanam //
1.45.56
nidrākaraṃ śītataraṃ gavyāt snigdhataraṃ guru /
1.45.56_2
uṣṇamaikaśaphaṃ balyaṃ śākhāvātaharaṃ payaḥ //
1.45.57
madhurāmlagsaṃ rūkṣaṃ lavaṇānurasaṃ laghu /
1.45.57_2
nāryāstu madhruaṃ stanyaṃ kaṣāyānurasaṃ himam //
1.45.58
nasyāścayotanayoḥ pathyaṃ jīvanaṃ laghu dīpanam /
1.45.58_2
hastinyā madhuraṃ vṛṣyaṃ kaṣāyānurasaṃ guru //
1.45.59
snigdhaṃ sthairyakaraṃ śītaṃ cakṣuṣyaṃ balavardhanam /
1.45.59_2
prāyaḥ prābhātikaṃ kṣīraṃ guru viṣṭambhi śītalam //
1.45.60
rātryāḥ somaguṇatvācca vyāyāmābhāvatastathā /
1.45.60_2
divākarābhitaptānāṃ vyāyāmānilasevanāt //
1.45.61
vātānulomi śrāntighnaṃ cakṣuṣyaṃ cāparāhṇikam /
1.45.61_2
payo+abhiṣyandi gurvāmaṃ prāyaśaḥ parikīrtitam //
1.45.62
tadevoktaṃ laghutaramanabhiṣyandi vai śṛtam /
1.45.62_2
varjayitvā striyāḥ stanyamāmameva hi taddhitam //
1.45.63
dhāroṣṇaṃ guṇavat kṣīraṃ viparītamato+anyathā /
1.45.63_2
tadevātiśṛtaṃ śītaṃ guru bṛṃhaṇamucyate //
1.45.64
aniṣṭagandhamamlaṃ ca vivarṇaṃ virasaṃ ca yat /
1.45.64_2
varjyaṃ salavaṇaṃ kṣīraṃ tacca vigrathitaṃ bhavet //
1.45.65
dadhi tu madhuramamlamatyamlaṃ ceti tatkaṣāyānurasaṃ snigdhamuṣṇaṃ pīnasaviṣamajvarātisārārocakamūtrakṛcchrakārśyāpahaṃ vṛṣyam prāṇakaraṃ maṅgalyaṃ ca //
1.45.66
mahābhiṣyandi madhuraṃ kaphamedovivardhanam /
1.45.66_2
kaphapittakṛdamlaṃ syādatyamlaṃ raktadūṣaṇam //
1.45.67
vidāhi sṛṣṭaviṇmūtraṃ mandajātaṃ tridoṣakṛt /
1.45.67_2
snigdhaṃ vipāke madhuraṃ dīpanaṃ balavardhanam //
1.45.68
vātāpaham pavitraṃ ca dadhi gavyaṃ rucipradam /
1.45.68_2
dadhyājaṃ kaphapittaghnaṃ laghu vātakṣayāpaham //
1.45.69
durnāmaśvāsakāseṣu hitamagneśca dīpanam /
1.45.69_2
vipāke madhuraṃ vṛṣyaṃ vātapittaprasādanam //
1.45.70
balāsavardhanaṃ snigdhaṃ viśeṣāddadhi māhiṣam /
1.45.70_2
vipāke kaṭu sakṣāraṃ guru bhedyauṣṭrikaṃ dadhi //
1.45.71
vātamarśāṃsi kuṣṭhāni kṛmīn hantyudarāṇi ca /
1.45.71_2
kopanaṃ kaphavātānāṃ durnāmnāṃ cāvikaṃ dadhi //
1.45.72
rase pāke ca madhuramatyabhiṣyandi doṣalam /
1.45.72_2
dīpanīyamacakṣuṣyaṃ vāḍavaṃ dadhi vātalam //
1.45.73
rūkṣamuṣṇaṃ kaṣāyaṃ ca kaphamūtrāpahaṃ ca tat /
1.45.73_2
snigdhaṃ vipāke madhuraṃ balyaṃ santarpaṇaṃ guru //
1.45.74
cakṣuṣyamagryaṃ doṣaghnaṃ dadhi nāryā guṇottaram /
1.45.74_2
laghu pāke balāsaghnaṃ vīryoṣṇaṃ paktināśanam //
1.45.75
kaṣāyānurasaṃ nāgyā dadhi varcovivardhanam /
1.45.75_2
dadhīnyuktāni yānīha gavyādīni pṛthak pṛthak //
1.45.76
vijñeyamevaṃ sarveṣu gavyameva guṇottaram /
1.45.76_2
vātaghnaṃ kaphakṛt snigdhaṃ bṛṃhaṇaṃ nātipittakṛt //
1.45.77
kuryādbhaktābhilāṣaṃ ca dadhi yat suparisrutam /
1.45.77_2
śṛtāt kṣīrāttu yajjātaṃ guṇavaddadhi tat smṛtam //
1.45.78
