Pramāṇa · Search · About · API

The Compendium of Suśruta 3.4: caturtho+adhyāyaḥ/

Suśrutasaṃhitā 3.4

Language
Sanskrit

caturtho+adhyāyaḥ/

3.4.1

athāto garbhavyākaraṇaṁ (nāma) śārīraṁ vyākhyāsyāmaḥ//

3.4.2

yathovāca bhagavān dhavantariḥ//

3.4.3

agniḥ somo vāyuḥ sattvaṁ rajastamaḥ pañcendriyāṇi bhūtātmeti prāṇāḥ//

3.4.4

tasya khalvevaṁpravṛttasya †śukraśoṇitasyābhipacyamānasya[†'śukraśoṇitasya'iti keṣuciddhastalikhitapustakeṣu nopalabhyate/] mānasya kṣīrasyeva santānikāḥ sapta †tvaco bhavanti/ tasāṁ prathamā+avabhāsinī nāma, yā sarvavarṇānavabhāsayati pañcavidhāṁ ca chāyāṁ prakāśayati, sā vrīheraṣṭādaśabhāgapramāṇā, siddhmapadmakaṁṭakādhiṣṭhānā; dvitīyā lohitā nāma, vrīhiṣoḍaśabhāgapramāṇā, tilakalakanyacchavyaṅgādhiṣṭhānā; tṛtīyā śvetā nāma,vrīhidvādaśabhāgapramāṇā, carmadalājagallīmaśakādhiṣṭhānā; carurthī tāmrā nāma vrīheraṣṭabhāgapramāṇā, vividhakilāsakuṣṭhādhiṣṭhānā; pañcamī vedinī nāma, vrīhipañcabhāgapramāṇā, kuṣṭhavisarpādhiṣṭhānā; ṣaṣṭhī rohiṇī nāma, vrīhipramāṇā, granthyapacyarbudaślīpadagalagaṇḍādhiṣṭhānā; saptamī māṁsadharā nāma, vrīhidvayapramāṇā, bhagandaravidradhyarśo+adhiṣṭhānā/ yadetat pramāṇaṁ nirdiṣṭaṁ tanmāṁsaleṣvavakāśeṣu, na lalāṭe sūkṣmāṅgulyādiṣu; yato vakṣyatyudareṣu---vrīhimukhenāṅguṣṭhodarapramāṇamavagāḍhaṁ vidhyediti// [†'śarīre ṣaṭ tvacaḥ;-----'(ca.śā.a.7.sū.5)/ 'ṣaṣṭhī tu prāṇadharā' iti āṣṭāṅgasaṁgrahe pāṭhaḥ/ 'tvaco nāma---sarvadehāvaraṇarūpā bhūmiḥ sparśanevdriyasya srotasāñca svedavahānāṁ, romṇāmapi saromakūpānām/ tāḥ sthūladaṣṭyā staradvayavibhaktāḥ---bahistvagbhāgo+antarastvagbhāgaśceti/ tatra bahistvaṅnāmātīva tanvī kṛṣṇagaurādivarṇādhārā vahnisparśena ploṣapiḍakāvyañjanā ca/ antastvaḍnāma sthūlā śarīrābhirakṣaṇī snehādikarṣaṇī ca/ saiva pradhānāyatanaṁ sparśabhūmeḥ svedasrutāñca mārgāṇām'(pratyakṣaśārīra pra. bhā.pṛ+ 5-6)/]

3.4.5

kalāḥ khalvapi sapta †saṁbhavanti dhātvāśayāntaramaryādāḥ//

3.4.6

†bhavataścātra/[†'bhavanti cātra'iti pā+] yathā hi sāraḥ kāṣṭheṣu chidyamāneṣu dṛśyate// tathā dhāturhi māṁseṣu chidyamāneṣu dṛśyate//

3.4.7

snāyubhiśca praticchannān santatāṁśca jarāyuṇā// śleṣmaṇā veṣṭitāṁścāpi kalābhāgāṁstu tān †viduḥ// [†'asyāgre'+adhātvāśayāntare+annasya yaḥ kledastvadhiṣṭhati/ dehoṣmaṇā vipakvastu sā kaletyabhidhīyate' ityadhikaṁ paṭhyate kvacitpustake/]

