Arogyacintamani (Pandit Damodara) 94
Ārogyacintāmaṇi (Paṇḍit Dāmodara) 94
- Language
- Sanskrit
94.1
kukkuṭapiśite śigruśiphā syāt
tvakva tathā vihitā bhujagāreḥ
mūṣikapalale śigrujaṭā syānmūṣikameva hitaṃ śaśaje tu
rurośca godhā maricaṃ ca śastaṃ
tathā mahiṣyā madanasya mūlam
masūraguñjābhujagārivalkalaṃ
śigrośca mūlaṃ paśuje pale syāt
śuṇṭhyośchalyāḥ koṣṇamambhaḥ praśastaṃ
pāṭhā śuṇṭhī patradoṣe muneḥ syāt
tailaṃ takaṃ nāgaraṃ ^1pānase syādravyāmlaṃ syānnālikeraṃ ca cūte
śārṅgaṣṭāmaricaṃ phale kadalije syānnālikerodbhava
śālyāstaṇḍulamāmrasaṃbhavaphale śaṃsanti viśvauṣadham
śreṣṭhāmbhaḥ katake hitaṃ palalajo lepo hitaḥ śūkaje
śastaṃ mūlaphaleṣu koṣṇasalilaṃ sarveṣvapi prāṇinām
dhātrīnimbapaṭolapatramuṣasi kvāthaṃ madhukṣīrayorbhaktasyānyatareṇa vā likucacasyāhustilānāṃ param |(?)
vandākaṃ talapoṭacūrṇamathavā sāṅkolacūrṇena vā
yuktaṃ pācitavajravahnimaniśaṃ bhuktvā sukhī syānnaraḥ
rodhaṃ nīlī vājigandhā triśūlaṃ
hanyātsarvaṃ taṇḍulīyaṃ viṣaṃ tat
chardidravyairvāmayedvā viṣaṃ tacchastaṃ paścāllaṅghanaṃ vā virekaḥ
sarvaṃ pathye (?) madacchardismṛtivibhraṃśakampanāt
dhattūre kovidūṣe ca sahasā tatra vāmayet
purāṇavṛkṣāmlayutaṃ kaṭutrayaṃ
nareṇa bhuktaṃ tvaśanāvasāne
asādhuvṛttyā'balayā'rthakāṅkṣayā
rasānnadattaṃ viṣamāśu nāśayet
kanakasāradatīkṣṇanidigdhikāhapuṣasiddhakhalālpaniṣevaṇāt
jayati sādhu yuvā dhanakāṅkṣayā
gaṇikayā garadattaviṣaṃ param
pāradasamutthadoṣe
nāgasamākhyaṃ triśūlimunipuṣpam
guñjāphale tu ṭaṅkaṇamabhayā vāsā ca kalkittā peyā
raktapuṣpakapālikātiśitaṃtriṇīsahitodana prasparśamāpa
yadā tadāśu viṣaṃ bhavedavacārya̍tām | (?)
muktavānata ūrdhvamapyavacāryate gatacandraka
stambhiṣagpunanādamūlavilepanaiḥ paripālayet || (?)
ityārogyacintāmaṇau viṣapratyauṣadhādhikāraḥ
atha kriyākalpādhikāraḥ
vamanavirecanakalpaḥ
vamanaṃ sraṃsanaṃ caiva nirūhamanuvāsanam
nasyakarma tathā proktaṃ karma pañcavidhaṃ budhaiḥ
94.2
na snehasvedarahitā kriyā kā citpravartate
tasmādādikriyā hyeṣā snehasvedavidhirnṛṇām
94.3
rūkṣakṣataviṣārtānāṃ vātapittavikāriṇām
hīnimedhāsmṛtīnāṃ ca sarpiḥpānaṃ praśasyate
94.4
kṛmikoṣṭhānilāśliṣṭāstailam.........
