Pramāṇa · Search · About · API

The Compendium of Suśruta 6.39: ekonacatvāriṃśattamo+adhyāyaḥ/

Suśrutasaṃhitā 6.39

Language
Sanskrit

ekonacatvāriṃśattamo+adhyāyaḥ/

6.39.1

athāto jvarapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ//

6.39.2

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ//

6.39.3

yenāmṛtamapāṃ madhyāduddhṛtaṃ pūrvajanmani/
yato+amaratvaṃ saṃprāptāstridaśāstridiveśvarāt//

6.39.4

śiṣyāstaṃ devamāsīnaṃ papracchuḥ suśrutādayaḥ/
vraṇasyopadravāḥ proktā vraṇināmapyataḥ param//

6.39.5

samāsād vyāsataścaiva brūhi no bhiṣajāṃvara/
upadraveṇa juṣṭasya vraṇaḥ kṛcchreṇa sidhyati//

6.39.6

upadravāstu vraṇinaḥ kṛcchrasādhyāḥ prakīrtitāḥ/
prakṣīṇabalamāṃsasya śeṣadhātuparikṣayāt//

6.39.7

tasmādupadravān kṛtsnān brūhi naḥ sacikitsitān/
sarvakāyacikitsāsu ye dṛṣṭāḥ paramarṣiṇā//

6.39.8

teṣāṃ tadvacanaṃ śrutvā prābravīdbhiṣajāṃvaraḥ/
jvaramādau pravakṣyāmi sa rogānīkarāṭ smṛtaḥ//

6.39.9

rudrakopāgnisaṃbhūtaḥ sarvabhūtapratāpanaḥ/
taistairnāmabhiranyeṣāṃ sattvānāṃ parikīrtyate//

6.39.10

janmādau nidhane caiva prāyo viśati dehinam†/
ataḥ sarvavikārāṇāmayaṃ rājā prakīrtitaḥ//

6.39.11

ṛte devamanuṣyebhyo nānyo viṣahate tu tam/
karmaṇā labhate yasmāddevatvaṃ mānusādapi//

6.39.12

punaścaiva cyutaḥ svargānmānuṣyamanuvartate/
tasmātte devabhāvena sahante mānuṣā jvaram//

6.39.13

śeṣāḥ sarve vipadyante tairyagyonā jvarārditāḥ/
svedāvarodhaḥ† santāpaḥ sarvāṅgagrahaṇaṃ tathā//

6.39.14

vikārā yugapadyasmin jvaraḥ sa parikīrtitaḥ/
doṣaiḥ pṛthak samastaiśca dvandvairāgantureva ca//

6.39.15

anekakāraṇotpannaḥ smṛtastvaṣṭavidho jvaraḥ/
doṣāḥ prakupitāḥ sveṣu kāleṣu svaiḥ prakopaṇaiḥ//

6.39.16

vyāpya dehamaśeṣeṇa jvaramāpādayanti hi/
duṣṭāḥ svahetubhirdoṣāḥ prāpyāmāśayamūṣmaṇā//

6.39.17

sahitā rasamāgatya rasasvedapravāhiṇām/
srotasāṃ mārgamāvṛtya mandīkṛtya hutāśanam//

6.39.18

nirasya bahirūṣmāṇaṃ paktisthānācca kevalam/
śarīraṃ samabhivyāpya svakāleṣu jvarāgamam//

6.39.19

janayatyatha vṛddhiṃ vā svavarṇaṃ ca tvagādiṣu/
mithyātiyuktairapi ca snehādyaiḥ karmabhirnṛṇām//

6.39.20

vividhādabhighātācca rogotthānāt prapākataḥ/
śramāt kṣayādajīrṇācca viṣātsātmyartuparyayāt//

6.39.21

oṣadhīpuṣpagandhācca śokānnakṣatrapīḍayā†/
abhicārābhiśāpābhyāṃ manobhūtābhiśaṅkayā//

6.39.22

strīṇāmapaprajātānāṃ prajātānāṃ tathā+ahitaiḥ/
stanyāvataraṇe caiva jvaro doṣaiḥ pravartate//

6.39.23

tairvegavadbhirbahudhā samudbhrāntairvimārgagaiḥ/
vikṣipyamāṇo+antaragnirbhavatyāśu bahiścaraḥ//

6.39.24

ruṇaddhi cāpyapāṃdhātuṃ yasmāttasmājjvarāturaḥ/
bhavatyatyuṣṇagātraśca †jvaritastena cocyate//

6.39.25

śramo+aratirvivarṇatvaṃ vairasyaṃ nayanaplavaḥ/
icchādveṣau muhuścāpi śītavātātapādiṣu//

6.39.26

jṛmbhā+aṅgamardo gurutā romaharṣo+arucistamaḥ/
apraharṣaśca śītaṃ ca bhavatyutpatsyati jvare//

