Pramāṇa · Search · About · API

Cikitsasarasangraha (Vangasena) 15

Cikitsāsārasaṅgraha (Vaṅgasena) 15

Language
Sanskrit

15.1

atha raktapittanidānamāha
gharmmavyāyāmaśokādhva vyavāyairatisevitaiḥ
tīkṣṇoṣṇakṣāralavaṇairamlaiḥ kaṭubhireva ca

15.2

pitta vidagdhaṃ svaguṇairvidahatyāśu śoṇitam
tataḥ pravarttate rakta mūrddhañcādho dvidhāpi vā

15.3

ūrddhaṃ nāsākṣikarṇāsyairmedrayonigudairadhaḥ
kupitaṃ romakūpaiśca samastaistatpravarttate

15.4

keciccaiva yakṛtaplīhnā pravadantyasṛjo gatim

15.5

sadanaṃ śītakāmitva kaṇṭhadhūmāyanaṃ vamiḥ
lohagandhaśca niḥśvāse bhavatyasmin bhaviṣyati

15.6

sāndraṃ sapāṇḍu sasnehaṃ picchilañca kaphānvitam
śyāvāruṇaṃ saphenañca tanurukṣañca vātikam

15.7

raktapitta kaṣāyābhaṃ kṛṣṇa gomūtrasannibham
mecakāgāradhūmābha mañjanābhañca paittikam

15.8

saṃsṛṣṭaliṅga saṃsargāt triliṅgaṃ sānnipātikam
ūrddhagaṃ kaphasaṃsṛṣṭa madhogaṃ mārutānugam
dvimārgaṃ kaphavātābhyā subhābhyā tannavarttate

15.6-2

ūrddhaṃ sādhyamadho yāpyamasādhyaṃ yugapadgatam

15.10

ekamārgaṃ valavato nātivega navotthitam
raktapittaṃ sukhe kāle sādhya syāt nirupadravam

15.11

ekadoṣānuga sādhyaṃ vidoṣaṃ yāpyamucyate
yattridoṣamasādhyaṃ tanmandāgnerativegavat

15.12

vyādhibhiḥ kṣīṇadehasya vṛddhasyānaśnataśca yat

15.13

daurbalya śvāsakāsa jvara vamathumadāḥ pāṇḍutā dāhamūrcchāḥ
bhukte ghoro vidāhastvadhṛtirapi sadā hṛdyatulyā ca pīḍā
tṛṣṇā koṣṭhasya bhedaḥ śirasi ca tapana pūyaniṣṭhovanañca
bhaktadveṣo'vipāko vikṛtirapi bhavedraktapittopasargāt

15.14

māsaprakṣālanābha kvathitamiva ca yat karddamāmbhaunibhaṃ vā
medaḥ pūyāsrakalpaṃ yakṛdiva yadi vā pakvajambūphalābham
yat kṛṣṇa yacca nīlaṃ bhṛśamatikuṇapa yatra coktā vikārāḥ
tadvarjyaṃ raktapitta surapatidhanuṣā yacca tulyaṃ vibhāti

15.15

yena copahato raktaṃ raktapittena mānavaḥ
paśyedṛbhṛśaṃ viyaccaiva taccāsādhyamasaṃśayam

15.16

lohita ccharddeyadyastu bahuśo lohitekṣaṇaḥ
lohitodgāradarśī ca mriyate raktapaittikaḥ

15.17

pittāsraṃ śamayennādau pravṛttaṃ balino yataḥ
hṛtpāṇḍu grahaṇīdoṣa plīhagulmakṣayādikṛt

15.18

galagrahaṃ pūtinasya mūrcchāñca hyaraci tathā
kuṣṭhāṇyarśāṃsi vīsarpa varṇanāśaṃ bhagandaram
buddhīndriyoparodhañca kuryāt stambhanamāditaḥ

15.16-2

kṣīṇamāṃsabalaṃ bāla vṛddhaṃ śoṣānubandhinam
avāmyamavirecyañca śamanīyairupācaret

15.20

ūrddha pravṛttadoṣasya pūrvaṃ lohitapittinaḥ
akṣīṇabalamāsāgneḥ karttavyamapatarpaṇam

15.21

ūrddhage tarpaṇaṃ pūrvaṃ karttavyañca virecanam
prāgadhogamane peyaṃ vāmanañca yathā balam

15.22

āragvadhena dhātryā vā vihatā pathyayā'thavā
virecanaṃ prayoktavya śarkarāmākṣikottaram

15.23

mustendrayavayaṣṭyāhva madanairāhva' payo madhu
śiśira vamanaṃ yojyaṃ raktapittaharaṃ param

15.24

śāliparṇyādinā siddhā peyā pūrvamadhogate
raktātisārahantā ca yojyo vidhiraśeṣataḥ