3.4.8

tāsaṁ prathamā māṁsadhārā nāma; yasyāṁ †māṁse sirāsnāyudhamanīsrotasāṁ pratānā bhavanti// [†'māṁsagatānāṁ'iti hārāṇacandrasaṁmataḥ pāṭhaḥ/ 'māṁsasirāsnāyudhamanīsrotasāṁ' iti vai.paṁ.hariprapannasaṁmataḥ pāṭhaḥ/ viśeṣavivaraṇaṁ tu rasayogasāgarasyopoddhāte 164-165 pṛṣṭhayordraṣṭavyam/]

3.4.9

bhavati cātra/ yathā bisamṛṇālāni vivardhante samantataḥ// bhūmau paṅkodakasthāni tathā māṁse sirādayaḥ//

3.4.10

dvitīyā raktadharā nāma māṁsasyābhyantarataḥ, tasyāṁ śoṇitaṁ viśeṣataśca sirāsu yakṛtplīhnośca †bhavati//

3.4.11

bhavati cātra/ vṛkṣādyathābhiprahatāt kṣīriṇaḥ †kṣīramāvahet// māṁsādevaṁ kṣatāt kṣipraṁ śoṇitaṁ †saṁprasicyate//

3.4.12

tṛtīyā medodharā nāma; medo hi sarvabhūtānāmudarasthamaṇvasthiṣu ca, mahatsu ca majjā †bhavati// [†'tadeva ca śirasi kapālapraticchannaṁ mastiṣkākhyaṁ mastuluṅgākhyaṁ ca' ityaṣṭāṅgasaṁgrahe+adhikaḥ pāṭhaḥ/ 'medo nāma---sāndrasarpistulyaḥ snehadhātuḥ śarīrasya/ tasya sthānamudarāntaḥ, tvacāmadhaśca/ vasā tu māṁsāntarānupraviṣṭaḥ snehastasyā medasyanupraveśastulyopādānatvāt/ majjā nāma asthimadhyagataḥ snehaḥ/ sa dvividhaḥ pīto raktaśca/ tatra pīto nalakāsthnāmantaḥ, raktastnitarāsthiṣu, prāntabhāheṣu ca nalakāsthnām/ so+ayaṁ sthūlasvarūpeṇa medaso+abhinno+apikarmavaiśeṣyātpṛthageva dhātuḥ,'(pratyakṣāśārīra pra. bhā.pṛ.10/]

3.4.13

bhavati cātra/ sthūlāsthiṣu viśeṣeṇa majjā tvabhyantarāśritaḥ// athetareṣu sarveṣu saraktaṁ meda ucyate// śuddhamāṁsasya yaḥ snehaḥ sā vasā parikīrtitā//

3.4.14

caturthī śleṣmadharā nāma; sarvasandhiṣu prāṇabhṛtāṁ bhavati//

3.4.15

bhavati cātra/ snehābhyakte yathā hyakṣe cakraṁ sādhu pravartate// sandhayaḥ sādhu vartante saṁśliṣṭāḥ śleṣmaṇā tathā//

3.4.16

pañcamī purīṣadharā nāma; yā+avtaḥkoṣṭhe malamabhivibhajate pakvāśayasthā//

3.4.17

bhavati cātra/ yakṛtsamantāt koṣṭhaṁ ca tathā+antrāṇi samāśritā// uṇḍukasthaṁ vibhajate malaṁ maladharā kalā//

3.4.18

ṣaṣṭhī †pittadharā nāma; yā caturvidhamannapānamupabhu(yu)ktamāmāśayāt pracyutaṁ pakvāśayopasthitaṁ dhārayati// [†'ṣaṣṭhī pittadharā nāma pakvāmāśayamadhyasthā/ sā hyantaragneradhiṣṭhānatayā++āmāśayāt pakvāśayonmukhamannaṁ balena vidhārya pittatejasā śoṣayati pacati pakvaṁ ca vimuñcati/ doṣādhiṣṭhitā tu daurbalyādāmameva/ tato+asāvannasya grahaṇāt punargrahaṇīsaṁjñā/ balaṁ ca tasyāḥ pittamevāgnyabhidhānamataḥ sā+agninopastabdhopabṛṁhitaikayogakṣemā śarīraṁ vartayati/' (aṣṭāṅgasaṁgraha śā.sthā.a.)]