6.39.27

sāmānyato viśeṣāttu jṛmbhā+atyarthaṃ samīraṇāt/
pittānnayanayordāhaḥ kaphānnannābhinandanam//

6.39.28

sarvaliṅgasamavāyaḥ sarvadoṣaprakopaje/
dvayordvayostu rūpeṇa saṃsṛṣṭaṃ dvandvajaṃ viduḥ//

6.39.29

vepathurviṣamo vegaḥ kaṇṭhauṣṭhapariśoṣaṇam/
nidrānāśaḥ kṣutaḥ stambho gātrāṇāṃ raukṣyameva ca//

6.39.30

śirohṛdgātrarugvaktravairasyaṃ baddhaviṭkatā/
jṛmbhā++ādhmānṃa tathā śūlaṃ bhavatyanilaje jvare//

6.39.31

vegastīkṣṇo+atisāraśca nidrālpatvaṃ tathā vamiḥ/
kaṇṭhauṣṭhamukhanāsānāṃ pākaḥ svedaśca jāyate//

6.39.32

pralāpaḥ kaṭutā vaktre mūrcchā dāho madastṛṣā/
pītaviṇmūtranetratvaṃ paittike bhrama eva ca//

6.39.33

gauravaṃ śītamutkleśo romaharṣo+atinidratā/
srotorodho †rugalpatvaṃ praseko madhurāsyatā//

6.39.34

nātyuṣṇagātratā chardiraṅgasādo+avipākatā/
pratiśyāyo+aruciḥ kāsaḥ kaphaje+akṣṇośca† śuklatā//

6.39.35

nidrānāśo bhramaḥ śvāsastandrā suptāṅgatā+aruciḥ/
tṛṣṇā moho madaḥ stambho dāhaḥ śītaṃ hṛdi vyathā//

6.39.36

paktiścireṇa doṣāṇāmunmādaḥ śyāvadantatā/
rasanā paruṣā kṛṣṇā sandhimūrdhāsthijā rujaḥ//

6.39.37

nirbhugne kaluṣe netre karṇau śabdaruganvitau/
pralāpaḥ srotasāṃ pākaḥ kūjanaṃ cetanācyutiḥ//

6.39.38

svedamūtrapurīṣāṇāmalpaśaḥ sucirāt srutiḥ/
sarvaje sarvaliṅgāni viśeṣaṃ cātra me śṛṇu//

6.39.39

nātyuṣṇaśīto+alpasaṃjño bhrāntaprekṣī hatasvaraḥ/
kharajihvaḥ śuṣkakaṇṭhaḥ svedaviṇmūtravarjitaḥ//

6.39.40

sāsro nirbhugnahṛdayo† bhaktadveṣī hataprabhaḥ/
śvasannipatitaḥ śete pralāpopadravāyutaḥ//

6.39.41

tamabhinyāsamityāhurhataujasamathāpare/
sannipātajvaraṃ kṛcchramasādhyamapare viduḥ//

6.39.42

nidropetamabhinyāsaṃ kṣīṇamenaṃ hataujasam/
saṃnyastagātraṃ saṃnyāsaṃ vidyātsarvātmake jvare//

6.39.43

ojo visraṃsate yasya pittānilasamucchrayāt/
sa gātrastambhaśītābhyāṃ †śayanepsuracetanaḥ//

6.39.44

api jāgrat svapan jantustandrāluśca pralāpavān/
saṃhṛṣṭaromā srastāṅgo mandasantāpavedanaḥ//

6.39.45

ojonirodhajaṃ tasya jānīyāt kuśalo bhisak/
saptame vidase prāpte daśame dvādaśe+api vā//

6.39.46

punardhorataro bhūtvā praśamaṃ yāti hanti vā/
dvidoṣocchrāyaliṅgāstu dvandvajāstrividhāḥ smṛtāḥ//

6.39.47

tṛṣṇā mūrcchā bhramo dāhaḥ svapnanāśaḥ śirorujā/
kaṇṭhāsyaśoṣo vamathū romaharṣo+arucistathā//

6.39.48

parvbhedaśca jṛmbhā ca vātapittajvarākṛtiḥ/
staimityaṃ parvaṇaṃ bhedo nidrā gauravameva ca//

6.39.49

śirograhaḥ pratiśyāyaḥ kāsaḥ svedapravartanam/
santāpo madhyavegaśca vātaśleṣmajvarākṛtiḥ//

6.39.50

liptātiktāsyatā tandrā mohaḥ kāso+arucistṛṣā/
muhurdāho muhuḥ śītaṃ śleṣmapittajvarākṛtiḥ//
(/
jṛmbhādhmānamadotkampaparvabhedaparikṣayāḥ/
tṛṭpralāpābhitāpāḥ syurjvare mārutapaittike//
śūlakāsakakotkleśaśītavepathupīnasāḥ/
gauravāruciviṣṭambhā vātaśleṣmasamudbhave//
śītadāhārucistambhasvedamohamadabhramāḥ/
kāsāṅgasādahṛllāsā bhavanti kaphapaittike//)