..........śītāmbupariṣecitaḥ
94.5
pibetphalarasairmanthaṃ saghṛtakṣaudraśarkaram
sodgārāyāṃ bhṛśaṃ chardyāṃ mūrcchāyāṃ dhānyamustayoḥ
samadhūkāñjanaṃ cūrṇa lehayenmadhusaṃyutam
94.6
atha vamitavantaṃ punareva snehasvedābhyam upapādya śvo virecayitavya iti
sujaramaśleṣmalaṃ snigdhaṃ rūkṣāmlamuṣṇamuṣṇodakānupānaṃ jāṅgala rasaudanaṃ
bhojayet
94.7
tataḥ sukhoṣitaṃ pūrvoktena vidhinā atīte śleṣmakāle nirannaṃ vibhavya
koṣṭhaṃ yathārhopadhamātrāṃ pāyayet
94.16
na tvakṛtavamanamanyatrātikrūrakoṣṭhāt| akṛtavamanasya hi śleṣmaṇā sahitamauṣadhamūrdhvaṃ pravartate| urasi vā ruddhamavatiṣṭhate| tato nālaṃ virekāya| samyagviārektasyāpi cādhaḥsrastaḥ śleṣmā grahaṇīṃ chādayitvā gauravamāpādayati pravāhikāṃ
vā | śleṣmakāle'pyakṛtavamanokto doṣaḥ | śūlādhmānagauravāṇi vā kuryāt
kṣīṇe śleṣmaṇyaparāhne rātrau vā virecayet | pītamātra eva cauṣadhe chardivighātāya
śītāmbunā mukhamasya sahasā siñcet | tata uṣṇodakena sāntarmukhaṃ viśodhyārdrasurabhimṛnmātuluṅgajambīrasumanassaugandhikādīni hṛdyagandhānyupajighret
nivātasukhaśayyāsthitaścāvibandhārthamalpalpamuṣṇodakamanu ^1pibet | tanmanā
vegānudīrayamāṇaḥ śayyāsanne pratigrahe āsīno viricyeta | yathā ca vamane
svedaprasekauṣadhakaphapittānilāḥ krameṇa pravartante evaṃ virecane mūtrapurīṣapittauṣadhakaphāḥ | ataścānyathā vāyupravṛttau tu bheṣajottejanārthamuṣṇodakaṃ pāyayet
pāṇitāpaiśca jaṭharaṃ svedayet
virecanaṃ pītavāṃstu na vegān dhārayed budhaḥ
nivātaśāyī śītāmbu na spṛśenna pravāhayet
hṛtkukṣiśuddhaṃ pariśuddhadehamuṣṇābhiradbhiḥ pariṣiktagātram
kulatthamudgāḍhakijāṅgalānāṃ
yūpai rasairvāpyupabhojayīta
koṣṭhastrividhaḥ—^2mṛduḥ krūro madhyamaśca | tatra mṛduḥ suviricyate kṣīrekṣurasatakramastuguḍakesarasarpirnavamadyoṣṇodakapīludrākṣāpūgaphalādibhiḥ | bahuvātaḥ krūraḥ | sa durvirecyaḥ triphalātilvakātrivṛnnīlinīdantiphalādibhirapi | bahuśleṣmā samadoṣaśca madhyamaḥ
kāsopalepasvarabhedanidrāstandrā''syadaurgandhyaviṣopasargāḥ
kaphaprasekagrahaṇīpradoṣā
na santi jantorvamataḥ kadā cit
“ yadā tu vamanaṃ pītaṃ na cchardayati mānavaḥ
kiṃ tatra bheṣajaṃ kuryātkathaṃ vaidyaḥ samācaret ||”
iti praśne kṛte,
makṣikāyeśacūrṇāni takramaṇḍena yojayet
etena hi prayogeṇa kṣipraṃ pracchardayennaraḥ
eṣā kriyā samākhyātā durvamānāṃ viśeṣataḥ
vamanasyātithyāsthitaṃ snehoktenācāravidhinā tuṣyāt || (?)