3.4.19

bhavati cātra/ aśitaṁ khāditaṁ pītaṁ koṣṭhagataṁ nṛṇām// tajjīryati yathākālaṁ śoṣitaṁ pittatejasā//

3.4.20

saptamī śukradharā nāma; yā sarvaprāṇināṁ sarvaśarīravyāpinī//

3.4.21

bhavanti cātra/ yathā payasi sarpistu †gūḍhaścekṣau raso yathā// śarīreṣu tathā śukraṁ nṛṇāṁ vidyādbhiṣagvaraḥ//

3.4.22

dvyaṅgule dakṣiṇe †pārśve bastidvārasya cāpyadhaḥ// mūtrasrotaḥpathāccgukraṁ puruṣasya pravartate// [†'dvyaṅgule dakṣiṇe pārśve bastidvārasya cāpyadhaḥ/ mūtrasrotaḥpathācchukraṁ puruṣasya pravartata' ityatra+advyaṅgule dakṣiṇe vāma' ityeva sādhīyān pāṭhaḥ, anyathā pratyakṣavirodhāt svāktivirodhācca/ kṣuyate hi+aśukravahe dve śukraprādurbhāvāya, dve śukravisargāya ca' iti suśrute eva' (pratyakṣaśārīra, upoddhāta, pṛṣṭha 72)/]

3.4.23

kṛtsnadehāśritaṁ śukraṁ prasannamanasastathā// strīṣu vyāyacchataścāpi harśāttat saṁpravartate//

3.4.24

gṛhītagarbhāṇāmārtavavahānāṁ srotasāṁ vartmānyavarudhyanta garbheṇa, tasmādgṛhītagarbhāṇāmārtavaṁ na dṛśyate; tatastadadhaḥ pratihatamūrdhvamāgatamaparaṁ copacīyamānamaparāîtyabhidhīyate; śeṣaṁ cordhvataramāgataṁ payodharāvabhipratipadyate, tasmādgarbhiṇyaḥ pīnonnatapayodharā bhavanti//

3.4.25

garbhasya yakṛtplīhānau śoṇitajau, śoṇitaphenaprabhabhavaḥ †phupphusaḥ, śoṇitāṁkaṭṭaprabhabhva uṇḍukaḥ//

3.4.26

asṛjaḥ śleṣmaṇaścāpi yaḥ prasādaḥ paro mataḥ// taṁ pacyamānaṁ pittena vāyuścāpyanudhāvati//

3.4.27

tato+asyāntrāṇi jāyante gudaṁ bastiśca dehinaḥ// udare pacyamānānāmādhmānādrukmasāravat//

3.4.28

kaphaśoṇitamāṁsānāṁ sāro †jihvā prajāyate// yathārthamūṣmaṇā yukto vāyuḥ srotāṁsi dārayet// [†'tatrāsya mathyamānasya dhmāyamānasya rukmavat/ jihvā saṁjāyate saumī yayā vedayate rasān' iti pā+]

3.4.29

anupraviśya piśitaṁ peśīrvibhajate tathā// †medasaḥ snehamādāya sirāsnāyutvamāpnuyāt// [†vai+ paṁ+ hariprapannaśarmaṇā tu ayaṁ pāṭho+anyathā paṭhito vyākhyātaśca,+amedaḥ sa snehamādāya sirāsnāyutvamapyatha/ sirāṇāṁ tu mṛduḥ pākaḥ snāyūnāṁ ca tataḥ kharaḥ// āśayyābhyāsayogena karotyāśayasaṁbhavam/ sa vāyuḥ kartā, annarasāt snehamādāya medo vibhajate arthādudare medaścimoti; atha evaṁ sirāsnāyutvaṁ vibhajate arthāt sirātvaṁ sirāsvarūpaṁ, snāyutvaṁ snāyusvarūpaṁ ca vibhajate/ nanu samavāyikāraṇasyaikatve+api kathametadvecitryaṁ saṁjāyata ityāha---sirāṇāṁ tu mṛduḥ pāka ityādi/ ---sirāṇāmaśuddharaktavāhinānāṁ, dhamanīrasāyanīnāmapyupalakṣaṇametat; atra mṛduḥ pākā bhavati nirantararasasaṁmṛtatvāt; snāyūnāṁ ca peśīprāntānāṁ kharaḥ pāko bhavati alparasagamanāt/ ----sa vāyuḥ māṁsapeśīṣu āśayya āsamantāt nivāsaṁ kṛtvā hṛdayādyāśayānāṁ saṁbhavamutpattiṁ karoti'(rasayogasāgara, upoddhāta, pṛ+ 113-114)/]

