Pramāṇa · Search · About · API

Bhavaprakasha 3.1

Bhāvaprakāśa (another edition) 3.1

Language
Sanskrit

Contents

3.1.1

yataḥ samastarogāṇāṃ jvaro rājeti viśrutaḥ
ato jvarādhikāro'tra prathamaṃ likhyate mayā

3.1.2

dakṣāpamānasaṃkruddharudraniḥ śvāsasambhavaḥ
jvaro'ṣṭadhā pṛthagdvandvasaṃghātāgantujaḥ smṛtaḥ

3.1.2.p1

mithyā'hāravihārābhyāṃ doṣā hyāmāśayāśrayāḥ
bahirnirasya koṣṭhāgniṃ jvaradāḥ syū rasānugāḥ3

3.1.4

śramo'ratirvivarṇatvaṃ vairasyaṃ nayanaplavaḥ
icchādveṣau muhuścāpi śītavātātapādiṣu

3.1.5

jṛmbhā'ṅgamardo gurutā romaharṣo'rucistamaḥ
apraharṣaśca śītaṃ ca bhavatyutpatsyati jvare

3.1.6

sāmānyato viśeṣāttu jṛmbhā'tyarthaṃ samīraṇāt
pittānnayanayordāhaḥ kaphannānnābhinandanam

3.1.7

rūpairanyatarābhyāṃ tu saṃsṛṣṭairdvandvajaṃ viduḥ

3.1.8

sarvaliṅgasamāvāyaḥ sarvadoṣaprakopaje

3.1.9

svedāvarodhaḥ santāpaḥ sarvāṅgagrahaṇaṃ tathā
yugapadyatra roge tu sa jvaro vyapadiśyate

3.1.9.p1

ruṇaddhi cāpyapāṃ dhātūn yasmāttasmājjvarāturaḥ
bhavatyatyuṣṇagātraśca svidyate na ca sarvaśaḥ10

3.1.9.p2

aṃśāṃśaṃ yatra doṣāṇāṃ vivektuṃ naiva śaknuyāt
sādhāraṇīṃ kriyāṃ tatra vidadhyāttu cikitsakaḥ

3.1.11

sāmānyato jvarī pūrvaṃ nirvāte nilaye vaset
nirvātamāyuṣo vṛddhimārogyaṃ kurute yataḥ

3.1.12

vyajanasyānilastṛṣṇāsvedamūrcchāśramāpahaḥ
tālavṛntabhavo vātastridoṣaśamano mataḥ

3.1.13

vaṃśavyajanajaḥ soṣṇo raktapittaprakopaṇaḥ
cāmaro vastrasambhūto māyūro vetrajastathā
ete doṣajito vātāḥ snigdhā hṛdyāḥ supūjitāḥ

3.1.14

navajvarī bhaved yatnād gurūṣṇavasanāvṛtaḥ
yatharttupakvapānīyaṃ pivetkiñciṃnnivārayan

3.1.15

vinā'pi bheṣajairvyādhiḥ pathyādeva nivartate
na tu pathyavihīnasya bheṣajānāṃ śatairapi

3.1.17

pariṣekānpradehāṃśca snehānsaṃśodhanāni ca
divāsvapnaṃ vyavāyañca vyāyāmaṃ śiśiraṃ jalam
krodhapravātabhojyāṃśca varjayettaruṇajvarī

3.1.18

śoṣaṃ chardiṃ madaṃ mūrcchāṃ bhramaṃ tṛṣṇāmarocakam
prāpnotyupadravānetānpariṣekādisevanāt

3.1.19

vyāyāmājjvarasaṃbṛddhirvyavāyātstambhamūrcchanam
mṛtiśca snehapānādyairmūrcchā cchardirmado'ruciḥ

3.1.20

gurvannabhojanātsvapnādviṣṭambho doṣakopanam
agnisādaḥ kharatvañca srotasāṃ ca pravarttanam

3.1.21

sajvaro jvaramukto vā vidāhīni gurūṇi ca
asātmyānnāni pānāni viruddhādhyaśanāni ca

3.1.22

vyāyāmamaticeṣṭāṃ vā'bhyaṅgaṃ snānañca varjayet
tena jvaraḥ śamaṃ yāti śāntaśca na punarbhavet

3.1.23

āmāśayastho hatvā'gni sāmo mārgān pidhāpayan
vidadhāti jvaraṃ doṣastasmāllaṅghanamācaret

3.1.24

jvarādau laṅghanaṃ proktaṃ jvaramadhye tu pācanam
jvarānte bheṣajaṃdadyājjvaramukte virecanam