15.25

śāliṣaṣṭikanīvāra koradūṣaprasādhikā
śyāmākaśca priyaṅguśca bhojana raktapittinām

15.26

masūramudgacaṇakāḥ samakuṣṭhāḍhakīphalāḥ
praśastāḥ sūpayūṣārthaṃ kalpitā raktapittinām

15.27

dāḍimāmalaka kolamlārthaṃ cāpi dāpayet
paṭolanimbavetrāgra plakṣavetasapallavāḥ
śākārthaṃ śākasātmyānāṃ taṇḍulīyādayo hitāḥ

15.28

pārāvatakapotāṃśca lāvaraktākṣavarttakān
śaśān kapiñjalāneṇān hariṇān kālapucchakān

15.26-2

raktapittaharān dadyā drasāṃsteṣāṃ prayojayet

15.30

īṣadamlānanamlāṃśca ghṛtabhṛṣṭān sasaindhavān
kaphānuge pūṣaśākaṃ dadyādvātānuge rasam

15.31

pathyaṃ satīnayūṣeṇa sasitairlājasaktubhiḥ
jalaṃ kharjūramṛdvīkāmadhukaiḥ saparūṣakaiḥ

15.32

hrīveramutpalaṃ dhānyaṃ candanaṃ yaṣṭikāmṛtā
vṛṣośīrayutaḥ kvāthaḥ śarkarāmadhusaṃyutaḥ

15.33

raktapittaṃ jayatyugraṃ tṛṣṇāṃ dāhaṃ jvaraṃ tathā

15.34

padmotpalānāṃ kiñjalkaṃ pṛśniparṇī priyaṅgukā
jale sādhyarase tasmin peyā syādraktapittinām

15.35

candanośīralodhrāṇāṃ rase tasmin sanāgare
kirātatiktakośīramudgānāṃ tadvadeva tu

15.36

śaśaḥ savāstukaḥ śasto vibandhe raktapittaje
vātottare tittiriḥsyādudumbararase bhṛtaḥ

15.37

mayūraplavaniyyūhaḥ nyagrodhasya ca kukkuṭaḥ
raso viṣkiralādīnāṃ vārttākaśśakarau hitau

15.38

hṛṣyate tiktasaṃsiddha tṛṣṇāghnaṃ vā kaphodakam
siddhaṃ vidārīgandhādyaiḥ śṛtaśītamathāpi vā

15.36-2

priyaṅgañjanamṛllodhraḥ ślakṣṇacūrṇāvacūrṇitaḥ
vāsākvātho raso vā'sṛk pittajitsasitāmadhuḥ

15.40

vṛṣapatrāṇi saṃpīḍya rasa samadhuśarkaram
pibettena śamaṃ yāti raktapittaṃ sudāruṇam

15.42

patra tvagelānatacandanānāṃ śyāmākaśṛṅgomadhukotpalānām
syāddhātrīvāsādviguṇottarāṇāṃ cūrṇaṃ sitākṣaudrasamanvitānām 41
dāhe jvare lohitapittayukte kāse kṣaye śoṇitamūtrakṛcchre
rakte'timātraṃ patite mukhena gude'tha nāsāśrutimedrayonau

15.43

proktaṃ purā raktavinigrahārthaṃ cūrṇaṃ vaśiṣṭhena mahāgadaghnam
iti patrakādicūrṇam
utpalaṃ kusuma padma kahlāra lohitotpalam
madhukañceti pittāsṛk tṛṣṇācharddiharo gaṇaḥ

15.44

tathā vṛṣākaṣāyañca śarkarā madhusayutam
pāyayettena sadyo hi raktapitta praśāmyati

15.45

āṭarūṣakaniryūha priyaṅgumṛttikāñjane
vinīya lodhraṃ sakṣaudra raktapittaharaṃ pibet

15.47

vāsākaṣāyotpalamṛtpriyaṅgu lodhrāñjanāmbhoruhakeśarāṇi
pītvā sitākṣaudrayutāni hanyāt pittāsṛjo vega mudīrṇamāśu46
vāsāyāṃ vidyamānāyā māśāyā jīvitasya ca
raktapittī kṣayī kāsī kimarthamavasīdati

15.48

tālīśacūrṇayukta peyaḥ kṣaudreṇa vāsakasvarasaḥ
kaphapittaśvāsatamaka svarabhedaraktapittaharaḥ

15.49

āṭarūṣakamṛdvīkā pathyā kvāthaḥ saśarkaraḥ
kṣaudrāḍhya sakalaśvāsaraktapittanivarhaṇaḥ

15.50

śatāvarīvarārāsnā kāśmaryyaṃ saparūṣakam
pāyayedraktapittaghna sadyaḥ śūlahara param