tato'gnibalamavekṣya ^1kṣudhāṃ ca sāyāhne sukhodakapariṣiktaḥ purāṇānāṃ
raktaśālitaṇḍulānāṃ susiddhasikthamannamasnehakaṭulavaṇamalpasnehaṃ vā dravaprāyamuṣṇodakānupānaṃ sāyaṃprātarupayuñjāno vidhiṃ seveta
94.17
^2peyāṃ vilepīmakṛtaṃ kṛtaṃ ca
yūṣaṃ rasaṃ trīnubhayaṃ tathaikam
krameṇa seveta naro'nnakālān
^3pradhānamadhyāvaraśuddhiśuddhaḥ
94.18
yathā'ṇuragnistṛṇagomayādyaiḥ
sandhukṣyamāṇo bhavati ^4krameṇa
mahān sthiraḥ sarvapacastathaiva
śuddhasya peyā''dibhirantarāgniḥ
94.19
jaghanyamadhyapravare tu vegāścatvāra iṣṭā ^5vamane ṣaḍaṣṭau
daśaiva te dvitriguṇā vireke
prasthastathā syād dvicaturguṇaśca
94.20
pittāvasānaṃ vamanaṃ virekādūrdhaṃ kaphāntaṃ ca virekamāhuḥ
dvitrīn saviṭkānapanīya vegān
meyaṃ vireke vamane tu pītam
94.21
^6hṛtkukṣyaśuddhiḥ paridāhakaṇḍūviṇmūtrasaṃgāśca na sadvirikte
mūrcchāgudabhraṃśakaphātivṛttiśūlodgamāścātiviriktaliṅgam
94.22
gateṣu doṣeṣu kaphāntikeṣṭhu
glānyāṃ laghutve manasaśca tuṣṭau
gate'nile cāpyanulomabhāvaṃ
samyagviriktaṃ manujaṃ vyavasyet
94.23
trivṛtkalpaḥ
kaṣāyā madhurā rūkṣā vipāke kaṭukā trivṛt
kaphapittapraśamanī raukṣyāccānilakopanī
94.24
sedānīmauṣadhairyuktā vātapittakaphāpahaiḥ
kalpavaiśeṣyamāsādya jāyate sarvarogajit
94.25
dvidhā ^1vyākhyaṃ ca tanmūlaṃ śyāmaṃ śyāmāruṇaṃ trivṛt
trivṛddākhyaṃ parataraṃ nirapāyaṃ virecanam
94.26
sukumāre śiśau vṛddhe mṛdukoṣṭhe ca taddhitam
mūrcchāsaṃmohahṛtkaṇṭhakaṣaṇakṣaṇanapradam
94.27
śyāmaṃ tīkṣṇāśukāritvādatastadapi śasyate
krūre koṣṭhe bahau doṣe kleśakṣamiṇi cāture
94.28
gambhīrānugataṃ ślakṣṇamatiryagvissṛtaṃ ca tat
gṛhītvā visṛjet ^2kāṣṭhaṃ tvacaṃ śuṣkāṃ nidhāpayet
94.29
atha kāle tataścūrṇaṃ kiñcinnrāgarasaindhavam
vātāmaye pibedamlaiḥ paitte sājyasitāmadhu
94.30
kṣīradrākṣekṣukāśmaryasvāduskandhavarārasaiḥ
kaphāmaye pīlurasamūtramadyāmlakāñjikaiḥ
pañcakolādicūrṇaiśca yuktyā yuktaṃ ka phāpahaiḥ
94.31
trivṛllehaḥ
trivṛtkalkakaṣāyeṇa sādhitaḥ sasito himaḥ
^3madhutrijātasaṃyukto leho hṛdyaṃ virecanam
94.43
avipattiguḷikā
vyoṣatrijātakāmbhodakṛminnāmalakaistrivṛt
sarvaiḥ samā samasitā kṣaudreṇa guḷikīkṛtā
mūtrakṛcchrajvaraccharddiqāsaśoṣabhramakṣaye
tāpe pāṇḍvāmaye'lpe'gnau śastā sarvaviṣeṣu ca
avipattiriyaṃ nāmnā praśastā pittarogiṇām
(vyoṣādisamā trivṛt ; daśabhiḥ sarvaiḥ samā sitā
vyoṣādinavabhissarvaistrivṛtsamā ; trivṛtsamā sitā