3.1.25

trividhaṃ trividhe doṣe tatsamīkṣya prayojayet
doṣe'lpe laṅghanaṃ pathyaṃ madhye laṅghanapācanam
prabhūte śodhanaṃ tacca mūlādunmūlayenmalān

3.1.26

taruṇaṃ tu jvaraṃ pūrvaṃ laṅghanena kṣayaṃ nayet
āmadoṣamaliṅgādvā laṅghayettaṃ yathāvidhi

3.1.27

vātaḥ pacati saptāhātpittaṃ tu daśabhirdinaiḥ
śleṣmā dvādaśabhirghasraiḥ pacyate vadatāṃ vara

3.1.28

laṅghanaṃ laṅghanīyastu kuryāddoṣānurūpataḥ
trirātramekarātraṃ vā'horātramathavā jvare

3.1.29

nirvātasevanātsvedāllaṅghanāduṣṇavāriṇaḥ
pānādāmajvare kṣīṇe paścādauṣadhamācaret

3.1.30

jvarādau laṅghanaṃ proktaṃ jvaramadhye tu pācanam
jvarānte bheṣajaṃ dadyājjvaramukte virecanam

3.1.31

doṣaśeṣasya pākārthamagneḥ sandhukṣaṇāya ca
laṅghitaścāpyadoṣaścedyavāgūpānamācaret

3.1.32

śāliṣaṣṭikamudgānāṃ yūṣaṃ vā śastamācaret
pañcakolena saṃsiddhāṃ yavāgūṃ madhyalaṅghane

3.1.33

atyarthaṃ laṅghitaṃ dṛṣṭvā tasya saṃtarpaṇaṃ hitam
drākṣādāḍimakharjūrapriyālaiḥ saparūṣakaiḥ

3.1.34

tarpaṇārhasya karttavyaṃ tarpaṇaṃ jvaraśāntaye

3.1.35

laṅghanena kṣayaṃ nīte doṣe sandhukṣite'nale
vijvaratvaṃ laghutvaṃ ca kṣuccaivāsyopajāyate

3.1.36

anavasthitadoṣāgnerlaṅghanaṃ doṣapācanam
jvaraghnaṃ dīpanaṃ kāṅkṣārucilāghavakārakam

3.1.37

vātamūtrapurīṣāṇāṃ visarge gātralāghave
hṛdayodgārakaṇṭhāsyaśuddhau tandrāklame gate

3.1.38

svede jāte rucau cāpi kṣutpipāsāsahodaye
kṛtaṃ laṅghanamādeśyaṃ nirvyathe cāntarātmani

3.1.39

kaphotkleśaḥ sahṛllāsaḥ ṣṭhīvanaṃ ca muhurmuhuḥ
kaṇṭhāsyahṛdayāśuddhistandrā syāddhīnalaṅghane

3.1.40

parvabhedo'ṅgamardaśca kāsaḥ śoṣo mukhasya ca
kṣutpraṇāśo'rucistṛṣṇā daurbalyaṃ śrotranetrayoḥ

3.1.41

manasaḥ saṃbhramo'bhīkṣṇamūrdhvavātastamo hṛdi
dehāgnibalahāniśca laṅghane'tikṛte bhavet

3.1.42

balāvirodhinā cainaṃ laṅghanenopapādayet
balādhiṣṭhānamārogyaṃ yadartho'ya kriyākramaḥ

3.1.43

taddhi mārutatṛṣṇākṣunmukhaśoṣabhramānvitaḥ
na kāryaṃ gurviṇībālavṛddhadurbalabhīrubhiḥ
na kṣayādhvaśramakrodhakāmaśoṣacirajvarī

3.1.44

avaśyameva kurvīta jvarī sāme samīraṇe
laṅghanaṃ hyāmapākārthaṃ na tadūrdhvaṃ yathā kaphe

3.1.45

āhārasya rasaḥ sāro yo na pakvo'gnilāghavāt
āmasaṃjñāñca labhate bahuvyādhisamāśrayaḥ

3.1.46

āmamannarasaṃ kecit kecittu malasañcayam
prathamāṃ doṣaduṣṭiṃ vā kecidāmaṃ pracakṣate

3.1.47

avipakvamasaṃsaktaṃ durgandhaṃ bahupicchilam
sādanaṃ sarvagātrāṇāmāma ityabhiśabditaḥ

3.1.48

tenāmena samāyuktā doṣā dūṣyāśca tādṛśāḥ
tadudbhavā āmayāśca sāmā iti budhaiḥ smṛtāḥ

3.1.49

vāyuḥ sāmo vibandhāgni sādatandrā'ntrakūjanaḥ
vedanāśothanistodaiḥ kramato'ṅgāni pīḍayet