3.4.30

sirāṇāṁ tu mṛduḥ pākaḥ snāyūnāṁ ca tataḥ kharaḥ// āśayyābhyāsayogena karotyāśayasaṁbhavam//

3.4.31

raktamedaḥprasādādvṛkkau; māṁsāsṛkkalhamedaḥprasādādvṛṣaṇau; śoṇitakaphaprasādajaṁ hṛdayaṁ, yadāśrayā hi dhamanyaḥ prāṇavahāḥ; †tasyādho vāmataḥ plīhā phupphusaśca, dakṣiṇato yakṛt †kloma ca; taddhṛdayaṁ viśeṣeṇa cetanāsthānam, atastasmiṁstamasā++āvṛte sarvaprāṇinaḥ svapanti// [†yattu+ahṛdayasyādho vāmataḥ plīhā phusphusaśca, dakṣiṇato yakṛt kloma ca' iti sauśrutaḥ pāṭhaḥ tatra pramāda eva darīdṛśyate,+ahṛdayasyādho vāmataḥ plīhā, dakṣiṇato yakṛt, ubhayataḥ kloma phusphusau ca' iti tu sādhīyān pāṭhaḥ, anyathā na kenāpi kathamapi śakyaṁ samādhātum,(pratyakṣaśārīra, upoddhāta, pṛ+ 68)/ kloma śvāsanalikā---'ṭrekiyā "trachea"' iti gaṇanāthasenaḥ (pratyakṣaśārīra, dvitīyabhāga, pṛ+ 178),+agāla blaḍara "gall-bladder"' iti rasayogasāgarasyopoddhāte(pṛ+96-102) vai+ paṁ+ hariprapannaśarmā/ vistarastu tatraiva draṣṭavyaḥ/]

3.4.32

bhavati cātra/ puṇḍarīkeṇa sadṛśaṁ hṛdayaṁ syādadhomukham// jāgratastadvikasati svapataśca nimīlati//

3.4.33

nidrāṁ tu vaiṣṇavīṁ pāpmānamupadiśanti, sā svabhāvata eva sarvaprāṇino+abhispṛśati/ tatra yadā saṁjñāvahāni srotāṁsi tamobhūyiṣṭhaḥ śleṣmā pratipadyate tadā tāmasī nāma nidrā †bhavatyanavabodhinī, sā pralayakāle; tamobhūyiṣṭhānāmahaḥsu niśāsu ca bhavati, rajobhūyiṣṭhānāmanimittaṁ, sattvabhūyiṣṭhānāmardharātre; kṣīṇaśleṣmanilabahulānāṁ manaḥśarīrābhitāpavatāṁ ca naiva, sā vaikārikī bhavati//

3.4.34

bhavanti cātra/ hṛdayaṁ cetanāsthānamuktaṁ suśruta! dehinām// tamobhibhūte tasmiṁstu nidrā viśati dehinam//

3.4.35

nidrāhetustamaḥ, sattvaṁ bodhane heturucyate// svabhāva eva vā heturgarīyān parikīrtyate//

3.4.36

pūrvadehānubhūtāṁstu bhūtātmā svapataḥ prabhuḥ// rajoyuktena manasā gṛhṇātyarthān śubhāśubhān//

3.4.37

karaṇānāṁ tu †vaikalye[†'vaiguṇye'iti pā+] tamasā+abhipravardhite// asvapannapi bhūtātmā prasupta iva cocyate//

3.4.38

sarvartuṣu divāsvāpaḥ pratiṣiddho+anyatra grīṣmāt, pratiṣiddheṣvapi tu bālavṛddhastrīkarśitakṣatakṣīṇamadyanityayānavāhanādhvakarmapariśrāntānāmabhuktavatāṁ medaḥsvedakapharasaraktakṣīṇānāmajīrṇināṁ ca muhūrtaṁ †divāsvapanamapratiṣiddham/ rātrāvapi jāgaritavatāṁ jāgaritakālādardhamiṣyate divāsvapanam/ vikṛtirhi divāsvapno nāma; tatra svapatāmadharmaḥ sarvadoṣaprakopaśca, tatprakopācca kāsaśvāsapratiśyāyaśiro-†gauravāṅgamardārocakajvarāgnidaurbalyāni[†'gauravajvarāgnidaurbalyāni'iti pā+] bhavanti; rātrāvapi jāgaritavatāṁ vātapittanimittāsta evopadravā bhavanti//

