The Compendium of Suśruta 6.39: ekonacatvāriṃśattamo+adhyāyaḥ/
Suśrutasaṃhitā 6.39
- Language
- Sanskrit
ekonacatvāriṃśattamo+adhyāyaḥ/
6.39.1
athāto jvarapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ//
6.39.2
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ//
6.39.3
yenāmṛtamapāṃ madhyāduddhṛtaṃ pūrvajanmani/
yato+amaratvaṃ saṃprāptāstridaśāstridiveśvarāt//
6.39.4
śiṣyāstaṃ devamāsīnaṃ papracchuḥ suśrutādayaḥ/
vraṇasyopadravāḥ proktā vraṇināmapyataḥ param//
6.39.5
samāsād vyāsataścaiva brūhi no bhiṣajāṃvara/
upadraveṇa juṣṭasya vraṇaḥ kṛcchreṇa sidhyati//
6.39.6
upadravāstu vraṇinaḥ kṛcchrasādhyāḥ prakīrtitāḥ/
prakṣīṇabalamāṃsasya śeṣadhātuparikṣayāt//
6.39.7
tasmādupadravān kṛtsnān brūhi naḥ sacikitsitān/
sarvakāyacikitsāsu ye dṛṣṭāḥ paramarṣiṇā//
6.39.8
teṣāṃ tadvacanaṃ śrutvā prābravīdbhiṣajāṃvaraḥ/
jvaramādau pravakṣyāmi sa rogānīkarāṭ smṛtaḥ//
6.39.9
rudrakopāgnisaṃbhūtaḥ sarvabhūtapratāpanaḥ/
taistairnāmabhiranyeṣāṃ sattvānāṃ parikīrtyate//
6.39.10
janmādau nidhane caiva prāyo viśati dehinam†/
ataḥ sarvavikārāṇāmayaṃ rājā prakīrtitaḥ//
6.39.11
ṛte devamanuṣyebhyo nānyo viṣahate tu tam/
karmaṇā labhate yasmāddevatvaṃ mānusādapi//
6.39.12
punaścaiva cyutaḥ svargānmānuṣyamanuvartate/
tasmātte devabhāvena sahante mānuṣā jvaram//
6.39.13
śeṣāḥ sarve vipadyante tairyagyonā jvarārditāḥ/
svedāvarodhaḥ† santāpaḥ sarvāṅgagrahaṇaṃ tathā//
6.39.14
vikārā yugapadyasmin jvaraḥ sa parikīrtitaḥ/
doṣaiḥ pṛthak samastaiśca dvandvairāgantureva ca//
6.39.15
anekakāraṇotpannaḥ smṛtastvaṣṭavidho jvaraḥ/
doṣāḥ prakupitāḥ sveṣu kāleṣu svaiḥ prakopaṇaiḥ//
6.39.16
vyāpya dehamaśeṣeṇa jvaramāpādayanti hi/
duṣṭāḥ svahetubhirdoṣāḥ prāpyāmāśayamūṣmaṇā//
6.39.17
sahitā rasamāgatya rasasvedapravāhiṇām/
srotasāṃ mārgamāvṛtya mandīkṛtya hutāśanam//
6.39.18
nirasya bahirūṣmāṇaṃ paktisthānācca kevalam/
śarīraṃ samabhivyāpya svakāleṣu jvarāgamam//
6.39.19
janayatyatha vṛddhiṃ vā svavarṇaṃ ca tvagādiṣu/
mithyātiyuktairapi ca snehādyaiḥ karmabhirnṛṇām//
6.39.20
vividhādabhighātācca rogotthānāt prapākataḥ/
śramāt kṣayādajīrṇācca viṣātsātmyartuparyayāt//
6.39.21
oṣadhīpuṣpagandhācca śokānnakṣatrapīḍayā†/
abhicārābhiśāpābhyāṃ manobhūtābhiśaṅkayā//
6.39.22
strīṇāmapaprajātānāṃ prajātānāṃ tathā+ahitaiḥ/
stanyāvataraṇe caiva jvaro doṣaiḥ pravartate//
6.39.23
tairvegavadbhirbahudhā samudbhrāntairvimārgagaiḥ/
vikṣipyamāṇo+antaragnirbhavatyāśu bahiścaraḥ//
6.39.24
ruṇaddhi cāpyapāṃdhātuṃ yasmāttasmājjvarāturaḥ/
bhavatyatyuṣṇagātraśca †jvaritastena cocyate//
6.39.25
śramo+aratirvivarṇatvaṃ vairasyaṃ nayanaplavaḥ/
icchādveṣau muhuścāpi śītavātātapādiṣu//
6.39.26
jṛmbhā+aṅgamardo gurutā romaharṣo+arucistamaḥ/
apraharṣaśca śītaṃ ca bhavatyutpatsyati jvare//