svena samā sitā trivṛtsamā śarkaretyarthaḥ
evaṃ yojanādvayam ||)
ṛtubhedena trivṛtprayogaḥ
trivṛtā kauṭajaṃ bīja pippalī viśvabheṣajam
kṣaudradrākṣārasopetaṃ varṣākāle virecanam
trivṛddurālabhāmustāśarkarodīcyacandanam
drākṣā'mbunā sayaṣṭyāhvasātalaṃ jaladātyaye
trivṛtāṃ citrakaṃ pāṭhāmajājīṃ saraḷaṃ vacām
svarṇakṣīrīṃ ca hemante cūrṇamuṣṇāmbunā pibet
trivṛtā śarkarātulyā grīṣmakāle virecanam
trivṛttrāyantihapuṣāsātalākahurohiṇīḥ
svarṇakṣīrīṃ ca sañcūrṇya gomūtre bhāvayet tryaham
evaṃ sarvartuko yogaḥ snigdhānāṃ maladoṣahṛt
rājavṛkṣakalpaḥ
rājavṛkṣo'dhikaṃ pathyo mṛdurmadhuraśītalaḥ
bāle vṛddhe kṣate kṣīṇe sukumāre ca mānave
yojyo mṛdunapāyitvādviśeṣāccaturaṅgulaḥ
phalakāle pariṇataṃ phalaṃ tasya samāharet
teṣāṃ guṇavatāṃ bhāraṃ sikatāsu vinikṣipet
saptarātrātsamuddhṛtya śoṣayedātape tataḥ
94.44
tato majjānamuddhṛtya śuddhapātre nidhāpayet
drākṣārasena taṃ dadyāddāhodāvartapīḍite
94.45
caturvarṣe sukhaṃ bāle yāvaddvādaśavārṣike
sudhākalpaḥ
sudhā bhinatti doṣāṇāṃ mahāntamapi saṃcayam
94.46
āśveva koṣṭhavibhraṃśānnaiva tāṃ kalpayedataḥ
mṛdau koṣṭhe'bale bāle sthavire dīrgharogiṇi
94.47
kalpyā gulmodaragaratvagrogamadhumehiṣu
pāṇḍau dūṣīviṣe śophe doṣavibhrāntacetasi
94.48
snukṣīraprasṛte pakve triphalā'rdhapalaṃ kṣipet
āloḍya guḷikāṃ kṛtvā yuñjyād gulmodarādiṣu
94.49
sāmānyavidhiḥ
tvakkesarābhrātakadāḍimailā
sitopalāmākṣikamātuluṅgaiḥ
madyena taistaiśca mano'nukūlai
ryuktāni deyāni virecanāni
94.50
buddhiprasādaṃ balamindriyāṇāṃ
dhātusthiratvaṃ jvalanasya dīptim
cirācca pākaṃ vayasaḥ karoti
saṃśodhanaṃ samyagupāsyamānam
94.51
vamanadravyāṇi
madanamadhukalambānimbabimbīviśālātrapusakuṭajamūrvādevadāḷīkṛmighnam
viduḷadahanacitrāḥ kośavatyau karañjaḥ
kaṇalavaṇavacailāsarṣapāśchardanāni
94.78
virecanadravyāṇi
nikumbhakumbhatriphalāgavākṣīsnukśaṅkhinīnīlinitilvakāni
śamyākakampillakahemadugdhā
dugdhaṃ ca mūtraṃ ca virecanāni
madanakalpaḥ
phalāni 1nātipāṇḍūni na cātiharitāni ca
ādāyāhni praśastarkṣe madhye grīṣmavasantayoḥ
pramṛjya kuśamuttolyāṃ kṣiptvā baddhvā pralepayet
gomayenānu muttolīṃ dhānyamadhye nidhāpayet
mṛdubhūtāni madhviṣṭagandhāni kuśaveṣṭanāt
niṣkṛṣṭāni gate'ṣṭāhe śoṣayettānyathātape
teṣāṃ tataḥ suśuṣkāṇāmuddhṛtya phalapippalīḥ
dadhimadhvājyapalalaimṛditvā śoṣayet punaḥ
tataḥ suguptaṃ saṃsthāpya kāryakāle prayojayet
nasyakalpaḥ