3.4.39

bhavanti cātra/ tasmānna jāgṛyādrātrau divāsvapnaṁ ca varjayet// jñātvā doṣakarāvetau budhaḥ svapnaṁ mitaṁ caret//

3.4.40

arogaḥ sumanā hyevaṁ balavarṇānvito vṛṣaḥ// nātisthūlakṛśaḥ śrīmān naro jīvet samāḥ śatam//

3.4.41

†nidrā sātmyīkṛtā yaistu rātrau ca yadi vā divā// (divārātrau ca ye nityaṁ svapnajāgaraṇocitāḥ/) na teṣāṁ svapatāṁ doṣo jāgratāṁ vā+api jāyate// [†ayamardhaślokaḥ keṣucitpustakeṣu nopalabhyate/]

3.4.42

nidrānāśo+anilāt pittānmanastāpāt kṣayādapi// saṁbhavatyabhighātācca pratyanīkaiḥ praśāmyati//

3.4.43

nidrānāśe+abhyaṅgayogo mūrdhni tailaniṣevaṇam// gātrasyodvartanaṁ caiva hitaṁ saṁvāhanāni ca //

3.4.44

śāligodhūmapiṣṭānnabhakṣyairaikṣavasaṁskṛtaiḥ// bhojanaṁ madhuraṁ snigdhaṁ kṣīramāṁsarasādibhiḥ//

3.4.45

rasairbileśayānāṁ ca viṣkirāṇāṁ tathaiva ca// drākṣāsitekṣudravyāṇāmupayogo bhavenniśi//

3.4.46

śayanāsanayānāni manojñāni mṛduni ca// nidrānāśe tu kurvīta tathā+anyānyapi buddhimān//

3.4.47

nidrātiyoge vamanaṁ †hitaṁ saṁśodhanāni ca// laṅghanaṁ raktamokṣaśca manovyākulanāni ca// [†'vamennidrātiyoge tu kuryāt'iti pā+]

3.4.48

kaphamedoviṣārtānāṁ rātrau jāgaraṇaṁ hitam// divāsvapnaśca tṛṭśūlahikkājīrṇātisāriṇām//

3.4.49

indriyārtheṣvasaṁprāptirgauravaṁ jṛmbhaṇaṁ klamaḥ// nidrārtasyeva †yasyehā tasya tandrāṁ vinirdiśet//

3.4.50

pītvaikamanilocchvāsamudveṣṭan vivṛtānanaḥ// yaṁ muñcati sanetrāsraṁ sa jṛmbha iti saṁjñitaḥ//

3.4.51

yo+anāyāsaḥ śramo dehe pravṛddhaḥ śvāsavarjitaḥ// klamaḥ sa iti vijñeya indriyārthaprabādhakaḥ//

3.4.52

sukhasparśaprasaṅgitvaṁ duḥkhadveṣaṇalolatā// śaktasya cāpyanutsāhaḥ karmasvālasyamucyate//

3.4.53

utkliśyānnaṁ na nirgacchet †prasekaṣṭhīvaneritam// hṛdayaṁ pīḍyate cāsya tamutkleśaṁ vinirdiśet//

3.4.54

vaktre madhuratā tandrā hṛdayodveṣṭanaṁ bhramaḥ// na cānnamabhikāṅkṣeta glāniṁ tasya vinirdiśet//

3.4.55

ārdracarbhāvanaddhaṁ vā(hi)yo †gātramabhimanyate// tathā guru śiro+atyarthaṁ gauravaṁ tadvinirdiśet//

3.4.56

mūrcchā pittatamaḥprāyā, rajaḥpittānilādbhramaḥ// tamovātakaphāttandrā, nidrā śleṣmatamobhavā//

3.4.57

garbhasya khalu rasanimittā mārutādhmānanimittā ca parivṛddhirbhavati//

3.4.58

bhavanti cātra/ tasyāntareṇa nābhestu jyotiḥsthānaṁ dhruvaṁ smṛtam// tadādhamati vātastu dehastenāsya vardhate//

3.4.59

ūṣmaṇā sahitaścāpi dārayatyasya mārutaḥ// ūrdhvaṁ tiryagadhastācca srotāṁsyapi yathā tathā//