6.39.51

†kṛśānāṃ jvaramuktānāṃ mithyāhāravihāriṇām/
doṣaḥ svalpo+api saṃvṛddho dehināmanileritaḥ//

6.39.52

satatānyedyuṣkatryākhyacāturthān sapralepakān/
kaphasthānavibhāgena yathāsaṃkhyaṃ karoti hi//

6.39.53

ahorātrādahorātrāt sthānāt sthānaṃ prapadyate/
tataścāmāśayaṃ prāpya doṣaḥ† kuryājjvaraṃ nṛṇām//

6.39.54

tathā pralepako jñeyaḥ† śoṣiṇāṃ prāṇanāśanaḥ/
duścikitsyatamo mandaḥ sukaṣṭo dhātuśoṣakṛt//

6.39.55

kaphasthāneṣu vā doṣastiṣṭan dvitricaturṣu vā/
viparyayākhyān kurute viṣamān kṛcchrasādhanān//

6.39.56

paro hetuḥ svabhāvo vā viṣame kaiścidīritaḥ/
āgantuścanubandho hi prāyaśo viṣamajvare//

6.39.57

vātādhikatvāt pravadanti tajjñāstṛtīyakaṃ† cāpi caturthakaṃ ca/
aupatyake madyasamudbhave ca hetuṃ jvare pittakṛtaṃ vadanti//

6.39.58

pralepakaṃ vātabalāsakaṃ ca kaphādhikatvena vadanti tajjñāḥ/
mūrcchānubandhā viṣamajvarā ye prāyeṇa te dvandvasamutthitāstu//

6.39.59

tvaksthau śleṣmānilau śītamādau janayato jvare/
tayoḥ †praśāntayoḥ pittamante dāhaṃ karoti ca//

6.39.60

karotyādau tathā pittaṃ tvaksthaṃ dāhamatīva ca/
praśānte kurutastasmiṃśchītamante ca tāvapi//

6.39.61

dvāvetau dāhaśītādī jvarau saṃsargajau smṛtau/
dāhapūrvastayoḥ kaṣṭaḥ kṛcchrasādhyaśca sa smṛtaḥ//

6.39.62

prasaktaścābhighātotthaścetanāprabhavastu† yaḥ/
rātryahnoḥ ṣaṭsu kāleṣu kīrtiteṣu tathā purā//

6.39.63

prasahya viṣamo+abhyeti mānavaṃ bahudhā jvaraḥ/
sa cāpi viṣamo dehaṃ na kadācidvimuñcati//

6.39.64

†glānigauravakārśyebhyaḥ sa yasmānna pramucyate/
vege tu samatikrānte gato+ayamiti lakṣyate//

6.39.65

dhātvantarastho līnatvānna saukṣmyādupalabhyate/
alpadoṣendhanaḥ kṣīṇaḥ kṣīṇendhana ivānalaḥ//

6.39.66

doṣo+alpo+ahitasaṃbhūto jvarotsṛṣṭasya vā punaḥ/
dhātumanyatamaṃ prāpya karoti viṣamajvaram//

6.39.67

†satataṃ rasaraktasthaḥ so+anyedyuḥ piśitāśritaḥ/
medogatastṛtīye+ahni tvasthimajjagataḥ punaḥ//

6.39.68

kuryāccāturthakaṃ ghoramantakaṃ rogasaṃkaram/
kecidbhūtābhiṣaṅgotthaṃ bruvate viṣamajvaram//

6.39.69

saptāhaṃ vā daśāhaṃ vā dvādaśāhamathāpi vā/
santatyā yo+avisargī syātsantataḥ sa nigadyate//

6.39.70

ahorātre satatako dvau kālāvanuvartate/
anyedyuṣkastvahorātrādekakālaṃ pravartate//

6.39.71

tṛtīyakastṛtīye+ahni caturthe+ahni caturthakaḥ/
vātenodīryamāṇāśca hrīyamāṇāśca sarvataḥ/
ekadvidoṣā martyānāṃ tasminnevodite+ahani//

6.39.72

velāṃ tāmeva kurvanti jvaravege muhurmuhuḥ/
(†vātenoddhūyamānastu yathā pūryeta sāgaraḥ//

6.39.73

vātenodīritāstadvaddoṣāḥ kurvanti vai jvarān/
yathā vegāgame velāṃ chādayitvā mahodadheḥ//

6.39.74

vegahānau tadevāmbhastatraivāntarnilīyate/
doṣavegodaye tadvadudīryeta jvaro+asya vai//