6.39.27
sāmānyato viśeṣāttu jṛmbhā+atyarthaṃ samīraṇāt/
pittānnayanayordāhaḥ kaphānnannābhinandanam//
6.39.28
sarvaliṅgasamavāyaḥ sarvadoṣaprakopaje/
dvayordvayostu rūpeṇa saṃsṛṣṭaṃ dvandvajaṃ viduḥ//
6.39.29
vepathurviṣamo vegaḥ kaṇṭhauṣṭhapariśoṣaṇam/
nidrānāśaḥ kṣutaḥ stambho gātrāṇāṃ raukṣyameva ca//
6.39.30
śirohṛdgātrarugvaktravairasyaṃ baddhaviṭkatā/
jṛmbhā++ādhmānṃa tathā śūlaṃ bhavatyanilaje jvare//
6.39.31
vegastīkṣṇo+atisāraśca nidrālpatvaṃ tathā vamiḥ/
kaṇṭhauṣṭhamukhanāsānāṃ pākaḥ svedaśca jāyate//
6.39.32
pralāpaḥ kaṭutā vaktre mūrcchā dāho madastṛṣā/
pītaviṇmūtranetratvaṃ paittike bhrama eva ca//
6.39.33
gauravaṃ śītamutkleśo romaharṣo+atinidratā/
srotorodho †rugalpatvaṃ praseko madhurāsyatā//
6.39.34
nātyuṣṇagātratā chardiraṅgasādo+avipākatā/
pratiśyāyo+aruciḥ kāsaḥ kaphaje+akṣṇośca† śuklatā//
6.39.35
nidrānāśo bhramaḥ śvāsastandrā suptāṅgatā+aruciḥ/
tṛṣṇā moho madaḥ stambho dāhaḥ śītaṃ hṛdi vyathā//
6.39.36
paktiścireṇa doṣāṇāmunmādaḥ śyāvadantatā/
rasanā paruṣā kṛṣṇā sandhimūrdhāsthijā rujaḥ//
6.39.37
nirbhugne kaluṣe netre karṇau śabdaruganvitau/
pralāpaḥ srotasāṃ pākaḥ kūjanaṃ cetanācyutiḥ//
6.39.38
svedamūtrapurīṣāṇāmalpaśaḥ sucirāt srutiḥ/
sarvaje sarvaliṅgāni viśeṣaṃ cātra me śṛṇu//
6.39.39
nātyuṣṇaśīto+alpasaṃjño bhrāntaprekṣī hatasvaraḥ/
kharajihvaḥ śuṣkakaṇṭhaḥ svedaviṇmūtravarjitaḥ//
6.39.40
sāsro nirbhugnahṛdayo† bhaktadveṣī hataprabhaḥ/
śvasannipatitaḥ śete pralāpopadravāyutaḥ//
6.39.41
tamabhinyāsamityāhurhataujasamathāpare/
sannipātajvaraṃ kṛcchramasādhyamapare viduḥ//
6.39.42
nidropetamabhinyāsaṃ kṣīṇamenaṃ hataujasam/
saṃnyastagātraṃ saṃnyāsaṃ vidyātsarvātmake jvare//
6.39.43
ojo visraṃsate yasya pittānilasamucchrayāt/
sa gātrastambhaśītābhyāṃ †śayanepsuracetanaḥ//
6.39.44
api jāgrat svapan jantustandrāluśca pralāpavān/
saṃhṛṣṭaromā srastāṅgo mandasantāpavedanaḥ//
6.39.45
ojonirodhajaṃ tasya jānīyāt kuśalo bhisak/
saptame vidase prāpte daśame dvādaśe+api vā//
6.39.46
punardhorataro bhūtvā praśamaṃ yāti hanti vā/
dvidoṣocchrāyaliṅgāstu dvandvajāstrividhāḥ smṛtāḥ//
6.39.47
tṛṣṇā mūrcchā bhramo dāhaḥ svapnanāśaḥ śirorujā/
kaṇṭhāsyaśoṣo vamathū romaharṣo+arucistathā//
6.39.48
parvbhedaśca jṛmbhā ca vātapittajvarākṛtiḥ/
staimityaṃ parvaṇaṃ bhedo nidrā gauravameva ca//
6.39.49
śirograhaḥ pratiśyāyaḥ kāsaḥ svedapravartanam/
santāpo madhyavegaśca vātaśleṣmajvarākṛtiḥ//
6.39.50
liptātiktāsyatā tandrā mohaḥ kāso+arucistṛṣā/
muhurdāho muhuḥ śītaṃ śleṣmapittajvarākṛtiḥ//
(/
jṛmbhādhmānamadotkampaparvabhedaparikṣayāḥ/
tṛṭpralāpābhitāpāḥ syurjvare mārutapaittike//
śūlakāsakakotkleśaśītavepathupīnasāḥ/
gauravāruciviṣṭambhā vātaśleṣmasamudbhave//
śītadāhārucistambhasvedamohamadabhramāḥ/