3.4.60

dṛṣṭiśca romakūpāśca na vardhante †kadācana// dhruvāṇyetāni martyānāmiti dhanvantarermatam//

3.4.61

śarīre kṣīyamāṇe+api vardhete dvāvimau sadā// svabhāvaṁ prakṛtiṁ kṛtvā nakhakeśāviti sthitiḥ//

3.4.62

sapta prakṛtayo bhavanti---doṣaiḥ pṛthak, dviśaḥ, samastaiśca//

3.4.63

śukraśoṇitasaṁyoge yo bhaveddoṣa utkaṭaḥ// prakṛtirjāyate tena tasyā me lakṣaṇaṁ śṛṇu//

3.4.64

tatra yaḥ prajāgarūkaḥ śītadveṣī durbhagaḥ steno matsaryanāryo gāndharvacittaḥ sphuṭitakaracaraṇo+†alparūkṣaśmaśrunakhakeśaḥ[†'atirūkṣaśmaśrunakhakeśaḥ'iti pā+] †krāthī dantanakhakhādī ca bhavati//

3.4.65

adhṛtiradṛḍhasauhṛdaḥ kṛtaghnaḥ kṛśaparuṣo dhamanītataḥ pralāpī// drutagatiraṭano+anavasthitātmā †viyati ca gacchati saṁbhrameṇa suptaḥ//

3.4.66

avyavasthitamatiścaladṛṣṭirmandaratnadhanasaṁcayamitraḥ// kiṁcideva vilapatyanibaddhaṁ †mārutaprakṛtireṣa manuṣyaḥ//

3.4.67

vātikāścājagomāyuśaśākhūṣṭraśunāṁ tathā// gṛghrakākakharādīnāmanūkaiḥ kīrtitā narāḥ//

3.4.68

svedano durgandhaḥ pītaśithilāṅgastāmranakhanayanatālujihvauṣṭhapāṇipādatalo durbhago valipalitakhālityajuṣṭo bahubhuguṣṇadveṣī kṣiprakopaprasādo madhyamaṣolo madhyamāyuśca bhavati//

3.4.69

medhāvī nipuṇamatirvigṛhya vaktā tejasvī samitiṣu durnivāravīryaḥ// suptaḥ san kanakapalāśakarṇikārān saṁpaśyedapi ca hutāśavidyudulkāḥ//

3.4.70

na bhayāt praṇamedanateṣvamṛduḥ praṇateṣvapi sāntvanadānaruciḥ// bhavatīha sadā vyathitāsyagatiḥ sa bhavediha pittakṛtaprakṛtiḥ//

3.4.71

bhujaṅgolūkagandharvayakṣamārjāravānaraiḥ// vyāghrarkṣanakulānūkaiḥ paittikāstu narāḥ smṛtāḥ//

3.4.72

dūrvendīvaranistriṁśārdrāriṣṭakaśarakāṇḍānāmanyatamavarṇaḥ subhagaḥ priyadarśano madhurapriyaḥ kṛtajño dhṛtimān sahiṣṇuralolupo balavāṁściragrāhī dṛḍhavairaśca bhavati//

3.4.73

śuklākṣaḥ sthirakuṭilāli(ti)nīlakeśo lakṣmīvān jaladamṛdaṅgasiṁhaghoṣaḥ// suptaḥ san sakamalahaṁsacakravākān saṁpaśyedapi ca jalāśayān manojñān//

3.4.74

raktāntanetraḥ suvibhaktagātraḥ snigdhacchaviḥ sattvaguṇopapannaḥ// kleśakṣamo mānayitā gurūṇāṁ jñeyo balāsaprakṛtirmanuṣyaḥ//

3.4.75

dṛḍhaśāstramatiḥ sthiramitradhanaḥ parigaṇya cirāt pradadāti bahu// pariniścitavākyapadaḥ satataṁ gurumānakaraśca bhavetsa sadā//

3.4.76

brahmarudrendravaruṇaiḥ siṁhāśvagajagovṛṣaiḥ// tārkṣyahaṁsasamānūkāḥ śleṣmaprakṛtayo narāḥ//

3.4.77

dvayorvā tisṛṇāṁ vā+api prakṛtīnāṁ tu lakṣaṇaiḥ// jñātvā saṁsargajā vaidyaḥ prakṛtīrabhinirdiśet//

3.4.78

prakopo vā+anyabhāvo †vā kṣayo vā nopajāyate// prakṛtīnāṁ svabhāvena jāyate tu gatāyuṣaḥ//