3.1.50

vicared yugapaccāpi gṛhṇāti kupito bhṛśam
snehādyairvṛddhimāyāti meghe sūryyodaye niśi

3.1.51

nirāmo viśado rūkṣo nirgandho'tyalpavedanaḥ
viparītaguṇaiḥ śāntiṃ snigdhairyāti viśeṣataḥ

3.1.52

pittaṃ sāmaṃ bhavedamlaṃ durgandhaṃ haritaṃ guru
amlikākaṇṭhahṛddāha karaṃ śyāvaṃ tathā sthiram

3.1.53

nirāmaṃ pittamātāmramatyuṣṇaṃ kaṭukaṃ saram
durgandhi rucikṛd vahnibalavardhanamīritam

3.1.54

āvilastantulaḥ styānaḥ kaṇṭhadeśe ca tiṣṭhati
sāmo balāso durgandhastṛṭkṣudhorupaghātakṛt

3.1.55

śleṣmā nirāmo nirgandhaḥ phenavāṃśchedavānapi
bhavet sa piṇḍitaḥ pāṇḍu rāsyavairasyanāśakṛt

3.1.56

ālasyatandrāhṛdayāviśuddhi doṣapravṛttyāvilamūtratābhiḥ
gurūdaratvārucisuptatābhirāmānvitaṃ vyādhimudāharanti

3.1.57

āmaṃ jayellaṅghanakoṣṇapeyā laghvannasūpaudanatiktayūṣaiḥ
virūkṣaṇasvedanapācanaiśca saṃśodhanairūrdhvamadhastathaiva

3.1.58

tṛṣito mohamāyāti mohāt prāṇān vimuñcati
ataḥ sarvāsvavasthāsu na kvacid vāri varjayet

3.1.59

tṛṣṇā garīyasī ghorā sadyaḥ prāṇavināśinī
tasmāddeyaṃ tṛṣā'ttāya pānīyamprāṇadhāraṇam

3.1.60

navajvare pratiśyāye pārśvaśūle galagrahe
sadyaḥ śuddhau tathā'dhmāne vyādhau vātakaphodbhave

3.1.61

arucigrahaṇīgulma śvāsakāseṣu vidradhau
hikkāyāṃ snehapāne ca śītaṃ vāri vivarjayet

3.1.62

sevyamānena śītena jvarastoyena varddhate

3.1.63

kvāthyamānaṃ tu nirvegaṃ niṣphenaṃ nirmalaṃ tathā
arddhāvaśiṣṭaṃ yat toyaṃ taduṣṇodakamucyate

3.1.64

jvarakāsakaphaśvāsa pittavātāmamedasām
nāśanaṃ pācanañcaiva pathyamuṣṇodakaṃ sadā

3.1.65

tripādaśeṣaṃ salilaṃ grīṣme śaradi śasyate
hime'ddhaśeṣaṃ śiśire tathā varṣāvasantayoḥ

3.1.66

nidāghe tvarddhapādonaṃ pādahīnantu śāradam
śiśire ca vasante ca hime cārddhāvaśeṣitam

3.1.67

aṣṭamāṃśāvaśeṣantu vāri varṣāsu śasyate
iti kecid budhāḥ prāhurjejjaṭāgamadarśanāt

3.1.68

pakṣayostriṣu vedeṣu bāṇeṣvaṅgeṣu saptasu
eṣu bhāgāvaśeṣaṃ syādambu varṣā'diṣu kramāt

3.1.69

tatpādahīnaṃ pittaghnamarddhahīnantu vātanut
tripādahīnaṃ śleṣmaghnaṃ saṃgrāhyagnipradaṃ laghu

3.1.70

pādaśeṣaṃ tu yattoyamārogyāmbu taducyate
ārogyāmbu sadā pathyaṃ kāsaśvāsakaphāpaham

3.1.71

sadyojvaraharaṃ grāhi dīpanaṃ pācanaṃ laghu
ānāhapāṇḍuśūlārśo gulmaśothodarāpaham

3.1.72

hemante śiśire cāmbu sārasaṃ vā taḍāgajam
vasantagrīṣmayoḥ kaupyaṃ vāpyaṃ vā nairjharaṃ hitam

3.1.73

nādeyaṃ vāri nādeyaṃ vasantagrīṣmayorbudhaḥ
viṣavatpatrapuṣpādi duṣṭanirjharayogataḥ

3.1.74

ādbhidaṃ cāntarikṣaṃ vā kaupyaṃ vā prāvṛṣi smṛtam
śastaṃ śaradi nādeyaṃ nīramaṃśūdakaṃ param