kāsāṅgasādahṛllāsā bhavanti kaphapaittike//)
6.39.51
†kṛśānāṃ jvaramuktānāṃ mithyāhāravihāriṇām/
doṣaḥ svalpo+api saṃvṛddho dehināmanileritaḥ//
6.39.52
satatānyedyuṣkatryākhyacāturthān sapralepakān/
kaphasthānavibhāgena yathāsaṃkhyaṃ karoti hi//
6.39.53
ahorātrādahorātrāt sthānāt sthānaṃ prapadyate/
tataścāmāśayaṃ prāpya doṣaḥ† kuryājjvaraṃ nṛṇām//
6.39.54
tathā pralepako jñeyaḥ† śoṣiṇāṃ prāṇanāśanaḥ/
duścikitsyatamo mandaḥ sukaṣṭo dhātuśoṣakṛt//
6.39.55
kaphasthāneṣu vā doṣastiṣṭan dvitricaturṣu vā/
viparyayākhyān kurute viṣamān kṛcchrasādhanān//
6.39.56
paro hetuḥ svabhāvo vā viṣame kaiścidīritaḥ/
āgantuścanubandho hi prāyaśo viṣamajvare//
6.39.57
vātādhikatvāt pravadanti tajjñāstṛtīyakaṃ† cāpi caturthakaṃ ca/
aupatyake madyasamudbhave ca hetuṃ jvare pittakṛtaṃ vadanti//
6.39.58
pralepakaṃ vātabalāsakaṃ ca kaphādhikatvena vadanti tajjñāḥ/
mūrcchānubandhā viṣamajvarā ye prāyeṇa te dvandvasamutthitāstu//
6.39.59
tvaksthau śleṣmānilau śītamādau janayato jvare/
tayoḥ †praśāntayoḥ pittamante dāhaṃ karoti ca//
6.39.60
karotyādau tathā pittaṃ tvaksthaṃ dāhamatīva ca/
praśānte kurutastasmiṃśchītamante ca tāvapi//
6.39.61
dvāvetau dāhaśītādī jvarau saṃsargajau smṛtau/
dāhapūrvastayoḥ kaṣṭaḥ kṛcchrasādhyaśca sa smṛtaḥ//
6.39.62
prasaktaścābhighātotthaścetanāprabhavastu† yaḥ/
rātryahnoḥ ṣaṭsu kāleṣu kīrtiteṣu tathā purā//
6.39.63
prasahya viṣamo+abhyeti mānavaṃ bahudhā jvaraḥ/
sa cāpi viṣamo dehaṃ na kadācidvimuñcati//
6.39.64
†glānigauravakārśyebhyaḥ sa yasmānna pramucyate/
vege tu samatikrānte gato+ayamiti lakṣyate//
6.39.65
dhātvantarastho līnatvānna saukṣmyādupalabhyate/
alpadoṣendhanaḥ kṣīṇaḥ kṣīṇendhana ivānalaḥ//
6.39.66
doṣo+alpo+ahitasaṃbhūto jvarotsṛṣṭasya vā punaḥ/
dhātumanyatamaṃ prāpya karoti viṣamajvaram//
6.39.67
†satataṃ rasaraktasthaḥ so+anyedyuḥ piśitāśritaḥ/
medogatastṛtīye+ahni tvasthimajjagataḥ punaḥ//
6.39.68
kuryāccāturthakaṃ ghoramantakaṃ rogasaṃkaram/
kecidbhūtābhiṣaṅgotthaṃ bruvate viṣamajvaram//
6.39.69
saptāhaṃ vā daśāhaṃ vā dvādaśāhamathāpi vā/
santatyā yo+avisargī syātsantataḥ sa nigadyate//
6.39.70
ahorātre satatako dvau kālāvanuvartate/
anyedyuṣkastvahorātrādekakālaṃ pravartate//
6.39.71
tṛtīyakastṛtīye+ahni caturthe+ahni caturthakaḥ/
vātenodīryamāṇāśca hrīyamāṇāśca sarvataḥ/
ekadvidoṣā martyānāṃ tasminnevodite+ahani//
6.39.72
velāṃ tāmeva kurvanti jvaravege muhurmuhuḥ/
(†vātenoddhūyamānastu yathā pūryeta sāgaraḥ//
6.39.73
vātenodīritāstadvaddoṣāḥ kurvanti vai jvarān/
yathā vegāgame velāṃ chādayitvā mahodadheḥ//
6.39.74
vegahānau tadevāmbhastatraivāntarnilīyate/
doṣavegodaye tadvadudīryeta jvaro+asya vai//
6.39.75
vegahānau praśāmyeta yathā+ambhaḥ sāgare tathā/
vividhenābhighātena jvaro yaḥ saṃpravartate//
6.39.76