vātapittaharaṃ rucyaṃ dhātvagnibalavardhanam /
1.45.78_2
dadhnaḥ saro gururvṛṣyo vijñeyo+a nilanāśanaḥ //
1.45.79
vahnervidhamanaścāpi kaphaśukravivardhanaḥ /
1.45.79_2
dadhi tvasāraṃ rūkṣaṃ ca grāhi viṣṭambhi vātalam //
1.45.80
dīpanīyaṃ laghutaraṃ sakaṣāyaṃ rucipradam /
1.45.80_2
śaradgrīṣmavasanteṣu prāyaśo dadhi garhitam //
1.45.81
hemante śiśire caiva varṣāsu dadhi śasyate /
1.45.81_2
tṛṣṇāklamaharaṃ mastu laghu srotoviśodhanam //
1.45.82
amlaṃ kaṣāyaṃ madhuramavṛṣyaṃ kaphavātanut /
1.45.82_2
prahlādanaṃ prīṇanaṃ ca bhinattyāśu malaṃ ca tat //
1.45.82_3
balamāvahate kṣipraṃ bhaktacchandaṃ karoti ca //
1.45.83
svādv-amlam-atyamlaka-mandajātaṃ tathā śṛtakṣīrabhavaṃ saraśca /
1.45.83_2
asāramevaṃ dadhi saptadhā+asmin varge smṛtā mastuguṇāstathaiva //
1.45.84
takraṃ madhuramamlaṃ kaṣāyānurasamuṣṇavīryaṃ laghu rūkṣamagnidīpanaṃ garaśophātisāragrahaṇīpāṇḍurogārśaḥplīhagulmārocakaviṣamajvaratṛṣṇācchardiprasekaśūlamedaḥśleṣmānilaharaṃ madhuravipākaṃ hṛdyaṃ mūtrakṛcchrasnehavyāpatprśamanamavṛṣyaṃ ca //
1.45.85
manthanādipṛthagbhūtasnehamardhodakaṃ ca yat /
1.45.85_2
nātisāndradravaṃ takraṃ svādvamlaṃ tuvaraṃ rase /
1.45.85_3
yattu sasnegamajalaṃ mathitam gholamucyate //
1.45.86
naiva takraṃ kṣate tadyānnoṣṇakāle na durbale /
1.45.86_2
na mūrcchābhramadāheṣu na roge raktapaittike //
1.45.87
śītakāle+agnimāndye ca kaphottheṣvāmayeṣu ca /
1.45.87_2
mārgāvarodhe duṣṭe ca vāyau takraṃ praśasyate //
1.45.88
tat punarmadhuraṃ śleṣmaprakopaṇaṃ pittapraśamanaṃ ca amlaṃ vātaghnaṃ pittakaraṃ ca //
1.45.89
vāte+amlaṃ saindhavopetaṃ svādu pitte saśarkaram /
1.45.89_2
pibettakraṃ kaphe cāpi vyoṣakṣārasamanvitam //
1.45.90
grāhiṇī vātalā rūkṣā durjarā takrakūrcikā /
1.45.90_2
takrāllaghutaro maṇḍaḥ kūrcikādadhitakrajaḥ //
1.45.91
guruḥ kilāṭo+anilahā puṃstvanidrāpradaḥ smṛtaḥ /
1.45.91_2
madhurau bṛṃhaṇau vṛṣyau tadvatpīyūṣamoraṭau //
1.45.92
navanītaṃ punaḥ sadyaskaṃ laghu sukumāraṃ madhuraṃ kaṣāyamīṣadamlaṃ śītalaṃ medhyaṃ dīpanaṃ hṛdyaṃ saṃgrāhi pittānilaharaṃ vṛṣyamavidāhi kṣayakāsavraṇaśoṣārśo+arditāpahaṃ cirotthitaṃ guru kaphamedovivardhanaṃ balakaraṃ bṛṃhaṇaṃ śoṣaghnaṃ viśeṣeṇa bālānāṃ praśasyate //
1.45.93
kṣīrotthaṃ punarnavanītamutkṛṣṭasnehamādhuryamatiśītaṃ saukumāryakaraṃ cakṣuṣyaṃ saṃgrāhi raktapittanetrarogaharaṃ prasādanaṃ ca //
1.45.94
santānikā punarvātaghnī tarpaṇī balyā vṛṣyā snegdhā rucyā madhurā madhuravipākā raktapittaprasādanī gurvī ca //
1.45.95
vikalpa eṣa dadhyādiḥ śreṣṭho gavyo+abhivarṇitaḥ /
1.45.95_2
vikalpānavaśiṣṭāṃstu kṣīravīryātsamādiśet //
1.45.96
atha ghṛtam /
1.45.96_2