ūrdhvajatruvikāreṣu viśeṣāśnasyamiṣyate
virecanaṃ bṛṃhaṇaṃ ca śamanaṃ tat tridhā smṛtam
virecanaṃ śiraḥśūla2jāḍyasyandagalāmaye
śophagaṇḍakṛmigranthikuṣṭhāpasmārapīnase
bṛṃhaṇaṃ vātaje śūle sūryāvarte svarakṣaye
nāsā''syaśoṣe vāksaṅge kṛcchrabodhe'pabāhuke
nasyabhedāḥ
marśaśca pratimarśaśca dvidhā sneho'tra mātrayā
kalkādyairavapīḍastu sa tīkṣṇairmūrdharecanaḥ
dhmānaṃ virecanaṃ cūrṇe yuñjyāttaṃ sukhavāyunā
ṣaḍaṅguladvimukhayā nāḍyā bheṣajagarbhayā
sa hi bhūritaraṃ doṣaṃ cūrṇatvādapakarṣati
nasyamātrāḥ
pradeśinyaṅgulīparvadvayānmagnasamuddhṛtāt
yāvatpatatyasau bindurdaśāṣṭau ṣaṭ krameṇa te
marśasyotkṛṣṭamadhyonā mātrāstā eva tu kramāt
bindudvayonāḥ kalkādeḥ
nasyārhāḥ
yojayenna tu nāvanam
toyamadyagarasnehapītānāṃ pātumicchatām
bhuktabhaktaśirassnātasnātukāmakṣutāsṛjām
navapīnasavegārtasūtikāśvāsakāsinām
śuddhānāṃ dattabastīnāṃ tathā'nārtavadurdine
anyatrātyayikādvyādheḥ
nasyakālaḥ
atha nasyaṃ prayojayet
prātaḥ śleṣmaṇi madhyāhne pitte sāyaṃniśoścale
svasthavṛtte tu pūrvāhṇe śaratkālavasantayoḥ
śīte madhyandine grīṣme sāyaṃ varṣāsu sātape
vātābhibhūte śirasi hidhmāyāmapatānake
manyāstambhe svarabhraṃśe sāyaṃ prātardine dine
kramollaṅghane vyāpadaḥ
pīnasān | kṣutaraktasya kṣāmatāmarucimagnisārda ca | mūtritoccāritayorbhṛśataravegadhāraṇajān vikārān | abhihatasya tīvrāṃ rujaṃ | kṛtavamanādīnāṃ śvāsakāsasvarondriyahāniśirogauravakaṇḍūkṛmidoṣān | garbhiṇyā bhaktadveṣajvaramūrcchārddhāvabhedakān | asyā apatyaṃ ca vikalendriyamunmādāpasmārayuktaṃ vā | sūtikāyāḥ
kṣutaraktoktān doṣān | navapratiśyāyasya srotorodhād duṣṭapratiśyāyakeśaśātakṛmikaṇḍūvicarcikā janayet | śvāsakāsinorvyādhivṛddhiḥ | akāladurdine
sahasaiva śaityāt śirorugvepathustaimityatālunetrakaṇḍūpākamanyāstambhakaṇṭharogapratiśyāyārūṃṣikā janayediti saṃgrahe
tatra bhītastrīsukumāreṣu snehanasyam
nasyaprayogakramaḥ
snigdhasvinnottamāṅgasya prākkṛtāvaśyakasya ca
nivātaśayanasthasya jatrūrdhvaṃ svedayetpunaḥ
athottānarjudehasya pāṇipāde prasārite
kiñcidunnatapādasya kiṃcinmūrdhani nāmite
nāsāpuṭaṃ pidhāyaikaṃ paryāyeṇa niṣecayet
śanairucchiṅghya niṣṭhīvetpārśvayorubhayostataḥ
ā bheṣajakṣayādevaṃ dvitrirvā nasyamācaret
mūrcchāyāṃ śītatoyena siñcetpariharan śiraḥ
ekāntaraṃ dvyantaraṃ vā nasyaṃ dadyādvicakṣaṇaḥ
saptāhaṃ tu paraṃ deyaṃ viśrāntasya punaḥ punaḥ
aṇutailavidhānabhedāḥ