15.51

candanendrayavāḥ pāṭhā kaṭukā sadurālabhā
guḍūcīvāsaka lodhraṃ pippalīkṣaudrasayutam

15.52

kaphānvita jayedraktaṃ tṛṣṇākāsajvarāpaham

15.53

pibecchītakaṣāya vā jambvāmrājunasambhavam
udumbaraphalānāñca rasa samadhu pāyayet

15.54

trivṛtā triphalā śyāmā pippalī śarkarā madhu
modakaḥ sannipātorddharaktapittajvarāpahaḥ

15.55

atasīkusumasamaṅgā vaṭaprarohatvagambhasā pītā
praśamayati raktapittaṃ yadi bhuṅkte muṅgayūṣeṇa

15.57

uśīrakālīyakalodhrapadmakaṃ priyaṅgakākaṭphalaśaṅkhagairikam
pṛthak pṛthak candanatulyabhāgika saśarkarā taṇḍuladhāvanaplutam 56
raktaṃ sapitta tamaka pipāsāṃ dāhañca pitta śamayanti sadyaḥ

15.58

vṛṣasya svarasa kṛtvā dravairebhiḥ prayojayet
priyaṅgumṛttikā lodhra mañjanañceti cūrṇayet
etaccūrṇantu pātavya rasakṣaudrasamanvitam

15.56

nāsikāmukhapāyubhyo yonimeḍhrācca vegataḥ
raktapitta sravadvanti siddha eṣa prayogarāṭ

15.60

yacca śastrakṣatenaiva rakta sravati vegataḥ
tadapyanena cūrṇena tiṣṭhatyevāvacūrṇitam

15.61

abhayā madhusayuktā pācanī dīpanī matā
śleṣmāṇa raktapittañca hanti śūlātisāranut

15.62

ikṣūṇā madhyakāṇḍāni sakanda nīlamutpalam
kesara puṇḍarīkasya mocāmadhukapadmakaiḥ

15.63

vaṭaprarohaśuṅgāśca drākṣākharjūra eva ca
etāni samabhāgāni kaṣāyamavatārayet

15.64

vyuṣita madhusayuktaṃ pāyayeccharkarānvitam
saprameha raktapitta kṣiprametanniyacchati

15.65

lohagandhini niḥśvāse udgāre dhūmagandhini
pṛthvīkā śāṇamātrāntu khāded dviguṇaśarkarām

15.66

kaṣāyairvividhairyaugairdīpte'gnau vijite kaphe
raktapittaṃ nacecchāmyettatra vātolbaṇaṃ payaḥ

15.67

chāga payaḥ syātparama prayoge gavyaṃ śṛtaṃ pañcaguṇe jale vā
saśarkaraṃ mākṣikasaprayuktaṃ vidārigandhādigaṇe śṛtaṃ vā

15.69

yaṣṭīmadhukājunajīvanīya drākṣā balā gokṣurakaiḥ śṛtaṃ vā 68
drākṣayā phalinībhirvā priyāla madhukena vā
khradaṣṭrayā śatāvaryā raktajillādhita payaḥ

15.70

pakkodumbarakāśmaryaḥ pathyā kharjūragostanī
madhunā hanti saṃlīḍhā raktapittaṃ pṛthak pṛthak

15.71

khadirasya priyaṅgunā kovidārasya śālmaleḥ
puṣpacūrṇaṃntu madhunā lihannārogyamaśnute

15.72

vāsakasya rase pathyā saptadhā paribhāvitā
kṛṣṇā vā madhunā pītā raktapittaṃ druta jayet

15.73

svarasaḥ sarasaḥ proktaḥ kalko dṛṣadi peṣitaḥ
kvathitastu śṛtaḥ śītaḥ śarvarīmuṣito himaḥ

15.74

dravyeṇa yāvatā dravya mekībhūyā'rdratā vrajet
tāvatpramāṇa nirdiṣṭaṃ bhiṣagbhirbhāvanāvidhau

15.76

kṣīreṇa lākṣāṃ madhumiśritena prapīya jīrṇe payasānna madhyāt
sadyo nihanyādrudhiraṃ kṣatottha kāntārjunānāmathavāpi kalkam75
kalkaṃ madhūkatriphalārjunānā niśisthitaṃ lohamaye supātre
sājyaṃ vilihyānupibettuśītaṃ saśarkaraṃ chāgapayaḥ kṣudhārttaḥ

15.77

atinissṛtarakto vā kṣaudrayukta pibedatu
sakṛdvā bhakṣayedāja māsra pittasamāyutam

15.78

pārāvatasya māṃsaṃ vā ghṛtasiddhaṃ saśarkaram
bhakṣayenmadhunā śīta raktapittanivāraṇam