3.4.79

viṣajāto yathā kīṭo na viṣeṇa vipadyate// tadvatprakṛtayo martyaṁ śaknuvanti na bādhitum//

3.4.80

prakṛtimiha narāṇāṁ bhautikīṁ kecidāhuḥ pavanadahanatoyaiḥ kīrtitāstāstu tisraḥ// sthiravipulaśarīraḥ pārthivaśca kṣamāvān śuciratha cirajīvī nābhasaḥ khairmahadbhiḥ//

3.4.81

śaucamāstikyamabhyāso vedeṣu gurupūjanam// priyātithitvamijyā ca brahmakāyasya lakṣaṇam//

3.4.82

māhātmyaṁ śauryamājñā ca satataṁ śāstrabuddhitā// bhṛtyānāṁ bharaṇaṁ cāpi māhendraṁ kāyalakṣaṇam//

3.4.83

śītasevā sahiṣṇutvaṁ paiṅgalyaṁ harikeśatā// priyavāditvamityetaddāruṇaṁ kāyalakṣaṇam//

3.4.84

madhyasthatā sahiṣṇutvamarthasyāgamasaṁcayau// mahāprasavaśaktitvaṁ kauberaṁ kāyalakṣaṇam//

3.4.85

gandhamālyapriyatvaṁ ca nṛtyavāditrakāmitā// vihāraśīlatā caiva gāndharvaṁ kāyalakṣaṇam//

3.4.86

prāptakārī dṛḍhotthāno nirbhayaḥ smṛtimān śuciḥ// rāgamohamadaddeṣairvarjito †yāmyasattvavān//

3.4.87

/japavratabrahmacaryahomādhyayanasevinam// jñānavijñānasaṁpannamṛṣisattvaṁ naraṁ viduḥ//

3.4.88

saptaite sāttvikāḥ kāyā rajasāṁstu nibodhame// aiśvaryavantaṁ raudraṁ ca śūraṁ caṇḍamasūyakam//

3.4.89

ekāśinaṁ caudarikamāsuraṁ sattvamīdṛśam// tīkṣṇamāyāsinaṁ bhīruṁ caṇḍaṁ māyānvitaṁ tathā//

3.4.90

vihārācāracapalaṁ sarpasattvaṁ vidurnaram// †pravṛddhakāmasevī cāpyajasrāhāra eva ca //[†'abaddhakāmasevī'iti pā+]

3.4.91

amarṣaṇo+anavasthāyī śākunaṁ kāyalakṣaṇam// ekāntagrāhitā raudramasūyā dharmabāhyatā//

3.4.92

†bhṛśamātmastavaścāpi rākṣasaṁ kāyalakṣaṇam// ucchiṣṭāhāratā taikṣṇyaṁ sāhasapriyatā tathā//

3.4.93

strīlolupatvaṁ nairlajjyaṁ paiśācaṁ kāyalakṣaṇam// asaṁvibhāgamalasaṁ duḥkhaśīlamasūyakam//

3.4.94

lolupaṁ cāpyadātāraṁ pretasattvaṁ vidurnaram// ṣaḍete rājasāḥ kāyāḥ, tāmasāṁstu nibodha me//

3.4.95

durmedhastvaṁ mandatā ca svapne maithunanityatā// nirākariṣṇutā caiva vijñeyāḥ pāśavā guṇāḥ//

3.4.96

anavasthitatā maurkhyaṁ bhīrutvaṁ salilārthitā// parasparābhimardaśca matsyasattvasya lakṣaṇam//

3.4.97

ekasthānaratirnityamāhāre kevale rataḥ// vānaspatyo naraḥ sattvadharmakāmārthavarjitaḥ//

3.4.98

ityete trividhāḥ kāyāḥ proktā vai tāmasāstathā// kāyānāṁ prakṛtīrjñātvā tvanurūpāṁ kriyāṁ caret//

3.4.99

mahāprakṛtayastvetā rajaḥsattvatamaḥkṛtāḥ// proktā lakṣaṇataḥ samyagbhiṣak tāśca vibhāvayet//

3.4.99_1

iti suśrutasaṁhitāyāṁ śārīrasthāne garbhavyākaraṇaṁ śārīraṁ nāma caturtho+adhyāyaḥ //4//

Commentaries (1)

Linked texts (5)