3.1.75

divā ravikarairjuṣṭaṃ niśi śītakarāṃśubhiḥ
jñeyamaṃśūdakaṃ nāma snigdhaṃ doṣatrayāpaham

3.1.77

anabhiṣyandi nirdoṣañcāntarikṣajalopamam
balyaṃ rasāyanaṃ medhyaṃ śītaṃ laghu sudhāsamam76
śaradyagasterudayādakhilaṃ salilaṃ hitam

3.1.78

kārttike mārgaśīrṣe ca jalamātraṃ praśasyate

3.1.78.p1

dāhātisārapittāstra mūrcchāmadyaviṣārttiṣu
mūtra kṛcchre pāṇḍuroge tṛṣṇācchardiśrameṣu ca

3.1.79

madyapānasabhudbhūte roge pittotthite tathā
sannipātasamuttheṣu śṛtaśītaṃ praśasyate

3.1.79.p1

śṛtāmbu tattridoṣaghnaṃ tadantarbāṣpaśītalam

3.1.79.p2

arūkṣamanabhiṣyandi kṛmitṛḍjvarahṛllaghu

3.1.79.p3

dhārāpātena viṣṭambhi durjaraṃ pavanāhatam80

3.1.81

bhinatti śleṣmasaṅghātaṃ mārutaṃ cāpakarṣati
ajīrṇaṃ jarayatyāśu pītamuṣṇodakaṃ niśi

3.1.82

divā śṛtaṃpayo rātrau gurutāmadhigacchati
rātrau śṛtaṃ divā pītaṃ gurutvamadhigacchati

3.1.83

tattu paryyuṣitaṃ vahniguṇotsṛṣṭaṃ tridoṣakṛt
gurvamlapākaṃ viṣṭambhi sarvarogeṣu ninditam

3.1.84

śṛtaśītaṃ punastaptaṃ toyaṃ viṣasamaṃ bhavet
niryyūho'pi tathā śītaḥ punastapto viṣopamaḥ

3.1.85

aṣṭamenāṃśaśeṣeṇa caturthenārddhakena vā
atha vā kvathanenaivasiddhamuṣṇodakaṃ vadet

3.1.86

śleṣmānilāmamedoghnaṃ dīpanaṃ bastiśodhanam
śvāsakāsajvaraharaṃ pītamuṣṇodakaṃ niśi

3.1.87

rātrāvuṣṇodakañca taptameva pibedityāha
uṣṇaṃ tadagnijananaṃ laghvacchaṃ bastiśodhanam

3.1.88

pārśvarukpīnasādhmānahikkā'nilakaphāpaham
śastaṃ tṛṭśvāsaśūleṣu sadyaḥśuddhau navajvare

3.1.89

mūrcchāpittoṣṇadāheṣu viṣe rakte madātyaye
bhramaśramaparīteṣu tamake śvayathau tathā

3.1.90

dhūmodgāre vidagdhe'nne śoṣe ca mukhakaṇṭhayoḥ
ūrdhvage raktapitte ca śītalāmbu praśasyate

3.1.91

āmaṃ jalaṃ pākamupaiti yāmaṃ pakvaṃ punaḥ śītalamarddhayāmam
pakvaṃ kaduṣṇañca tato'ddhakālāt trayaḥ supītasya jalasya pāke

3.1.92

pittamadyaviṣārtteṣu tiktakaiḥ śṛtaśītalam

3.1.93

mustaparpaṭakodīcyacchatrā'khyośīracandanaiḥ
śṛtaṃ śītaṃ jalaṃ dadyāttṛḍdāhajvaraśāntaye

3.1.94

divāsvāpaṃ na kurvīta yato'sau syātkaphāvahaḥ
grīṃṣmavarjyeṣu kāleṣu divāsvāpo niṣidhyate

3.1.95

ucito hi divāsvāpo nityaṃ yeṣāṃ śarīriṇām
vātādayaḥ prakupyanti teṣāmasvapatāṃ divā

3.1.95.p1

vyāyāmapramadā'dhvavāhanaratān klāntānatīsāriṇaḥ
śūlaśvāsavamītṛṣāparigatān hikkāmarutpīḍitān

3.1.96

kṣīṇānkṣīṇakaphāñchiśūnmadahatānvṛddhāṃstathā'jīrṇino
rātrau jāgaritānnarānniraśanānkāmaṃ divā svāpayet

3.1.97

vātikaḥ saptarātreṇa daśarātreṇa paittikaḥ
ślaiṣmiko dvādaśāhena jvaraḥ pākamupaiti hi