15.76-2

sakaphe grathite rakte kṣāraḥ sakṣaudrasarpiṣā
mṛṇālotpalapadmānā kiṃśukāsanayostathā

15.80

madhukasya priyaṅganā mavalehaḥ pṛthak pṛthak
prāyeṇopahatāgnitvāt sapittamatisāryyate

15.81

prāpnoti cāsyavairasyaṃ navānnamabhinandati
nāgarendrayavau tatra pātavyau taṇḍulāmbunā
siddhā yavāgūrjīrṇe vā cāṅgerītakradāḍimaiḥ

15.82

nāsāpravṛttarudhiraṃ ghṛtabhṛṣṭaṃ ślakṣṇapiṣṭamāmalakam
seturiva toyavegaṃ ruṇaddhi mūrdhni pralepena

15.83

ghrāṇapravṛtte jalamāśu deyaṃ saśarkaraṃ nāsikayā payo vā
drākṣārasaṃ kṣīraghṛta pibedvā saśarkaraṃ cekṣurasaṃ pibedvā

15.84

raso dāḍimapuṣpottho raso dūrvābhavo'thavā
āmrāsthijaḥ palāṇḍorvā nāsikāsrutaraktajit

15.85

raso dāḍimapuṣpasya dūrvārasasamanvitaḥ
alaktakarasopetaḥ pathyārasasamanvitaḥ

15.86

yojito nasayoḥ kṣipraṃ tridoṣamapi dāruṇam
nāsāraktaṃ pravṛttantu hanyāditi kimadbhutam

15.87

dūrvābhayādāḍimapuṣpakāṇā lākṣāmalakyāḥ svarasena nasyam
dinatraya yaḥ kurute prabhāte nāsā'sṛja nāma ruja nihanti

15.88

śyāmā'mba moṣṭānantā śarkarābhiḥ śṛtaṃ ghṛtam
sarvadoṣaharaṃ hṛdyaṃ nasyaṃ nāsāgate'sṛji

15.86-2

dūrvābhavyaphalaṃ māṣakulatthau vaṃśapatrikā
jalasthalodbhavau karṇamocakau kharamañjarī

15.60-2

daṇḍotpalasya mūlantu niḥkvāthyāṣṭaguṇe'mbhasi
tatyādaśeṣita taila tulyaṃ kṛtvā vipācayet
tattaila pratimarśaṇa cānāhākhyaṃ gadaṃ jayet

15.61-2

raktātisārika karma rakte syātpāyugāmini
pittapramehikaṃ karma meḍhrage viniyojayet

15.62-2

śṛta kṣīraṃ pibeccāpi pañcamūlyā tṛṇāhvayā
gokaṇṭakānāṃ kharasaiḥ parṇinībhistathā payaḥ

15.93

hanyāśu raktaṃ saruja viśeṣādrūtramārgagam
medrī vihitaścāpi vastiruttarasajñikaḥ

15.94

iti tṛṇapañcamūlīkṣīram
candanaṃ naladaṃ lodhra suśīraṃ padmakeśaram
nāgapuṣyañca vilvañca bhadramustaṃ saśarkaram

15.95

hrīverañcaiva pāṭhā ca kuṭajotpalameva ca
śṛṅgavera sātiviṣā dhātakī sarasāñjanam

15.96

āsrāsthi jambūsāgasthi tathā mocaraso'pi ca
nīlotpala samaṅgāca sūkṣmailā dāḍimatvacam

15.67-2

caturviṃśatiretāni samabhāgāni kārayet
taṇḍulodakasaṃyukta madhunā saha yojayet

15.68

yogo lohitapittānāmarśinā jvariṇā tathā
mūrcchāmedopasṛṣṭānā tṛṣṇārttānā pradāpayet

15.66-2

atīsāraṃ tathā chardiṃ strīṇāñca rajaso graham
pracyutānāñca garbhāṇāṃ sthāpanaṃ paramrucyate
aśvinoḥ sammato yogo raktapittanivarhaṇaḥ

15.100

iti candanādya cūrṇam
dūrvā sotpalakiñjankā mañjiṣṭhā sailavālukā
sitā lodhramuśīrañca mustaṃ candanapadmakau

15.101

vipacetkārṣikairetaiḥ sarpirāja sukhāninā
taṇḍu lāmbu tvacākṣīraṃ dadyādeva caturgu ṇam

15.102

drākṣāyaṣṭyāhvamadhuka kāśmarī candana sitam
piṣṭvā tatkārṣikairdravyairghṛtaprasthaṃ vipācayet

15.103

tatpānaṃ vamato raktaṃ nāvana nāsikāgate
karṇābhyāṃ yasya gacchedva tasya karṇau prapūrayet