6.39.75

vegahānau praśāmyeta yathā+ambhaḥ sāgare tathā/
vividhenābhighātena jvaro yaḥ saṃpravartate//

6.39.76

yathādoṣaprakopaṃ tu tathā manyeta taṃ jvaram/
śyāvāsyatā viṣakṛte dāhātīsārahṛdgrahāḥ//

6.39.77

abhaktaruk pipāsā ca todo mūrcchā balakṣayaḥ/
oṣadhīgandhaje mūrcchā śiroruk vamathuḥ kṣavaḥ//

6.39.78

kāmaje cittavibhraṃśastandrā++ālasyamarocakaḥ/
hṛdaye vedanā cāsya gātraṃ ca pariśuṣyati//

6.39.79

bhayāt pralāpaḥ śokācca bhavet kopācca vepathuḥ/
abhicārābhiśāpābhyāṃ mohastṛṣṇā ca jāyate//

6.39.80

bhūtābhiṣaṅgādudvegahāsyakampanarodanam/
śramakṣayābhighātebhyo dehināṃ kupito+anilaḥ//

6.39.81

pūrayitvā+akhilaṃ dehaṃ jvaramāpādayedbhṛśam/
rogāṇāṃ tu samutthānādvidāhāgantutastathā//

6.39.82

jvaro+aparaḥ saṃbhavati taistairanyaiśca hetubhiḥ/
doṣāṇāṃ sa tu liṅgāni kadācinnātivartate//

6.39.83

gurutā hṛdayotkleśaḥ sadanaṃ chardyarocakau/
rasasthe tu jvare liṅgaṃ dainyaṃ cāsyopajāyate//

6.39.84

raktaniṣṭhīvanaṃ dāhaḥ svedaśchardanavibhramau/
pralāpaḥ piṭikā tṛṣṇā raktaprāpte jvare nṛṇām//

6.39.85

piṇḍikodveṣṭanaṃ tṛṣṇā sṛṣṭamūtrapurīṣatā/
†ūṣmā+antardāhavikṣepau glāniḥ syānmāṃsage jvare//

6.39.86

bhṛśaṃ svedastṛṣā mūrcchā pralāpaśchardireva ca/
daurgandhyārocakau glānirmedaḥsthe cāsahiṣṇutā//

6.39.87

bhedo+asthnāṃ kuñcanaṃ(kuñcajanaṃ) śvāso virekaśchardireva ca/
vikṣepaṇaṃ ca gātrāṇāmetadasthigate jvare//

6.39.88

tamaḥpraveśanaṃ hikkā kāsaḥ śaityaṃ vamistathā/
antardāho mahāśvāso marmacchedaśca majjage/
maraṇaṃ prāpruyāttatra śukrasthānagate jvare//

6.39.89

śephasaḥ stabdhatā mokṣaḥ śukrasya tu viśeṣataḥ/
dagdhvendhanaṃ yathā vahnirdhātūn hatvā yathā viṣam//

6.39.90

kṛtakṛtyo vrajecchāntiṃ dehaṃ hatvā tathā jvaraḥ/
vātapittakaphotthānāṃ jvarāṇāṃ lakṣaṇaṃ yathā//

6.39.91

tathā teṣāṃ bhiṣagbrūyādrasādiṣvapi buddhimān/
samastaiḥ sannipātena dhātusthamapi nirdiśet//

6.39.92

dvandvajaṃ dvandvajaireva doṣaiścāpi vadet kṛtam/
gambhīrastu jvaro jñeyo hyantardāhena tṛṣṇayā//

6.39.93

ānaddhatvena cātyarthaṃ śvāsakāsodgamena ca/
hataprabhendriyaṃ †kṣīṇamarocakanipīḍitam//

6.39.94

gambhīratīkṣṇavegārtaṃ jvaritaṃ parivarjayet/
hīnamadhyādhikairdoṣaistrisaptadvādaśāhikaḥ//

6.39.95

jvaravego bhavettīvro yathāpūrvaṃ sukhakriyaḥ/
kālo hyeṣa yamaścaiva niyatirmṛtyureva ca//

6.39.96

tasmin vyapagate dehājjanmeha punarucyate/
iti jvarāḥ samākhyātāḥ karmedānīṃ pravakṣyate//

6.39.97

jvarasya pūrvarūpeṣu vartamāneṣu buddhimān/
pāyayeta ghṛtaṃ svacchaṃ tataḥ sa labhate sukham//

6.39.98

vidhirmārutajeṣveṣa paittikeṣu virecanam/
mṛdu pracchardanaṃ tadvatkaphajeṣu vidhīyate//

6.39.99

sarvadvidoṣajeṣūktaṃ yathādoṣaṃ vikalpayet/
asnehanīyo+aśodhyaśca saṃyojyo laṅghanādinā//

6.39.100

rūpaprāgrūpayorvidyānnānātvaṃ vahnidhūmavat/
pravyaktarūpeṣu hitamekāntenāpatarpaṇam//