3.1.98

ā saptarātrāttaruṇaṃ jvaramāhurmanīṣiṇaḥ
dvādaśāhamabhivyāpya madhyaṃ jīrṇaṃ tataḥ param

3.1.99

vātike saptarātreṇa daśarātreṇa paittike
ślaiṣmike dvādaśāhena jvare yuñjīta bheṣajam

3.1.100

jñeyaḥ pañcavidhaḥ kālo bhaiṣajyagrahaṇe nṛṇām

3.1.101

tatrā'nukte prabhātaṃ syātkaṣāyeṣu viśeṣataḥ
mukhyabhaiṣajyasambandho niṣiddhastaruṇajvare

3.1.102

toyapeyā'disaṃskārernirdoṣaṃ tatra bheṣajam

3.1.103

doṣā vṛddhāḥ kaṣāyeṇa stambhitāstaruṇajvare
stabhyante na vipacyante kurvanti viṣamajvaram

3.1.104

na cyavante na pacyante kaṣāyaiḥ stambhitā malāḥ
tiryagvimārgagā vāte ghoraṃ kuryurnavajvaram

3.1.105

anavasthitadoṣāṇāṃ vamanaṃ taruṇajvare
hṛdrogaṃ śvāsamānāhaṃ mohaṃ ca kurute bhṛśam

3.1.106

sadyobhuktasya vā jāte jvare santarpaṇotthite
vamanaṃ vamanārhasya śastamityāha vāgbhaṭaḥ

3.1.107

pāyayedāturaṃ sāmaṃ pācanaṃ saptame dine
śamanenātha vā dṛṣṭvā nirāmaṃ tamupācaret

3.1.108

kṛśaṃ caivālpadoṣañca śamanīyairupācaret

3.1.109

nāgaraṃ devakāṣṭhañca dhyāmakaṃ bṛhatīdvayam
dadyātpācanakaṃ pūrvaṃ jvaritebhyo jvarāpaham

3.1.110

atha saṃśamanīyāni kaṣāyāṇi nibodha me
sarvajvareṣu deyāni yāni vaidyena jānatā

3.1.110.p1

bṛścīro viśvavarṣābhūḥ payaḥ sodakameva ca
pacetkṣīrāvaśeṣaṃ tatpeyaṃ sarvajvarāpaham111

3.1.112

udakād dviguṇaṃ kṣīraṃ śiṃśapośīrameva ca
tatkṣīraśeṣaṃ kvathitaṃ peyaṃ sarvajvarāpaham

3.1.113

guḍūcīdhānyakāriṣṭaṃ padmakaṃ raktacandanam
eṣāṃ kvāthaḥ suprasiddhaḥ sarvajvaraharaḥ smṛtaḥ
dīpano dāhahṛllāsatṛṣṇācchardyarucīrharet

3.1.114

chardimūrcchāmadaśvāsabhramatṛḍviṣamajvarān
saṃśodhanasya pānena prāpnoti taruṇajvarī

3.1.115

roge śodhanasādhye tu yaṃ vidyād doṣadurbalam
taṃ samīkṣya bhiṣakkuryād doṣapracyāvanaṃ mṛdu

3.1.116

sadyojvare viṣe'jīrṇe mande'gnāvudare tathā
stanyaroge ca hṛdroge kāsaśvāseṣuvāmayet

3.1.117

jīrṇajvaragaracchardigulmaplīhodareṣu ca
śūle śothe mūtraghāte kṛmiroge virecayet

3.1.118

cale doṣe mṛdau koṣṭhe nekṣettatra balaṃ nṛṇām
avyāpad durbalasyāpi śodhanaṃ hi tadā bhavet

3.1.119

pakvo'pyanirhṛto doṣo dehe tiṣṭhanmahātyayam
viṣamaṃ vā jvaraṃ kuryād balavyāpadameva vā

3.1.120

āragvadhagranthikamustatiktāharītakībhiḥ kvathitaḥ kaṣāyaḥ
sāme saśūle kaphavātayukte jvare hito dīpanapācanaśca

3.1.120.p1

ityāragvadhādiḥ kvāthaḥ

3.1.120.p2

pathyā'ragvadhatiktātrivṛdāmalakaiḥ śṛtaṃ toyam

3.1.121

pācanasārakamuktaṃ munibhirjīrṇajvare sāme
ityārogyapañcakadvayam

3.1.122

anantā bālakaṃ mustaṃ nāgaraṃ kaṭurohiṇī
piṣṭvā sukhāmbunā kalkaṃ pāyayedakṣasammitam

3.1.123

kalkaḥ svalpena kālena hanyātsarvajvarāmayān
vidadhyātkoṣṭhasaṃśuddhiṃ dīpayecca hutāśanam