15.104

cakṣuḥsrāviṇi rakte ca pūrayettena cakṣuṣī
meḍhrapāyupravṛtte tu vastikarma prayojayet
romakūpapravṛtte tu tadabhyaṅge prayojayet

15.105

dūrvā sendīvaraṃ padma mañjiṣṭhā śailavālukā
rāsnā mustā tathośīraṃ candana madhukadvayam

15.106

padmaka lodhrakuṣṭhañca candana rajanīdvayam
kākolyau śārive ceti kalkairebhiśca kārṣikaiḥ

15.107

ghṛtaprasthamajākṣīraṃ taṇḍu lodakasaṃyutam
dūrvāyāḥ svarasenāpi sādhita mṛdunāgninā

15.108

tatpānaṃ vamato rakta nāvana nāsikāgate
karṇābhyāṃ yasya gacchecca tasya karṇau prapūrayet

15.106-2

raktasrāvīṇi cārśāṃsi lepayettena sarpiṣā
meḍhrapāyupravṛtte tu tadabhyaṅge prayojayet

15.110

pittajeṣu vikāreṣu sphoṭādiṣu ca buddhimān
viṣeṣu kīṭadoṣeṣu visarpeṣu prayojayet

15.111

nyagrodhodumbarāśvatthaśuṅgānā''pothya vāsayet
ahorātra jale tapte ghṛta tenāmbhasā pacet

15.112

tadaddhaṃ śarkarāyuktaṃ lehayet kṣaudrapādikam
adho vā yadi vā cordhvaṃ raktaṃ yasya pravarttate

15.113

sukha tasyāśu yujyeta agniveśavaco yathā
śatāvarīdāḍimatintiḍīka kākolīmede madhuka vidārīm
piṣṭvā ca mūla phalapūgakasya ghṛta pacet kṣīracaturguṇañca

15.114

kāsajvarānāhavivandhaśūlaṃ tadraktapittañca ghṛta nihanti

15.115

śatāvaryyāstu mūlānāṃ rasaṃ prasthadvaya matam
tatsamañca bhavet kṣīraṃ ghṛtaprasthaṃ vipācayet

15.116

jīvakarṣabhakau medā mahāmedā tathaiva ca
kākolīkṣīrakākolī mṛdvīkā madhukaṃ tathā

15.117

mudgaparṇī māṣaparṇī vidārī raktacandanam
śarkarāmadhusaṃyuktaṃ siddhaṃ visrāvayed ghṛtam

15.118

raktapittavikāreṣu vātaraktāgareṣu ca
kṣīṇaśukreṣu dātavyaṃ vājīkaraṇamuttamam

15.118-2

aṅgadāhaṃ śirodāhaṃ jvaraṃ pittasamudbhavam
yoniśūlañca dāhañca mūtrakṛcchrañca paittikam

15.120

etān rogānnihantyāśu chinnābhrāṇīva mārutaḥ
śatāvarīsarpiridaṃ balavarṇānivarddhanam

15.121

śatāvaryyādike cājye śarkarāmadhupādikam
vāsā saśa‍ākhā sapalāśamūlāṃ kṛtvā kaṣāyaṃ kusumāni cāsyāḥ
pradāya kalkaṃ vipaced ghṛtaṃ tatsakṣaudramāśveva nihanti raktam

15.122

śāṇasya kovidārasya vṛṣasya kakubhasya ca
kalkān kṛtvā praśaṃsanti puṣpakañca catuṣpalam

15.123

samūlapatraśākhantu vṛṣaṃ dhautaṃ sukuṭṭitam
svarasaṃ tasya niṣkāsya kaṣāya vā jale śṛtam

15.124

caturguṇe jale tasmin ghṛtaprasthaṃ vipācayet
kusumairmañjarībhiśca kalkapeṣyaiḥ sukhāgninā

15.125

vighaṭṭayet kāṣṭhadaryyā pātre lohamaye dṛr̤he
anena vidhinā pakvaṃ madhupādasamāyutam

15.126

pibetkāse kṣaye śvāse raktapitte halī make
śiropaghāte timire tathā mande ca pāvake

15.127

na tulyamasti bheṣajyaṃ viśeṣādraktapittinām
vāsākalkarase sarpiḥ payasā saha pācayet
kalkairnimbakuṭajamustayaṣṭyāhvacandanaiḥ

15.128

uśīramadhukānantā śārivotpalapadmakaiḥ
trāyantyutpalamūrvābhirmadayantyāśca pallavaiḥ

15.126-2

sitācaudrayutaṃ hanyādraktapittaṃ sudāruṇam
paittika vātika gulma svarabhedaṃ halīmakam

15.130

ye cānye kīrttitā rogā raktapittakaphāśrayāḥ
tān sarvānnāśayetpītamīyamāna hitāśinā