yathādoṣaprakopaṃ tu tathā manyeta taṃ jvaram/
śyāvāsyatā viṣakṛte dāhātīsārahṛdgrahāḥ//
6.39.77
abhaktaruk pipāsā ca todo mūrcchā balakṣayaḥ/
oṣadhīgandhaje mūrcchā śiroruk vamathuḥ kṣavaḥ//
6.39.78
kāmaje cittavibhraṃśastandrā++ālasyamarocakaḥ/
hṛdaye vedanā cāsya gātraṃ ca pariśuṣyati//
6.39.79
bhayāt pralāpaḥ śokācca bhavet kopācca vepathuḥ/
abhicārābhiśāpābhyāṃ mohastṛṣṇā ca jāyate//
6.39.80
bhūtābhiṣaṅgādudvegahāsyakampanarodanam/
śramakṣayābhighātebhyo dehināṃ kupito+anilaḥ//
6.39.81
pūrayitvā+akhilaṃ dehaṃ jvaramāpādayedbhṛśam/
rogāṇāṃ tu samutthānādvidāhāgantutastathā//
6.39.82
jvaro+aparaḥ saṃbhavati taistairanyaiśca hetubhiḥ/
doṣāṇāṃ sa tu liṅgāni kadācinnātivartate//
6.39.83
gurutā hṛdayotkleśaḥ sadanaṃ chardyarocakau/
rasasthe tu jvare liṅgaṃ dainyaṃ cāsyopajāyate//
6.39.84
raktaniṣṭhīvanaṃ dāhaḥ svedaśchardanavibhramau/
pralāpaḥ piṭikā tṛṣṇā raktaprāpte jvare nṛṇām//
6.39.85
piṇḍikodveṣṭanaṃ tṛṣṇā sṛṣṭamūtrapurīṣatā/
†ūṣmā+antardāhavikṣepau glāniḥ syānmāṃsage jvare//
6.39.86
bhṛśaṃ svedastṛṣā mūrcchā pralāpaśchardireva ca/
daurgandhyārocakau glānirmedaḥsthe cāsahiṣṇutā//
6.39.87
bhedo+asthnāṃ kuñcanaṃ(kuñcajanaṃ) śvāso virekaśchardireva ca/
vikṣepaṇaṃ ca gātrāṇāmetadasthigate jvare//
6.39.88
tamaḥpraveśanaṃ hikkā kāsaḥ śaityaṃ vamistathā/
antardāho mahāśvāso marmacchedaśca majjage/
maraṇaṃ prāpruyāttatra śukrasthānagate jvare//
6.39.89
śephasaḥ stabdhatā mokṣaḥ śukrasya tu viśeṣataḥ/
dagdhvendhanaṃ yathā vahnirdhātūn hatvā yathā viṣam//
6.39.90
kṛtakṛtyo vrajecchāntiṃ dehaṃ hatvā tathā jvaraḥ/
vātapittakaphotthānāṃ jvarāṇāṃ lakṣaṇaṃ yathā//
6.39.91
tathā teṣāṃ bhiṣagbrūyādrasādiṣvapi buddhimān/
samastaiḥ sannipātena dhātusthamapi nirdiśet//
6.39.92
dvandvajaṃ dvandvajaireva doṣaiścāpi vadet kṛtam/
gambhīrastu jvaro jñeyo hyantardāhena tṛṣṇayā//
6.39.93
ānaddhatvena cātyarthaṃ śvāsakāsodgamena ca/
hataprabhendriyaṃ †kṣīṇamarocakanipīḍitam//
6.39.94
gambhīratīkṣṇavegārtaṃ jvaritaṃ parivarjayet/
hīnamadhyādhikairdoṣaistrisaptadvādaśāhikaḥ//
6.39.95
jvaravego bhavettīvro yathāpūrvaṃ sukhakriyaḥ/
kālo hyeṣa yamaścaiva niyatirmṛtyureva ca//
6.39.96
tasmin vyapagate dehājjanmeha punarucyate/
iti jvarāḥ samākhyātāḥ karmedānīṃ pravakṣyate//
6.39.97
jvarasya pūrvarūpeṣu vartamāneṣu buddhimān/
pāyayeta ghṛtaṃ svacchaṃ tataḥ sa labhate sukham//
6.39.98
vidhirmārutajeṣveṣa paittikeṣu virecanam/
mṛdu pracchardanaṃ tadvatkaphajeṣu vidhīyate//
6.39.99
sarvadvidoṣajeṣūktaṃ yathādoṣaṃ vikalpayet/
asnehanīyo+aśodhyaśca saṃyojyo laṅghanādinā//
6.39.100
rūpaprāgrūpayorvidyānnānātvaṃ vahnidhūmavat/
pravyaktarūpeṣu hitamekāntenāpatarpaṇam//
6.39.101
āmāśayasthe doṣe tu sotkleśe vamanaṃ param/
ānaddhaḥ stimitairdoṣairyāvantaṃ kālamāturaḥ//