3.1.124

pītāmburlaṅghanakṣīṇo jīrṇo bhuktaḥ pipāsitaḥ
na pibedauṣadhaṃ jantuḥ saṃśodhanamathetarat

3.1.125

triphalā rajanīyugmaṃ kaṇṭakārīyugaṃ śaṭī
trikaṭu granthikaṃ mūrvā guḍūcī dhanvayāsakaḥ

3.1.126

kaṭukā parpaṭo mustaṃ trāyamāṇā ca bālakam
nimbaḥ puṣkaramūlañca madhuyaṣṭī ca vatsakaḥ

3.1.127

yavānīndrayavo bhārgī śigrubījaṃ surāṣṭrajā
vacātvakpadmakośīracandanātiviṣābalāḥ

3.1.128

śāliparṇī pṛśniparṇī viḍaṅgaṃ tagaraṃ tathā
citrakaṃ devakāṣṭhañca cavyaṃ patraṃ paṭolajam

3.1.129

jīvakarṣabhakau caiva lavaṅgaṃ vaṃśalocanam
puṇḍarīkañca kākolī patrakaṃ jātipatrakam

3.1.130

tālīsapatrametāni samabhāgāni cūrṇayet
arddhāṃśaṃ sarvacūrṇasya kirātaṃ prakṣipetsudhīḥ

3.1.131

etatsudarśanaṃ nāma cūrṇaṃ doṣatrayāpaham
jvarāṃśca nikhilān hanti nātra kāryā vicāraṇā

3.1.132

doṣajāgantukāṃścāpi dhātusthānviṣamajvarān
sannipātodbhavāṃścāpi mānasānapi nāśayet

3.1.133

śītādīnapi dāhādīnmehaṃ tandrāṃ bhramaṃ tṛṣām
kāsaṃ śvāsañca pāṇḍuñca hṛdrogaṃ kāmalāmapi

3.1.134

trikapṛṣṭhakaṭījānupārśvaśūlaṃ nivārayet
śītāmbunā pibedetatsarvajvaranivṛttaye

3.1.135

sudarśanaṃ yathā cakraṃ dānavānāṃ vināśanam
tathā jvarāṇāṃ sarveṣāṃ cūrṇametatpraṇāśanam

3.1.136

nimbapatravarāvyoṣayavānī lavaṇatrayam
kṣāro digvahnirāmeṣutrinetrān kramatoṃ'śakān

3.1.137

sarvamekīkṛtaṃ cūrṇaṃ pratyūṣe bhakṣayennaraḥ
ekāhikaṃ dvyāhikañca tathā tridivasajvaram

3.1.138

cāturthikaṃ mahāghoraṃ satataṃ santataṃ divā
dhātusthaṃ ca tridoṣotthaṃ jvaraṃ hanti nasaṃśayam

3.1.138.p1

iti nimbādicūrṇam

3.1.138.p2

śaṭī niśādvayaṃ śuṇṭhī dāru puṣkaramūlakam

3.1.139

elā guḍūcī kaṭukā parpaṭaśca yavāsakaḥ
śṛṅgī kirātatiktañca daśamūlī tathaiva ca

3.1.140

kvāthameṣāṃ pibetkoṣṇaṃ sindhucūrṇayutaṃ naraḥ
jvarānsarvāndrutaṃ hanti nātra kāryā vicāraṇā

3.1.141

harītakītrivṛdvṛddhadārakāṇāṃ pṛthagbhavet
paladvayaṃ kaṇā śuṇṭhī guḍūcī gokṣuro varī

3.1.142

sahadevī viḍaṅgañca pratyekaṃ palasammitam
madhunā vaṭikāṃ kṛtvā khādañjvaramapohati

3.1.143

kāsaṃ śvāsaṃ malastambhaṃ vahnimāndyaṃ niyacchati

3.1.144

lākṣā daśākṣā tvaruṇā ṣaḍakṣā sacandanaṃ lohitacandanañca
tvakpatrakaṃ vāri murā samustā pratyekametāni palonmitāni

3.1.145

kirātatiktātrivṛtāsatiktā'mṛtākaṇāparpaṭakaṇṭakāryaḥ
viḍaṅgaviśvā'malakāni vāsārasāniśāvīraṇasinduvārāḥ

3.1.146

etāni deyāni pṛthakpalārddhamānānisarvāṇi ca bheṣajāni
kalkānamīṣāṃ vidadhīta gavyadugdhena vai sārddhatulāmitena