15.131

aśvagandhāpalaśata tadarddhaṃ gokṣurasya ca
śatāvarīvidārī ca śāliparṇī balā tathā

15.132

aśvatthasya ca śuṅgāni padmabīja punarnavā
kāśmaryāśca phalañcaiva māṣabījaṃ tathaiva ca

15.133

pṛthagdaśapalān bhāgāṃścaturdroṇe'mbhasaḥ pacet
droṇaśeṣe rase tasmin pūtaśīte pradāpayet

15.134

mṛdvīkā padmakaṃ kuṣṭha pippalīraktacandanam
padmaka nāgapuṣpañca ātmaguptāphalaṃ tathā

15.135

nīlotpala śārive dve jīvanīya viśeṣataḥ
pṛthakarṣakasamā bhāgāḥ śarkarāyāḥ paladvayam

15.136

rasaḥ syātpauṇḍrakekṣūṇā mār̤hakār̤hakamāharet
caturguṇena payasā ghṛtaprasthaṃ vipācayet

15.137

raktapittaṃ kṣatakṣīṇa kāmalāṃ vātaśoṇitam
halīmakaṃ pāṇḍurogaṃ varṇabhaṅgaṃ svarakṣayam

15.138

mūtrakṛcchramurodāha pārśvaśūlañca nāśayet
etadrājñā pradātavya bahvantaḥpuracāriṇām

15.139

strīṇāñcaivānapatyānāṃ durbalānāñca dehinām
klīvānāmalpaśukrāṇā jīrṇānāmalparetasām

15.140

śreṣṭha balakara dhanyaṃ hṛdya vṛṣya rasāyanam
ojastejaskara svarya māyūṣya prāṇavarddhanam

15.141

sadya hayati śuṣkāśca puruṣān durbalendriyān
sarvarogavinirmuktā stoyasikto yathā drumaḥ
kāmadeva iti khyātaṃ sarpiruktaṃ mahāguṇam

15.142

anantā śārivā padmaṃ salodhra nīlamutpalam
kalkairetaiḥ pacetsarpiḥ sakṣīraṃ nāvana param

15.143

raktapittaṃ praśamayennārīṇā pradara tathā

15.144

hastapādāṅgadāheṣu jvare rakte tathordhvage
vāsāghṛta śatāvaryā siddhaṃ vā paramaṃ hitam

15.145

dūrvāmadhūkamañjiṣṭhā drākṣekṣurasacandanaiḥ
śārivāiyanaktāhrai stailaprasthaṃ vipācayet

15.146

kṣīra caturguṇa dattvā siddhamabhyañjane hitam
raktapittahara hyeta dvalyaṃ vātaghnamuttamam
dūrvātailamitikhyāta śaśivarṇakaraṃ mahat

15.147

madhūkaṃ madhukaṃ drākṣā tvakṣīrī pippalī tathā
trijātasya trayaḥ karṣāḥ śarkarāyāḥ paladvayam

15.148

drākṣāmadhūkakharjūraṃ palāśa ślakṣṇacūrṇitam
madhunā guṭikā baddhāḥ ghnantīha pittaśoṇitam

15.149

kāsaśvāsārucchirdi mūrcchāhikkāmadabhramān
kṣatakṣayaṃ svarabhraṃśaṃ plīhānaṃ dīrghamārutān

15.150

raktaniṣṭhauvahṛtpārśva rukpipāsājvarānapi
iti madhūkādya guṭikā
dṛḍhaṃ purātanaṃ vāpi kuṣmāṇḍaṃ kaṭhinaṃ dṛḍham
tvaksirābhivinirmukta mantarbījairvivarjitam

15.151

khinnaṃ supiṣṭaṃ dṛṣadi vastreṇaiva tu pīḍitam
viśuṣkamātape kiñcid gṛhṇīyāttu tulāṃ tataḥ

15.152

audumbare kaṭāha tu pacet prasthaṃ tu sarpiṣaḥ
kṛtvā caudranibhaṃ tasmin kṣipet khaṇḍaśataṃ bhiṣak

15.153

kuṣmāṇḍapīḍanāt toyaṃ tenaiva vipacetpunaḥ
muktasarpiryadā paśyettadā pakkaṃ vinirdiśet

15.154

sukhinnapāke niṣpanne sarpirarddhaṃ kṣipenmadhu
kaṇāpaladvayaṃ cūrṇaṃ jīrakañca sanāgaram

15.155

trisugandha sadhanyākaṃ maricaṃ śuktipāṇikam
khāṭedagnibalāpekṣī pathyabhuñjātayā naraḥ

15.156

kāsa śvāsa kṣatakṣīṇa yakṣmāṇaṃ hṛdaye rujam
raktapittaṃ jvara dāhaṃ hṛtkṛrdiñca vimuñcati