mañjiṣṭhāmadhukaprapuṇḍarīkajīvakarṣabhakākoḷīdvayapayasyāśārivā'nantānīlotpalāñjanarāsnāviḷaṅgataṇḍulamathuparṇīśrāvaṇīmedākākanāsāsaraḷabhadradārucandanaissupiṣṭairaṣṭaguṇaṃ ṣaḍguṇena ca payasā tailaṃ vipacet
ghṛtaṃ vā pittolbaṇeṣu doṣeṣu
atha vā candanāgarupatradārbītvaṅmadhukabalailādvayabilvotpalakesaraprapauṇḍarīkaviḍaṅgośīrahiberavanyatvaṅmustāśārivābṛhatīdvayajīvantīmedādevadārusurabhiśatāvarīḥ śataguṇe divye'mbhasi daśabhāgāvaśiṣṭaṃ kvāthayet
tatastasya kvāthasya daśamāṃśena samāṃśatailaṃ daśakṛtvaḥ sādhayet | daśame cātra
pāke taiṃlatulyamājamapi payo dadyāt| etadapyaparamaṇutelaṃ pūrvasmādviśeṣeṇendriyadārthyakaraṃ keśyaṃ tvacyaṃ kaṇṭhyaṃ prīṇanaṃ bṛṃhaṇaṃ doṣatrayaghnaṃ ceti saṃgrahe
94.80
yataḥ saptāhaṃ vā daśāhaṃ vā dvādaśāhamatha vā sarveṣāṃ mūlasārāṇāṃ
bahudhā pārka iṣyate iti vacanāt
94.89
surabhī sallakī mocā gajabhakṣyā maheruṇā
surasā tulasī kṛṣṇā cakrapāṇisumañjarī
bhūtapriyā nāgamātā surabhirgandhapatrikā
kuṭaṃnaṭaṃ plavaṃ vanyaṃ pelavaṃ paripelavam
areṇukābhāve jīvantī
jīvantījaledevadārujaladatvaksevyagopīhimaṃ
dārvātvaṅmadhuka¹plavāgaruvarīpuṇḍrāhvabilvotpalam
dhāvanyau surabhiṃ sthire kṛmiharaṃ patraṃ truṭiṃ reṇukāṃ
kiñjalkaṃ kamalādbalāṃ śataguṇe divye'mbhasi kvāthayet
tailādrasaṃ daśaguṇaṃ pariśoṣya tena
tailaṃ pacettu salilena daśaiva vārān
pāke kṣipecca daśame samabhājadugdhaṃ
nasyaṃ mahāguṇamuśantyaṇutailametat
bhāṇḍe kṣate ca niḥsnehe lakṣayedāyuṣaḥ kṣayam
nasye niṣiktaṃ tadvidyātpratimarśapramāṇataḥ
śeṣagauravapraṇāśo manaḥprasādaśca | atihasitānte'nilapraśamaḥ | charditānte
srotolīnaśleṣmavyapohaḥ | dinānte srotoviśuddhiḥ sukhanidrāprabodhaśca bhavati
Linked texts (13)
- Vāgbhaṭasaṃhitā — Vāgbhaṭa, Sanskrit
- Carakasaṃhitā — Agniveśa (Āyurveda) & Caraka, Sanskrit
- Aṣṭāṅgasaṃgraha — Vāgbhaṭa, Sanskrit
- Aṣṭāṅgahṛdayasaṃhitā — Vāgbhaṭa, Sanskrit
- Suśrutasaṃhitā — Suśruta & Nāgārjuna (siddha/alchemist), Sanskrit
- Cakradatta (Cikitsāsaṅgraha) — Cakrapāṇidatta, Sanskrit
- Siddhayoga (Vṛndamādhava) — Vṛnda, Sanskrit
- Ārogyacintāmaṇi (Dāmodaramiśra) — Dāmodaramiśra, Sanskrit
- Gadanigraha — Soḍhala, Sanskrit
- Cikitsāsārasaṅgraha (Vaṅgasena) — Vaṅgasena, Sanskrit
- Śubhasantatiyogaprakāśa — Rāmaprasāda, Sanskrit
- Siddhayoga (Vṛndasuni) — Vṛndasuni, Sanskrit
- Madanādinighaṇṭu — Candranandana, Sanskrit