3.1.147

tailaṃ tilānāṃ tu tulā'numānaṃ tenaiva kalkena śanaiḥ pacecca
hanyājjvarāṃstailamidaṃ samastān kuryād balaṃ vīryamatīva puṣṭim

3.1.148

vimardanādāśu pariśramaṃ bhramaṃ śamaṃ nayetsañjanayed dyutiṃ tanoḥ
tathā vyathāmasthisamudbhavāmapi prahṛtya nidrāṃ samupārjayetsukham

3.1.148.p1

lākṣārasasamaṃ tailaṃ tailānmastu caturguṇam
aśvagandhāniśādārukauntīkuṣṭhābdacandanaiḥ149

3.1.150

samūrvārohiṇīrāsnāśatāhvāmadhukaiḥ samaiḥ
siddhaṃ lākṣā'dikaṃ nāma tailamabhyañjanādinā

3.1.151

sarvajvarakṣayonmādaśvāsāpasmāravātanut
yakṣarākṣasabhūtadhnaṃ garbhiṇīnāṃ ca śasyate

3.1.152

lākṣā haridrā mañjiṣṭhā phenilaṃ madhukaṃ valā
lāmajjakaṃ candanaṃ ca campakaṃ nīlamutpalam

3.1.153

pratyekameṣāṃ ṣaṇmuṣṭīḥ paktvā toye caturguṇe
caturbhāgāvaśeṣe tu garbhe caitatsamāvapet

3.1.154

reṇukā padmakañcaiva vājigandhā tathaiva ca
vetasaṃ corakaṃ kuṣṭhaṃ devadāru nakhaṃ tvacam

3.1.155

śatapuṣpā puṇḍarīkaṃ māṃsī madhukameva ca
ebhirakṣamitaiḥ kalkaiḥ kaṣāyeṇaiva peṣitaiḥ

3.1.156

mastuśuktāranālānāmāḍhakāṃśaṃ samāvapet
kṣīrāḍhakasamāyuktaṃ tailaprasthaṃ vipācayet

3.1.157

abhyaṅgāttailametaddhi śīghraṃ dāhamapohati
vyapohati tathā vātapittaśleṣmabhavajvaram

3.1.158

sapralāpaṃ satṛṣṇañca tāluśoṣabhramānvitam
grahopasṛṣṭā ye bālā rakṣasā dūṣitāśca ye
teṣāṃ kaṣṭaṃ praśamayettailaṃ lākṣā'dikaṃ mahat

3.1.159

sūto gandhaṣṭaṅkaṇaḥ śoṣaṇaśca sarvaistulyā śarkarā matsyapittaiḥ
bhūyo bhūyo mardayettat trirātraṃ vallo deyaḥ śṛṅgaveradraveṇa

3.1.160

tāpe śītaṃ vyañjanaistakrabhaktaṃ vṛntākāḍhyaṃ pathyametatpradiṣṭam
ahnāyograṃ hanti sadyo jvarantu pittādhikye mūrdhni toyaṃ ca dadyāt

3.1.161

bhavet samaṃ sūtasamudraphenahiṅgūlagandhaṃ parimardya yāmam
navajvare vahrayugaṃ trighasramārdrāmbhasā'ya jvaradhūmaketuḥ

3.1.162

śuddhasūto viṣaṃ gandhaḥ pratyekaṃ śāṇasammitaḥ
dhūrttabījaṃ triśāṇaṃ syātsarvebhyo dviguṇā bhavet

3.1.163

hemāhva kārayedeṣāṃ sūkṣmaṃ cūrṇaṃ prayatnataḥ
deyaṃ jambīramajjābhiścūrṇaṃ guñjādvayonmitam

3.1.164

ārdrakasya rasenāpi jvaraṃ hanti tridoṣajam
ekāhikaṃ dvayāhikaṃ ca tryāhikaṃ ca caturthakam

3.1.165

viṣamañca jvaraṃ hanyānnavaṃ jīrṇañca sarvathā
mahājvarāṅkuśo nāmnā raso'ya sarvasammataḥ

3.1.166

eko bhāgo rasācchuddhācchaileyaḥpippalī śivā
ākārakarabho gandhaḥ kaṭutailena śodhitaḥ

3.1.167

phalāni cendravāruṇyāścaturbhāgamitā amī
ekatra mardayeccūrṇamindravāruṇikārasaiḥ

3.1.168

māṣonmitāṃ vaṭīṃ kṛtvā dadyātsadyojvare budhaḥ
chinnārasānupānena jvaraghnī vaṭikā matā

3.1.169

rasaṃ gandhañca daradaṃ jaipālaṃkramavarddhitam
dantīrasena saṃpiṣya vaṭī guñjāmitā bhavet