15.157

vaisvaryaṃ pīnasaṃ kāryaṃ jīmūrtamiva mārutaḥ
iti khaṇḍakuṣmāṇḍakam
kuṣmāṇḍakātpalaśataṃ sukhinnaṃ niṣkulīkṛtam
pacettapte ghṛtaprasthe śanaistāmramaye kaṭe

15.158

yadā madhunibhaḥ pāka stadā khaṇḍaśataṃ nyaset
pippalīśṛṅgaverābhyā dve pale jīrakasya ca
tvagelāpatramaricadhanyakānāṃ palārddhakam

15.156-2

nyaseccūrṇīkṛtaṃ tatra darvyā saṃghaṭṭayet muhuḥ
tat pakvaṃ sthāpayedbhāṇḍe dattvā kṣaudra ghṛtārddhakam

15.160

tadyathā'gnibalaṃ khāde draktapittī kṣatakṣayī
kāsaśvāsatamaścharddi tṛṣṇājvaranipīḍitaḥ

15.161

vṛṣyaṃ punarnnavakara valavarṇaprasādanam
uraḥ sandhānakaraṇaṃ bṛṃhaṇaṃ svarabodhanam

15.162

aśvibhyāṃ nirmitaṃ śreṣṭha kūṣmāṇḍakarasāyanam
iti khaṇḍakūṣmāṇḍama
pañcāśacca pala svinnaṃ kūṣmāṇḍāt prasthamājyataḥ
gavāṃ palaśata khaṇḍa vāsākvāthāḍhake pacet

15.163

śubhādhātrīghanaṃbhāṅgīṃ trisugandhaiśca karṣikaiḥ
śaileyaviśvadhanyākamaricaiśca palāṃśakaiḥ

15.164

pippalīkuḍavaccaiva madhumānīṃ pradāpayet
kāsaṃ śvāsaṃ kṣayaṃ hikkāṃ raktapittaṃ halīmakam
hṛdrogamamlapittañca pīnasañca vyapohati

15.165

yuktasarpiṣi kūṣmāṇḍe pāke bandhenumudrayā

15.166

iti vāsākhaṇḍakūṣmāṇḍa
kūṣmāṇḍakavidhānena śūraṇaḥ parikīrttitaḥ
arśasāṃ mūḍhavātānā mandāgnīnā viśeṣata.

15.167

iti śūraṇapāka
kṣīramicurasaṃ yūṣa pañcamūlīkaṣāyajam
anupānaṃ prayoktavyaṃ khaṇḍakūṣmāṇḍakādiṣu

15.168

tulāmādāya vāsāyāḥ pacedaṣṭaguṇe jale
tena pādāvaśeṣeṇa pācayedāḍhakaṃ bhiṣak

15.166-2

cūrṇānāmabhayānāñca khaṇḍācchuddhācchataṃ tathā
dve pale pippalīcūrṇāt siddhaśīte ca mākṣikāt

15.170

kur̤avaṃ palamātrantu cāturjātantu cūrṇitam
kṣiptā viloḍita khādet raktapittī yathānalam

15.171

kāsaśvāsagṛhhītaśca yakṣmaṇā ca prapīḍitaḥ

15.172

vāsākuṭajakuṣmāṇḍa śatapatrā sahāmṛtā
nityamārṭrāḥ prayoktavyā mānato dviguṇā matāḥ

15.173

kṣīraṃ caturguṇaṃ lehād ghṛtaṃ dviguṇamuttamam
cūrṇapādañca vaiḍaṅga' dadyānmadhusite same

15.174

ekīkṛtya pacetsneha khādedagnibala yathā
raktapitta jayatyugra khaṇḍakhādyaṃ rasaṃ kṣatam

15.175

amṛtā trivṛtā dantī śrāvaṇī khadiro vṛṣaḥ
citrako bhṛṅgarājaśca kokilākṣaḥ sapuṣkaraḥ

15.176

punarnavāvalākāśāḥ śigrumoraṭadārukāḥ
suhoraviraso darbha kuśārikha saha pīvarī

15.177

gavākṣīvaruṇaḥ kandaśvavikā tālamūlikā
nāgabalākaṇāmūla kuṣṭha brāhmayaṇayaṣṭikā

15.178

palonmitāni sarvāṇi jaladroṇe vipācayet
aṣṭabhāgāvaśiṣṭantu kaṣāyamupakalpayet

15.179

triphalāyāstathā prasthaṃ jalāṣṭaguṇapācitam
tasmādaṣṭāvaśeṣastu kaṣāyaḥ suparisrutaḥ

15.180

mākṣikeṇa hatañcāpi puṭitañca yathāvidhi
āyasaṃ cūrṇitaṃ pūtaṃ palaṃ ṣor̤aśasammitam

15.181

palānyabhrasya catvāri tāvanti gandhakasya ca
dve pale ca rasasyāpi puṭitasya yathāvidhi

15.182

guḍasya ca palānyaṣṭau sitāyāścātha paittike
raktapitte'tha khaṇḍasya matsyaṇḍā vātha kārṣike

15.183

guggulordvipalaṃ dattvā prasthārddhaṃ sarpiṣastathā
eva pākavidhijñastu pacelloha samāhita.