6.39.101

āmāśayasthe doṣe tu sotkleśe vamanaṃ param/
ānaddhaḥ stimitairdoṣairyāvantaṃ kālamāturaḥ//

6.39.102

kuryādanaśanaṃ tāvattataḥ saṃargamācaret/
na laṅghayenmārutaje kṣayaje mānase tathā//

6.39.103

alaṅghyāścāpi ye pūrvaṃ dvivraṇīye prakīrtitāḥ/
anavasthitadoṣāgnerlaṅghanaṃ doṣapācanam//

6.39.104

jvaraghnaṃ dīpanaṃ kāṅkṣārucilāghavakārakam/
sṛṣṭamārutaviṇmūtraṃ kṣutpipāsā+asahaṃ laghum//

6.39.105

prasannātmendriyaṃ kṣāmaṃ naraṃ vidyāt sulaṅghitam/
balakṣayastṛṣā śoṣastandrānidrābhramaklamāḥ//

6.39.106

upadravāśca śvāsādyāḥ saṃbhavantyatilaṅghanāt/
dīpanaṃ kaphavicchedi pittavātānulomanam//

6.39.107

kaphavātajvarārtebhyo hitamuṣṇāmbu tṛṭchidam/
taddhi mārdavakṛddoṣasrotasāṃ śītamanyathā//

6.39.108

sevyamānena toyena jvaraḥ śītena vardhate/
pittamadyaviṣottheṣu śītalaṃ tiktakaiḥ śṛtam//

6.39.109

gāṅgeyanāgarośīraparpaṭodīcyacandanaiḥ/
dīpanī pācanī laghvī jvarārtānāṃ jvarāpahā//

6.39.110

annakāle hitā peyā yathāsvaṃ pācanaiḥ kṛtā/
bahudoṣasya mandāgneḥ saptarātrāt paraṃ jvare//

6.39.111

†laṅghanāmbuyavāgūbhiryadā doṣo na pacyate/
tadā taṃ mukhavairasyatṣṇārocakanāśanaiḥ//

6.39.112

kaṣāyaiḥ pācanairhṛdyairjvaraghnaiḥ samupācaret/
pañcamūlīkaṣāyaṃ tu pācanaṃ pavanajvare//

6.39.113

sakṣaudraṃ paittike mustakaṭukendrayavaiḥ kṛtam/
pippalyādikaṣāyaṃ tu kaphaje paripācanam//

6.39.114

dvandvajeṣu tu saṃsṛṣṭaṃ dadyādatha vivarjayet/
pītāmburlaṅghito bhukto+ajīrṇī kṣīṇaḥ pipāsitaḥ//

6.39.115

(tīkṣṇe jvare gurau dehe vibaddheṣu maleṣu ca/
sāmadoṣaṃ vijānīyājjvaraṃ pakvamato+ayathā†//) mṛdau jvare laghau dehe pracaleṣu maleṣu ca/
pakvaṃ doṣaṃ vijānīyājjvare deyaṃ tadauṣadham//

6.39.116

doṣaprakṛtivaikṛtyādekeṣāṃ pakvalakṣaṇam/
hṛdayodveṣṭanaṃ tandrā lālāsrutirarocakaḥ//

6.39.117

doṣāpravṛttirālasyaṃ vibandho bahumūtratā/
gurūdaratvamasvedo na paktiḥ śakṛto+aratiḥ//

6.39.118

svāpaḥ stambho gurutvaṃ ca gātrāṇāṃ vahnimārdavam/
mukhasyāśuddhiraglāniḥ prasaṅgī balavāñjvaraḥ//

6.39.119

liṅgairebhirvijānīyājjvaramāmaṃ vicakṣaṇaḥ/
saptarātrātparaṃ kecinmanyante deyamauṣadham//

6.39.120

daśarātrātparaṃ keciddātavyamiti niścitāḥ/
paittike vā jvare deyamalpakālasamutthite//

6.39.121

acirajvaritasyāpi deyaṃ syāddoṣapākataḥ/
bheṣajaṃ hyāmadoṣasya bhūyo jvalayati jvaram//

6.39.122

śodhanaṃ śamanīyaṃ tu karoti viṣamajvaram/
cyavamānaṃ jvarotkliṣṭamupekṣeta malaṃ sadā//

6.39.123

atipravartamānaṃ ca sādhayedatisāravat/
yadā koṣṭhānugāḥ pakvā vibaddhāḥ srotasāṃ malāḥ//

6.39.124

acirajvaritasyāpi tadā dadyādvirecanam/
pakvo hyanirhṛto doṣo dehe tiṣṭhan mahātyayam//

6.39.125

viṣamaṃ vā jvaraṃ kuryādbalavyāpadameva ca/
tasmānnirharaṇaṃ kāryaṃ doṣāṇāṃ vamanādibhiḥ//