6.39.102
kuryādanaśanaṃ tāvattataḥ saṃargamācaret/
na laṅghayenmārutaje kṣayaje mānase tathā//
6.39.103
alaṅghyāścāpi ye pūrvaṃ dvivraṇīye prakīrtitāḥ/
anavasthitadoṣāgnerlaṅghanaṃ doṣapācanam//
6.39.104
jvaraghnaṃ dīpanaṃ kāṅkṣārucilāghavakārakam/
sṛṣṭamārutaviṇmūtraṃ kṣutpipāsā+asahaṃ laghum//
6.39.105
prasannātmendriyaṃ kṣāmaṃ naraṃ vidyāt sulaṅghitam/
balakṣayastṛṣā śoṣastandrānidrābhramaklamāḥ//
6.39.106
upadravāśca śvāsādyāḥ saṃbhavantyatilaṅghanāt/
dīpanaṃ kaphavicchedi pittavātānulomanam//
6.39.107
kaphavātajvarārtebhyo hitamuṣṇāmbu tṛṭchidam/
taddhi mārdavakṛddoṣasrotasāṃ śītamanyathā//
6.39.108
sevyamānena toyena jvaraḥ śītena vardhate/
pittamadyaviṣottheṣu śītalaṃ tiktakaiḥ śṛtam//
6.39.109
gāṅgeyanāgarośīraparpaṭodīcyacandanaiḥ/
dīpanī pācanī laghvī jvarārtānāṃ jvarāpahā//
6.39.110
annakāle hitā peyā yathāsvaṃ pācanaiḥ kṛtā/
bahudoṣasya mandāgneḥ saptarātrāt paraṃ jvare//
6.39.111
†laṅghanāmbuyavāgūbhiryadā doṣo na pacyate/
tadā taṃ mukhavairasyatṣṇārocakanāśanaiḥ//
6.39.112
kaṣāyaiḥ pācanairhṛdyairjvaraghnaiḥ samupācaret/
pañcamūlīkaṣāyaṃ tu pācanaṃ pavanajvare//
6.39.113
sakṣaudraṃ paittike mustakaṭukendrayavaiḥ kṛtam/
pippalyādikaṣāyaṃ tu kaphaje paripācanam//
6.39.114
dvandvajeṣu tu saṃsṛṣṭaṃ dadyādatha vivarjayet/
pītāmburlaṅghito bhukto+ajīrṇī kṣīṇaḥ pipāsitaḥ//
6.39.115
(tīkṣṇe jvare gurau dehe vibaddheṣu maleṣu ca/
sāmadoṣaṃ vijānīyājjvaraṃ pakvamato+ayathā†//) mṛdau jvare laghau dehe pracaleṣu maleṣu ca/
pakvaṃ doṣaṃ vijānīyājjvare deyaṃ tadauṣadham//
6.39.116
doṣaprakṛtivaikṛtyādekeṣāṃ pakvalakṣaṇam/
hṛdayodveṣṭanaṃ tandrā lālāsrutirarocakaḥ//
6.39.117
doṣāpravṛttirālasyaṃ vibandho bahumūtratā/
gurūdaratvamasvedo na paktiḥ śakṛto+aratiḥ//
6.39.118
svāpaḥ stambho gurutvaṃ ca gātrāṇāṃ vahnimārdavam/
mukhasyāśuddhiraglāniḥ prasaṅgī balavāñjvaraḥ//
6.39.119
liṅgairebhirvijānīyājjvaramāmaṃ vicakṣaṇaḥ/
saptarātrātparaṃ kecinmanyante deyamauṣadham//
6.39.120
daśarātrātparaṃ keciddātavyamiti niścitāḥ/
paittike vā jvare deyamalpakālasamutthite//
6.39.121
acirajvaritasyāpi deyaṃ syāddoṣapākataḥ/
bheṣajaṃ hyāmadoṣasya bhūyo jvalayati jvaram//
6.39.122
śodhanaṃ śamanīyaṃ tu karoti viṣamajvaram/
cyavamānaṃ jvarotkliṣṭamupekṣeta malaṃ sadā//
6.39.123
atipravartamānaṃ ca sādhayedatisāravat/
yadā koṣṭhānugāḥ pakvā vibaddhāḥ srotasāṃ malāḥ//
6.39.124
acirajvaritasyāpi tadā dadyādvirecanam/
pakvo hyanirhṛto doṣo dehe tiṣṭhan mahātyayam//
6.39.125
viṣamaṃ vā jvaraṃ kuryādbalavyāpadameva ca/
tasmānnirharaṇaṃ kāryaṃ doṣāṇāṃ vamanādibhiḥ//
6.39.126
prakkarma vamanaṃ cāsya kāryamāsthāpanaṃ tathā/
virecanaṃ tathā kuryācchirasaśca virecanam//
6.39.127
kramaśaḥ baline deyaṃ vamanaṃ ślaiṣmike jvare/
pittaprāye virekastu kāryaḥ praśithilāśaye//