3.1.170

prabhāte sitayā sārddhamaśitā śītavāriṇā
ekena divasenaiṣā navajvaraharī bhavet

3.1.171

raso gandho viṣaṃ śuṇṭhīpippalīmaricāni ca
pathyā bibhītakaṃ dhātrī dantībījaṃ ca śodhitam

3.1.172

cūrṇameṣāṃ samāṃśānāṃ droṇapuṣpīrasaiḥ puṭet
vaṭīṃ māṣanibhāṃkuryādbhakṣayennūtane jvare

3.1.173

ekabhāgo raso bhāgadvayaṃ śuddhañca gandhakam
garalasya trayo bhāgāścaturbhāgā himāvatī

3.1.174

jaipālakaḥ pañcabhāgo nimbūdravavimarditaḥ
kṛmighnapramitā vaṭyaḥ kāryāḥ sarvajvaracchidaḥ

3.1.175

śṛṅgavereṇa dātavyā vaṭikaikā dine dine
jīrṇajvare tathā'jīrṇe sāme vā viṣame tathā

3.1.176

jvaraṃ sarva nihantyasau dāvo vanamivānalaḥ

3.1.177

śuddhaṃ sūtaṃ viṣaṃ gandhaṃ dhūrttabījaṃ tribhiḥ samam
caturṇāṃ dviguṇaṃ vyoṣaṃ cūrṇaṃ guñjādvayonmitam

3.1.178

ārdrakasya rasaiḥ kiṃ vā jambīrasya rasairyutam
mahājvarāṅkuśo nāmnā sarvajvaravināśanaḥ

3.1.179

ekāhikaṃ dvyāhikañca tryāhikañca caturthakam
viṣamaṃ vā tridoṣaṃ vā jvaraṃ hanti na saṃśayaḥ

3.1.180

sūtaṃ gandhaṃ viṣaṃ caiva ṭaṅkaṇaṃ ca manaḥśilā
etāni ṭaṅkamātrāṇi maricaṃ tvaṣṭaṭaṅkakam

3.1.181

kaṭutrayaṃ ṭaṅkaṣaṭkaṃ khalle kṣiptvā vicūrṇayet
rasaḥ śvāsakuṭhāro'ya sarvajvaraharaḥ paraḥ

3.1.182

dārumukhāṃ śikhigrīvāṃ rasakañca pṛthak pṛthak
ṭaṅkatrayānumānena gṛhītvā kanakadravaiḥ

3.1.183

mardayet tridinaṃ kāryā vaṭī caṇakamātrayā
maricairekaviṃśatyā saptabhistulasīdalaiḥ

3.1.184

khādedvaṭīdvayaṃ pathyaṃ dugdhabhaktaṃ saśarkaram
taruṇaṃ viṣamaṃ jīrṇaṃ hanyātsarvajvaraṃ dhruvam

3.1.185

nāgaraṃ karṣamātrañca ṭaṅkaṇaṃ karṣakadvayam
maricaṃ sārddhakarṣaṃ syāttāvaddagdhavarāṭakam

3.1.186

viṣaṃ karṣacaturthāṃśaṃ sarvamekatra cūrṇayet
raso hutāśano nāmnā khādyo guñjāmito jvare

3.1.187

śuddhajaipālaṭaṅke tu kaṭvīṃ ṭaṅkadvayonmitām
gairikaṃ ṭaṅkamekañca kanyānīreṇa mardayet

3.1.188

kalāyasadṛśī kāryā vaṭikā tāñca bhakṣayet
śītalena jalenaiva vaṭī jīrṇajvarāpahā

3.1.189

dvibhāgatālena hataṃ ca tāmraṃ rasaṃ ca gandhaṃ ca samīnamāyum
viṣaṃ samaṃ ca dviguṇañca tāmraṃ triḥsaptavāreṇa divākarāṃśau

3.1.190

vimardya cāriṣṭarasenacūrṇaṃ guñjaikadattaṃ sitayā sametam
jvarāṅkuśo'ya ravisundarākhyo jvarānnihantyaṣṭavidhānsamastān

3.1.191

śuddhaṃ sūtaṃ tathā gandhaṃ khalle tāvadvimardayet
sūtaṃ na dṛśyate yāvatkintu tatkajjalaṃ bhavet

3.1.192

eṣā kajjalikā khyātā vṛṃhaṇī vīryavarddhinī
nānā'nupānayogena sarvavyādhivināśinī

3.1.193

japāpatrarasenātha varddhamānarasena ca
bhṛṅgarājarasenāpi kākamācyā rasena ca

First 200 of 940 passages. Read on

Linked texts (30)