6.39.126

prakkarma vamanaṃ cāsya kāryamāsthāpanaṃ tathā/
virecanaṃ tathā kuryācchirasaśca virecanam//

6.39.127

kramaśaḥ baline deyaṃ vamanaṃ ślaiṣmike jvare/
pittaprāye virekastu kāryaḥ praśithilāśaye//

6.39.128

saruje+anilaje kāryaṃ sodāvarte nirūhaṇam/
kaṭīpṛṣṭhagrahārtasya dīptāgneranuvāsanam//

6.39.129

śirogauravaśūlaghnamindriyapratibodhanam/
kaphābhipanne śirasi kāryaṃ mūrdhavirecanam//

6.39.130

durbalasya samādhmātamudaraṃ sarujaṃ dihet/
dāruhaimavatīkuṣṭhaśatāhvāhiṅgusaindhavaiḥ//

6.39.131

amlapiṣṭaiḥ sukhoṣṇaiśca pavane tūrdhvamāgate/
ruddhamūtrapurīṣāya gude vartiṃ nidhāpayet//

6.39.132

pippālīpippalīmūlayavānīcavyasādhitām/
pāyayeta yavāgūṃ vā mārutādyanulominīm//

6.39.133

śuddhasyobhayato yasya jvaraḥ śāntiṃ na gacchati/
saśeṣadoṣarūkṣasya tasya taṃ sarpiṣā jayet//

6.39.134

kṛśaṃ caivālpadoṣaṃ ca śamanīyairupācaret/
upavāsairbalasthaṃ tu jvare santarpaṇotthite//

6.39.135

klinnāṃ yavāgūṃ mandāgniṃ tṛṣārtaṃ pāyayennaram/
tṛṭchardidāhagharmārtaṃ madyapaṃ lājatarpaṇam//

6.39.136

sakṣaudramambhasā paścājjīrṇe yūṣarasaudanam/
upavāsaśramakṛte kṣīṇaṃ(kṣīṇe) vātādhike jvare//

6.39.137

dīptāgniṃ bhojayet prājño naraṃ māṃsarasaudanam/
mudgayūṣaudanaścāpi hitaḥ kaphasamutthite//

6.39.138

sa eva sitayā yuktaḥ śītaḥ pittajvare hitaḥ/
dāḍimāmalamudgānāṃ yūṣaścānilapaittike//

6.39.139

†hrasvamūlakayūṣastu vātaśleṣmādhike hitaḥ/
paṭolanimbayūṣastu pathyaḥ pittakaphātmake//

6.39.140

dāhacchardiyutaṃ kṣāmaṃ nirannaṃ tṛṣṇayā+arditam/
sitākṣaudrayutaṃ lājatarpaṇaṃ pāyayeta ca//

6.39.141

kaphapittaparītasya grīṣme+asṛkpittinastathā/
madyanityasya na hitā yavāgūstamupācaret//

6.39.142

yūṣairamlairanamlairvā jāṅgalaiśca rasairhitaiḥ/
madyaṃ purāṇaṃ mandāgneryavānnopahitaṃ hitam//

6.39.143

savyoṣaṃ vitarettakraṃ kaphārocakapīḍite/
kṛśo+alpadoṣo dīnaśca naro jīrṇajvarārditaḥ//

6.39.144

vibaddhaḥ sṛṣṭadoṣaśca rūkṣaḥ pittānilajvarī/
pipāsārtaḥ sadāho vā payasā sa sukhī bhavet//

6.39.145

†tadeva taruṇe pītaṃ viṣavaddhanti mānavam/
sarvajvareṣu sulaghu mātrāvadbhojanaṃ hitam//

6.39.146

vegāpāye+anyathā taddhi jvaravegābhivardhanam/
jvarito hitamaśnīyādyadyapyasyārucirbhavet//

6.39.147

annakāle hyabhuñjānaḥ kṣīyate mriyate+athavā/
sa kṣīṇaḥ kṛcchratāṃ yāti yātyasādhyatvameva ca//

6.39.148

tasmādrakṣedbalaṃ puṃsāṃ bale sati hi jīvitam/
gurvabhiṣyandyakāle ca jvarī nādyāt kathañcana//

6.39.149

na tu tasyāhitaṃ bhuktamāyuṣe vā sukhāya vā/
saṃtataṃ viṣamaṃ vā+api kṣīṇasya sucirotthitam//

6.39.150

jvaraṃ saṃbhojanaiḥ pathyairlaghubhiḥ samupācaret/
mudgānmasūrāṃścaṇakān kulatthān samakuṣṭhakān//

6.39.151

āhārakāle yūṣārthaṃ jvaritāya pradāpayet/
paṭolapatraṃ vārtākaṃ kaṭhillaṃ pāpacailikam//