ghṛtaṃ tu madhuraṃ saumyaṃ mrḍuśītavīryamalpābhiṣyandi snehanamudāvartonmādāpasmāraśūlajvarānāhavātapittapraśamanamagnidīpanaṃ smṛtimatimedhākāntisvaralāvaṇyasaukumāryaujastesjobalakaramāyuṣyaṃ vṛṣyaṃ medhyaṃ vayaḥsthāpanaṃ guru cakṣuṣyaṃ śleṣmābhivardhanaṃ pāpmālakṣmīpraśamanaṃ viṣaharaṃ rakṣoghnaṃ ca //
1.45.97
vipāke madhuraṃ śītaṃ vātapittaviṣāpaham /
1.45.97_2
cakṣuṣyamagryaṃ balyaṃ ca gavyaṃ sarpirguṇottaram //
1.45.98
ājaṃ ghṛtaṃ dīpanīyaṃ cakṣuṣyaṃ balavardhanam /
1.45.98_2
kāse śvāse kṣaye cāpi pathyaṃ pāke ca tallaghu //
1.45.99
madhuraṃ raktapittaghnaṃ guru pāke kaphāvaham /
1.45.99_2
vātapittapraśamanaṃ suśītaṃ māhiṣaṃ ghṛtam //
1.45.100
auṣṭraṃ kaṭu ghṛtaṃ pāke śophakrimiviṣāpaham /
1.45.100_2
dīpanaṃ kaphavātaghnaṃ kuṣṭhagulmodarāpaham //
1.45.101
pāke laghvāvikaṃ sarpirna ca pittaprakopaṇam /
1.45.101_2
kaphe+anile yonidoṣe śoṣe kampe ca taddhitam //
1.45.102
pāke laghūṣṇavīryaṃ ca kaṣāyaṃ kaphanāśanam /
1.45.102_2
dīpanaṃ baddhamūtraṃ ca vidyādaikaśaphaṃ ghṛtam //
1.45.103
cakṣuṣyamagryaṃ strīṇāṃ tu sarpiḥ syādamṛtopamam /
1.45.103_2
vṛddhiṃ karoti dehāgnyorlaghupākaṃ viṣāpaham //
1.45.104
kaṣāyaṃ baddhaviṇmūtram tiktamagnikaraṃ laghu /
1.45.104_2
hanti kāreṇavaṃ sarpiḥ kaphakuṣṭhaviṣakrimīn //
1.45.105
kṣīraghṛtaṃ punaḥ saṃgrāhi raktrapittabhramamūrcchāpraśamanaṃ netrarogahitaṃ ca //
1.45.106
sarpirmaṇḍastu madhuraḥ saro yoniśrotrākṣiśirasāṃ śūlaghno bastinasyākṣipūraṇeṣūpadiśyate //
1.45.107
sarpiḥ purāṇaṃ saraṃ kaṭuvipākaṃ tridoṣāpahaṃ mūrcchāmadonmādosarajvaragaraśoṣāpasmārayoniśrotrākṣiśiraḥśūlaghnaṃ dīpanaṃ bastinasyākṣipūraṇeṣūpadiśyate //
1.45.108
bhavati cātra /
1.45.108_2
purāṇaṃ timiraśvāsapīnasajvarakāsanut /
1.45.108_3
mūrcchākuṣṭhaviṣonmādagrahāpasmāranāśanam //
1.45.109
ekādaśaśataṃ caiva vatsarānuṣitaṃ ghṛtam /
1.45.109_2
rakṣoghnaṃ kumbhasarpiḥ syāt paratastu mahāghṛtam //
1.45.110
peyaṃ mahāghṛtaṃ bhūtaiḥ kaphaghnaṃ pavanādhikaiḥ /
First 200 of 426 passages. Read on
Commentaries (2)
- Nibandhasaṅgraha — Ḍalhaṇa, Sanskrit
- Bhānumatī — Cakrapāṇidatta, Sanskrit
Linked texts (11)
- Āyurvedamahodadhi (Annapānavidhi section) — Suṣeṇa, Sanskrit
- Bhāvaprakāśanighaṇṭu — Bhāvamiśra 1550, Sanskrit
- Rājanighaṇṭu (Nighaṇṭurāja, Abhidhānacūḍāmaṇi) — Narahari Paṇḍita, Sanskrit
- Carakasaṃhitā — Agniveśa (Āyurveda) & Caraka, Sanskrit
- Bhāvasvabhāva — Mādhavadeva, Sanskrit
- Dravyaguṇasaṃgraha — Cakrapāṇidatta, Sanskrit
- Āyurvedasaukhya — Ṭoḍaramalla 1565, Sanskrit
- Annapānavidhi — Suṣeṇa, Sanskrit
- Madanapālanighaṇṭu (Madanavinoda) — Madanapāla (Ṭāka), Sanskrit
- Bhojanakutūhala — Raghunātha, Sanskrit
- Madanapālavinodanighaṇṭu — Madanapāla (Ṭāka), Sanskrit