6.39.128
saruje+anilaje kāryaṃ sodāvarte nirūhaṇam/
kaṭīpṛṣṭhagrahārtasya dīptāgneranuvāsanam//
6.39.129
śirogauravaśūlaghnamindriyapratibodhanam/
kaphābhipanne śirasi kāryaṃ mūrdhavirecanam//
6.39.130
durbalasya samādhmātamudaraṃ sarujaṃ dihet/
dāruhaimavatīkuṣṭhaśatāhvāhiṅgusaindhavaiḥ//
6.39.131
amlapiṣṭaiḥ sukhoṣṇaiśca pavane tūrdhvamāgate/
ruddhamūtrapurīṣāya gude vartiṃ nidhāpayet//
6.39.132
pippālīpippalīmūlayavānīcavyasādhitām/
pāyayeta yavāgūṃ vā mārutādyanulominīm//
6.39.133
śuddhasyobhayato yasya jvaraḥ śāntiṃ na gacchati/
saśeṣadoṣarūkṣasya tasya taṃ sarpiṣā jayet//
6.39.134
kṛśaṃ caivālpadoṣaṃ ca śamanīyairupācaret/
upavāsairbalasthaṃ tu jvare santarpaṇotthite//
6.39.135
klinnāṃ yavāgūṃ mandāgniṃ tṛṣārtaṃ pāyayennaram/
tṛṭchardidāhagharmārtaṃ madyapaṃ lājatarpaṇam//
6.39.136
sakṣaudramambhasā paścājjīrṇe yūṣarasaudanam/
upavāsaśramakṛte kṣīṇaṃ(kṣīṇe) vātādhike jvare//
6.39.137
dīptāgniṃ bhojayet prājño naraṃ māṃsarasaudanam/
mudgayūṣaudanaścāpi hitaḥ kaphasamutthite//
6.39.138
sa eva sitayā yuktaḥ śītaḥ pittajvare hitaḥ/
dāḍimāmalamudgānāṃ yūṣaścānilapaittike//
6.39.139
†hrasvamūlakayūṣastu vātaśleṣmādhike hitaḥ/
paṭolanimbayūṣastu pathyaḥ pittakaphātmake//
6.39.140
dāhacchardiyutaṃ kṣāmaṃ nirannaṃ tṛṣṇayā+arditam/
sitākṣaudrayutaṃ lājatarpaṇaṃ pāyayeta ca//
6.39.141
kaphapittaparītasya grīṣme+asṛkpittinastathā/
madyanityasya na hitā yavāgūstamupācaret//
6.39.142
yūṣairamlairanamlairvā jāṅgalaiśca rasairhitaiḥ/
madyaṃ purāṇaṃ mandāgneryavānnopahitaṃ hitam//
6.39.143
savyoṣaṃ vitarettakraṃ kaphārocakapīḍite/
kṛśo+alpadoṣo dīnaśca naro jīrṇajvarārditaḥ//
6.39.144
vibaddhaḥ sṛṣṭadoṣaśca rūkṣaḥ pittānilajvarī/
pipāsārtaḥ sadāho vā payasā sa sukhī bhavet//
6.39.145
†tadeva taruṇe pītaṃ viṣavaddhanti mānavam/
sarvajvareṣu sulaghu mātrāvadbhojanaṃ hitam//
6.39.146
vegāpāye+anyathā taddhi jvaravegābhivardhanam/
jvarito hitamaśnīyādyadyapyasyārucirbhavet//
6.39.147
annakāle hyabhuñjānaḥ kṣīyate mriyate+athavā/
sa kṣīṇaḥ kṛcchratāṃ yāti yātyasādhyatvameva ca//
6.39.148
tasmādrakṣedbalaṃ puṃsāṃ bale sati hi jīvitam/
gurvabhiṣyandyakāle ca jvarī nādyāt kathañcana//
6.39.149
na tu tasyāhitaṃ bhuktamāyuṣe vā sukhāya vā/
saṃtataṃ viṣamaṃ vā+api kṣīṇasya sucirotthitam//
6.39.150
jvaraṃ saṃbhojanaiḥ pathyairlaghubhiḥ samupācaret/
mudgānmasūrāṃścaṇakān kulatthān samakuṣṭhakān//
6.39.151
āhārakāle yūṣārthaṃ jvaritāya pradāpayet/
paṭolapatraṃ vārtākaṃ kaṭhillaṃ pāpacailikam//
6.39.152
karkāṭakaṃ parpaṭakaṃ gojihvāṃ bālamūlakam/
patraṃ guḍūcyāḥ śākārthe jvaritānāṃ pradāpayet//
6.39.153
lāvān kapiñjalāneṇān pṛṣatāñcharabhāñchaśān/
kālapucchān kuraṅgāṃśca tathaiva mṛgamātṛkān//
6.39.154
māṃsārthe māṃsasātmyānāṃ †jvaritānāṃ pradāpayet/