6.39.152

karkāṭakaṃ parpaṭakaṃ gojihvāṃ bālamūlakam/
patraṃ guḍūcyāḥ śākārthe jvaritānāṃ pradāpayet//

6.39.153

lāvān kapiñjalāneṇān pṛṣatāñcharabhāñchaśān/
kālapucchān kuraṅgāṃśca tathaiva mṛgamātṛkān//

6.39.154

māṃsārthe māṃsasātmyānāṃ †jvaritānāṃ pradāpayet/
sārasakrauñcaśikhinaḥ kukkuṭāṃstittirāṃs(tittirīṃ)tathā//

6.39.155

gurūṣṇatvānna śaṃsanti jvare keciccikitsakāḥ/
jvaritānāṃ prakopaṃ tu yadā yāti samīraṇaḥ//

6.39.156

tadaite+api hi śasyante mātrākālopapāditāḥ/
pariṣekān pradehāṃśca snehān saṃśodhanāni ca//

6.39.157

(snānābhyaṅgadivāsvapnaśītavyāyāmayoṣitaḥ)/
kaṣāyagururūkṣāṇi krodhādīni tathaiva ca//

6.39.158

sāravanti ca bhojyāni varjayettaruṇajvarī/
tathaiva navadhānyādiṃ varjayecca samāsataḥ//

6.39.159

anavasthitadoṣāgnerebhiḥ sandhukṣito jvaraḥ/
gambhīratīkṣṇavegatvaṃ yātyamādhyatvameva ca//

6.39.160

śītatoyadivāsvapnakrodhavyāyāmayoṣitaḥ/
na seveta jvarotsṛṣṭo yāvanna balavān bhavet//

6.39.161

muktasyāpi jvareṇāśu durbalasyāhitairjvaraḥ/
pratyāpanno daheddehaṃ śuṣkaṃ vṛkṣamivānalaḥ//

6.39.162

tasmātkāryaḥ parīhāro jvaramuktairviriktavat/
yāvanna prakṛtisthaḥ syāddoṣataḥ prāṇatastathā//

6.39.163

jvare pramoho bhavati svalpairapyavaceṣṭitaiḥ/
niṣaṇṇaṃ bhojayettasmānmūtroccārau ca kārayet//

6.39.164

arocake gātrasāde vaivarṇye+aṅgamalādiṣu/
śāntajvaro+api śodhyaḥ syādanubandhabhayānnaraḥ//

6.39.165

na jātu †snāpayet prājñaḥ sahasā jvarakarśitam/
tena saṃdūṣito hyasya punareva bhavejjvaraḥ//

6.39.166

cikitsecca jvarān sarvānnimittānāṃ viparyayaiḥ/
śramakṣayābhighātotthe mūlavyādhimupācaret//

6.39.167

strīṇāmapaprajātānāṃ stanyāvataraṇe ca yaḥ/
tatra saṃśamanaṃ kuryādyathādoṣaṃ vidhānavit//

6.39.168

ataḥ saṃśamanīyāni kaṣāyāṇi nibodha me/
sarvajvareṣu deyāni yāni vaidyena jānatā//

6.39.169

pippalīsārivādrākṣāśatapuṣoāhareṇubhiḥ/
kṛtaḥ kaṣāyaḥ saguḍo hanyācchvasanajaṃ jvaram//

6.39.170

śṛtaṃ śītakaṣāyaṃ vā guḍūcyāḥ peyameva tu/
balādarbhaśvadaṃṣṭrāṇāṃ kaṣāyaṃ pādaśeṣitam//

6.39.171

śarkarāghṛtasaṃyuktaṃ pibedvātajvarāpaham/
śatapuṣpāvacākuṣṭhadevadāruhareṇukāḥ//

6.39.172

kustumburūṇi naladaṃ †mustaṃ caivāpsu sādhayet/
kṣaudreṇa sitayā cāpi yuktaḥ kvātho+anilādhike//

6.39.173

drākṣāguḍūcīkāśmaryatrāyamāṇāḥ sasārivāḥ/
niṣkvāthya saguḍaṃ kvāthaṃ pibedvātakṛte jvare//

6.39.174

guḍūcyāḥ svaraso grāhyaḥ śatāvaryāśca tatsamaḥ/
nihanyātsaguḍaḥ pītaḥ sadyo+anilakṛtaṃ jvaram//

6.39.175

ghṛtābhyaṅgasvedalepānavasthāsu ca yojayet/
śrīparṇīcandanośīraparūṣakamadhūkajaḥ//

6.39.176

śarkarāmadhuro hanti kaṣāyaḥ paittikaṃ jvaram/
pītaṃ pittajvaraṃ hanyātsārivādyaṃ saśarkaram//

6.39.177

sayaṣṭīmadhukaṃ hanyāttathaivotpalapūrvakam/
śṛtaṃ śītakaṣāyaṃ vā sotpalaṃ śarkarāyutam//