15.184

śīte'vatāryya madhunaḥ kṣipedaṣṭapalaṃ bhiṣak
mākṣikasya viśuddhasya dvipalaṃ rajasaḥ kṣipet

15.185

śilājatostathā cūrṇaṃ palārddhaṃ sammita bhiṣak
athaiṣā prakṣipeccūrṇaṃ palamātra pṛthak pṛthak

15.186

trikaṭutriphalādantī trivṛtā jīrakadvayam
gāyatrisāraṃ tālīśa dhanyāka madhuyaṣṭikā

15.187

śubhā rasāñjanaṃ śṛṅgī citraka cavyamustakam
cāturjātakakaṅkola lavaṅga jātikaṃ phalam

15.188

drākṣākharjūraka cūrṇaṃ palārddhaṃ sammita bhiṣak
eṣaḥ lohavaraḥ śrīmān sarvavyādhipraṇāśanaḥ

15.186-2

yadva yatra prayuñjīta tattadāśu vināśayet
raktapitte'mlapitte ca kṣaye kuṣṭhe jvare'rucau

15.160-2

durnāmni codare śūne grahaṇyāñcāmavātake
vātarakte mūtrakṛcchre pramehe śarkarāgade

15.161-2

asyoyogānmanujastāruṇyamadhigacchati
brahmacaryeṇa kurvīta plutaṃ mākṣikasarpiṣā

15.162-2

māṣaka raktikāvṛddhyā yāvadaṣṭau ca māṣakāḥ
varjjayed vidalaṃ sūpa māṃsa cānūpasambhavam

15.163-2

kakārapūrvakaṃ sarvaṃ prayatnena vivarjayet
amṛtākhyo varo lohaḥ sarvvatraivopayujyate

15.185-2

anena jantava' svasthā naurujaḥ santi nānyathā
śatāvarīcchinnaruhā vṛṣamuṇḍitikā balā
tālamūlī ca gāyatrī triphalāyāstvacastathā 184
bhārgīpuṣkaramūlañca pṛthak pañcapalāni tu
jaladroṇe vipaktavyamaṣṭabhāgāvaśeṣitam

15.186-3

divyauṣadhihatasyāpi māttikeṇa hatasya ca
paladvādaśa deyaṃ rukmalohasya cūrṇitam

15.187-2

khaṇḍatulyaṃ ghṛta deya palaṣoḍaśikaṃ budhaiḥ
pacettāmramaye pātre guḍādeḥ pākavadyathā

15.188-2

prasthārddhaṃ madhuno deya śubhāśmajatukāṃ tvacam
śṛṅgaṃ viḍaṅga kṛṣṇā ca śuṇṭhyajājī palaṃ palam

15.186-4

triphalādhānyaka palaṃ dvaya maricakeśaram
cūrṇaṃ dattvā sumadhitaṃ snigdhabhāṇḍe nidhāpayet

15.200

yathākālaṃ prayuñjīta viḍālapadakaṃ tataḥ
gavyakṣīrānupānañca sevyaṃ māṃsarasaṃ payaḥ

15.201

guruvṛṣyānnapānāni snigdha māṃsādi bṛṃhaṇam
raktapitta praduṣṭañca kṣaya kāsa viśeṣataḥ

15.202

vātaraktaṃ pramehañca śītapitta vami klamam
śvayathu pāṇḍurogañca kuṣṭha plīhodara tathā

15.203

ānāha raktasrāvañca amlapittaṃ nihanti ca
cakṣuṣyaṃ bṛ haṇa vṛṣyaṃ māṅgalyaṃ prītibarddhanam

15.204

ārogyaṃ putradaṃ śreṣṭhaṃ kāyā'gnibalavarddhanam
śrīkara lāghavakara khaṇḍakhādyaṃ prakīrttitam

15.205

chāga pārāvata māsa tittirikrakarāḥ śaśāḥ
kuliṅgāḥ kṛṣṇasārā ye teṣāṃ māṃsāni yojayet

15.206

nārikerapayaḥ pāna suniṣaṇṇakavāstukam
śūṣkamūlakajīrākhyaṃ paṭolaṃ bṛhatīphalam

First 200 of 208 passages. Read on

Linked texts (21)