sārasakrauñcaśikhinaḥ kukkuṭāṃstittirāṃs(tittirīṃ)tathā//
6.39.155
gurūṣṇatvānna śaṃsanti jvare keciccikitsakāḥ/
jvaritānāṃ prakopaṃ tu yadā yāti samīraṇaḥ//
6.39.156
tadaite+api hi śasyante mātrākālopapāditāḥ/
pariṣekān pradehāṃśca snehān saṃśodhanāni ca//
6.39.157
(snānābhyaṅgadivāsvapnaśītavyāyāmayoṣitaḥ)/
kaṣāyagururūkṣāṇi krodhādīni tathaiva ca//
6.39.158
sāravanti ca bhojyāni varjayettaruṇajvarī/
tathaiva navadhānyādiṃ varjayecca samāsataḥ//
6.39.159
anavasthitadoṣāgnerebhiḥ sandhukṣito jvaraḥ/
gambhīratīkṣṇavegatvaṃ yātyamādhyatvameva ca//
6.39.160
śītatoyadivāsvapnakrodhavyāyāmayoṣitaḥ/
na seveta jvarotsṛṣṭo yāvanna balavān bhavet//
6.39.161
muktasyāpi jvareṇāśu durbalasyāhitairjvaraḥ/
pratyāpanno daheddehaṃ śuṣkaṃ vṛkṣamivānalaḥ//
6.39.162
tasmātkāryaḥ parīhāro jvaramuktairviriktavat/
yāvanna prakṛtisthaḥ syāddoṣataḥ prāṇatastathā//
6.39.163
jvare pramoho bhavati svalpairapyavaceṣṭitaiḥ/
niṣaṇṇaṃ bhojayettasmānmūtroccārau ca kārayet//
6.39.164
arocake gātrasāde vaivarṇye+aṅgamalādiṣu/
śāntajvaro+api śodhyaḥ syādanubandhabhayānnaraḥ//
6.39.165
na jātu †snāpayet prājñaḥ sahasā jvarakarśitam/
tena saṃdūṣito hyasya punareva bhavejjvaraḥ//
6.39.166
cikitsecca jvarān sarvānnimittānāṃ viparyayaiḥ/
śramakṣayābhighātotthe mūlavyādhimupācaret//
6.39.167
strīṇāmapaprajātānāṃ stanyāvataraṇe ca yaḥ/
tatra saṃśamanaṃ kuryādyathādoṣaṃ vidhānavit//
6.39.168
ataḥ saṃśamanīyāni kaṣāyāṇi nibodha me/
sarvajvareṣu deyāni yāni vaidyena jānatā//
6.39.169
pippalīsārivādrākṣāśatapuṣoāhareṇubhiḥ/
kṛtaḥ kaṣāyaḥ saguḍo hanyācchvasanajaṃ jvaram//
6.39.170
śṛtaṃ śītakaṣāyaṃ vā guḍūcyāḥ peyameva tu/
balādarbhaśvadaṃṣṭrāṇāṃ kaṣāyaṃ pādaśeṣitam//
6.39.171
śarkarāghṛtasaṃyuktaṃ pibedvātajvarāpaham/
śatapuṣpāvacākuṣṭhadevadāruhareṇukāḥ//
6.39.172
kustumburūṇi naladaṃ †mustaṃ caivāpsu sādhayet/
kṣaudreṇa sitayā cāpi yuktaḥ kvātho+anilādhike//
6.39.173
drākṣāguḍūcīkāśmaryatrāyamāṇāḥ sasārivāḥ/
niṣkvāthya saguḍaṃ kvāthaṃ pibedvātakṛte jvare//
6.39.174
guḍūcyāḥ svaraso grāhyaḥ śatāvaryāśca tatsamaḥ/
nihanyātsaguḍaḥ pītaḥ sadyo+anilakṛtaṃ jvaram//
6.39.175
ghṛtābhyaṅgasvedalepānavasthāsu ca yojayet/
śrīparṇīcandanośīraparūṣakamadhūkajaḥ//
6.39.176
śarkarāmadhuro hanti kaṣāyaḥ paittikaṃ jvaram/
pītaṃ pittajvaraṃ hanyātsārivādyaṃ saśarkaram//
6.39.177
sayaṣṭīmadhukaṃ hanyāttathaivotpalapūrvakam/
śṛtaṃ śītakaṣāyaṃ vā sotpalaṃ śarkarāyutam//
6.39.178
guḍūcīpadmarodhrāṇāṃ sārivotpalayostathā/
śarkarāmadhuraḥ kvāthaḥ śītaḥ pittajvarāpahaḥ//
6.39.179
drākṣāragvadhayoścāpi kāśmaryasyāthavā punaḥ/
svādutiktakaṣāyāṇāṃ kaṣāyaiḥ śarkarāyutaiḥ//
6.39.180
suśītaiḥ śamayettṛṣṇāṃ pravṛddhāṃ dāhameva ca/
śītaṃ madhuyutaṃ toyamākaṇṭhādvā pipāsitam//
6.39.181