6.39.178

guḍūcīpadmarodhrāṇāṃ sārivotpalayostathā/
śarkarāmadhuraḥ kvāthaḥ śītaḥ pittajvarāpahaḥ//

6.39.179

drākṣāragvadhayoścāpi kāśmaryasyāthavā punaḥ/
svādutiktakaṣāyāṇāṃ kaṣāyaiḥ śarkarāyutaiḥ//

6.39.180

suśītaiḥ śamayettṛṣṇāṃ pravṛddhāṃ dāhameva ca/
śītaṃ madhuyutaṃ toyamākaṇṭhādvā pipāsitam//

6.39.181

vāmayetpāyayitvā tu tena tṛṣṇā praśāmyati/
kṣīraiḥ kṣīrikaṣāyaiśca suśītaiścandanāyutaiḥ//

6.39.182

antardāhe vidhātavyamebhiścānyaiśca śītalaiḥ/
padmakaṃ madhukaṃ drākṣāṃ puṇḍarīkamathotpalam//

6.39.183

yavān bhṛṣṭānuśīrāṇi samaṅgāṃ kaśmarīphalam/
nidadhyādapsu cāloḍya niśāparyuṣitaṃ tataḥ//

6.39.184

kṣaudreṇa yuktaṃ pibato jvaradāhau praśāmyataḥ/
jihvātālugalaklomaśoṣe mūrdhni ca dāpayet//

6.39.185

keśaraṃ mātuluṅgasya madhusaindhavasaṃyutam/
śarkarādāḍimābhyāṃ vā drākṣākharjūrayostathā//

6.39.186

vairasye dhārayetkalkaṃ gaṇḍūṣaṃ ca tathā hitam/
saptacchadaṃ guḍūcīṃ ca nimbaṃ sphūrjakameva ca//

6.39.187

kvāthayitvā pibet kvāthaṃ sakṣaudraṃ kaphaje jvare/
kaṭutrikaṃ nāgapuṣpaṃ haridrā kaṭurohiṇī//

6.39.188

kauṭajaṃ ca phalaṃ hanyāt sevyamānaṃ kaphajvaram/
haridrāṃ ciatrakaṃ nimbamuśīrātiviṣe vacām//

6.39.189

kuṣṭhamindrayavān mūrvāṃ paṭolaṃ cāpi sādhitam/
pibenmaricasaṃyuktaṃ sakṣaudraṃ kaphaje jvare//

6.39.190

sārivātiviṣākuṣṭhapurākhyaiḥ sadurālabhaiḥ/
mustena ca kṛtaḥ kvāthaḥ pīto hanyāt kaphajvaram//

6.39.191

mustaṃ vṛkṣakabījāni triphalā kaṭurohiṇī/
parūṣakāṇi ca kvāthaḥ kaphajvaravināśanaḥ//

6.39.192

rājavṛkṣādivargasya kaṣāyo madhusaṃyutaḥ/
kaphavātajvaraṃ hanyācchīghraṃ kāle+avacāritaḥ//

6.39.193

nāgaraṃ dhānyakaṃ bhārgīmabhayāṃ suradāru ca/
vacāṃ parpaṭakaṃ mustaṃ bhūtīkamatha kaṭphalam//

6.39.194

niṣkvāthya kaphavātotthe kṣaudrahiṅgusamanvitam/
dātavyaṃ(apātavyaṃ) śvāsakāsaghnaṃ śleṣmotseke galagrahe//

6.39.195

hikkāsu kaṇṭhaśvayathau śūle hṛdayapārśvaje/
balāpaṭolatriphalāyaṣṭyāhvānāṃ vṛṣasya ca//

6.39.196

kvātho madhuyutaḥ pīto hanti pittakaphajvaram/
kaṭukāvijayādrākṣāmustaparpaṭakaiḥ kṛtaḥ//

6.39.197

kaṣāyo nāśayet pītaḥ śleṣmapittabhavaṃ jvaram/
bhārgīvacāparpaṭakadhānyahiṅgvabhayāghanaiḥ//

6.39.198

kāśmaryanāgaraiḥ kvāthaḥ sakṣaudraḥ śleṣmapittaje/
saśarkarāmakṣamātrāṃ kaṭukāmuṣṇavāriṇā//

6.39.199

pītvā jvaraṃ jayejjantuḥ kaphapittasamudbhavam/
kirātatiktamamṛtāṃ drākṣāmāmalakaṃ śaṭīm//

6.39.200

niṣkvāthya vātapittotthe taṃ kvāthaṃ saguḍaṃ pibet/
rāsnā vṛṣo+atha triphalā rājavṛkṣaphalaiḥ saha//

First 200 of 326 passages. Read on

Commentaries (1)

Linked texts (10)