vāmayetpāyayitvā tu tena tṛṣṇā praśāmyati/
kṣīraiḥ kṣīrikaṣāyaiśca suśītaiścandanāyutaiḥ//
6.39.182
antardāhe vidhātavyamebhiścānyaiśca śītalaiḥ/
padmakaṃ madhukaṃ drākṣāṃ puṇḍarīkamathotpalam//
6.39.183
yavān bhṛṣṭānuśīrāṇi samaṅgāṃ kaśmarīphalam/
nidadhyādapsu cāloḍya niśāparyuṣitaṃ tataḥ//
6.39.184
kṣaudreṇa yuktaṃ pibato jvaradāhau praśāmyataḥ/
jihvātālugalaklomaśoṣe mūrdhni ca dāpayet//
6.39.185
keśaraṃ mātuluṅgasya madhusaindhavasaṃyutam/
śarkarādāḍimābhyāṃ vā drākṣākharjūrayostathā//
6.39.186
vairasye dhārayetkalkaṃ gaṇḍūṣaṃ ca tathā hitam/
saptacchadaṃ guḍūcīṃ ca nimbaṃ sphūrjakameva ca//
6.39.187
kvāthayitvā pibet kvāthaṃ sakṣaudraṃ kaphaje jvare/
kaṭutrikaṃ nāgapuṣpaṃ haridrā kaṭurohiṇī//
6.39.188
kauṭajaṃ ca phalaṃ hanyāt sevyamānaṃ kaphajvaram/
haridrāṃ ciatrakaṃ nimbamuśīrātiviṣe vacām//
6.39.189
kuṣṭhamindrayavān mūrvāṃ paṭolaṃ cāpi sādhitam/
pibenmaricasaṃyuktaṃ sakṣaudraṃ kaphaje jvare//
6.39.190
sārivātiviṣākuṣṭhapurākhyaiḥ sadurālabhaiḥ/
mustena ca kṛtaḥ kvāthaḥ pīto hanyāt kaphajvaram//
6.39.191
mustaṃ vṛkṣakabījāni triphalā kaṭurohiṇī/
parūṣakāṇi ca kvāthaḥ kaphajvaravināśanaḥ//
6.39.192
rājavṛkṣādivargasya kaṣāyo madhusaṃyutaḥ/
kaphavātajvaraṃ hanyācchīghraṃ kāle+avacāritaḥ//
6.39.193
nāgaraṃ dhānyakaṃ bhārgīmabhayāṃ suradāru ca/
vacāṃ parpaṭakaṃ mustaṃ bhūtīkamatha kaṭphalam//
6.39.194
niṣkvāthya kaphavātotthe kṣaudrahiṅgusamanvitam/
dātavyaṃ(apātavyaṃ) śvāsakāsaghnaṃ śleṣmotseke galagrahe//
6.39.195
hikkāsu kaṇṭhaśvayathau śūle hṛdayapārśvaje/
balāpaṭolatriphalāyaṣṭyāhvānāṃ vṛṣasya ca//
6.39.196
kvātho madhuyutaḥ pīto hanti pittakaphajvaram/
kaṭukāvijayādrākṣāmustaparpaṭakaiḥ kṛtaḥ//
6.39.197
kaṣāyo nāśayet pītaḥ śleṣmapittabhavaṃ jvaram/
bhārgīvacāparpaṭakadhānyahiṅgvabhayāghanaiḥ//
6.39.198
kāśmaryanāgaraiḥ kvāthaḥ sakṣaudraḥ śleṣmapittaje/
saśarkarāmakṣamātrāṃ kaṭukāmuṣṇavāriṇā//
6.39.199
pītvā jvaraṃ jayejjantuḥ kaphapittasamudbhavam/
kirātatiktamamṛtāṃ drākṣāmāmalakaṃ śaṭīm//
6.39.200
niṣkvāthya vātapittotthe taṃ kvāthaṃ saguḍaṃ pibet/
rāsnā vṛṣo+atha triphalā rājavṛkṣaphalaiḥ saha//
First 200 of 326 passages. Read on
Commentaries (1)
- Nibandhasaṅgraha — Ḍalhaṇa, Sanskrit
Linked texts (10)
- Hārītasaṃhitā — Hārīta, Sanskrit
- Śārṅgadharasaṃhitā — Śārṅgadhara (physician), Sanskrit
- Yogataraṅgiṇī (Trimalla) — Trimalla, Sanskrit
- Bṛhadyogataraṅgiṇī — Trimalla, Sanskrit
- Bhaiṣajyaratnāvalī (ed. Rājeśvaradatta Śāstrī) — Sanskrit
- Jvaratimirabhāskara (Cāmuṇḍa Kāyastha) — Cāmuṇḍa Kāyastha 1598, Sanskrit
- Śivatattvaratnākara — Basappa Nāyaka 1684, Sanskrit
- Śivattvaratnākara — Basava, Sanskrit
- Ārogyacintāmaṇi (Dāmodaramiśra) — Dāmodaramiśra, Sanskrit
- Vaidyakasāroddhāra — Brajanāthaśarman, Sanskrit