Virasimha 4.p7
Vīrasiṃha 4.p7
- Language
- Sanskrit
4.p7.1
vegarodhātkṣayāccaiva sāhasādviṣamāśanāt || tridoṣo jāyate yakṣmā gado hetucatuṣṭayāt || kaphapradhānairdoṣaistu ruddheṣu rasavartmasu | ativyavāyino vāpi kṣīṇe retasyanaṃtarāḥ || kṣīyante dhātavaḥ sarve tataḥ śuṣyati mānavaḥ | śvāsāṃgasādakaphasaṃsravatāluśoṣaśchardyagnisāmadapīnasakāsanidrāḥ || śoṣe bhaviṣyati bharvāti sa cāpi jaṃtuḥ śuklekṣaṇo bhavati māṃsaparo riraṃsuḥ || svapneṣu kākaṃśukaśalyakanīlakaṃṭhagṛdhrāstathaiva kapayaḥ kṛkalāsakāśca || taṃ vāhayanti sa nadīrvijalāśca paśyecchuṣkāṃstarūnapavanadhūmadavārditāṃśca || aṃsapārśvābhitāpaśca saṃtāpaḥ karapādayoḥ | jvaraḥ sarvāṃgagaśceti lakṣaṇaṃ rājayakṣmaṇaḥ || svarabhedo'nilācchūlaṃ saṃkocaścāṃsapārśvayoḥ | jvaro dāhotisāraśca pittādraktasya cāgamaḥ || śirasaḥ paripūrṇatvamabhaktacchanda eva ca | kāsaḥ kaṃṭhasya ca dhvaṃso vijñeyaḥ kaphakoṣataḥ || ekādaśabhirebhirvā ṣaḍbhirvāpi samanvitam | kāsātīsārapārśvārtisvarabhedārucijvaraiḥ || tribhirvā pīḍitaṃ liṃgairjvarakāsāsṛgāmayaiḥ | jahyācchoṣārditaṃ jaṃtumicchansu vimalaṃ yaśaḥ || sarvairardhaistribhirvāpi liṃgairmāsabakakṣayaiḥ | yukto varjyaścikitsyastu sarvarūpoṣyato'nyathā || mahāśanaṃ kṣīyamāṇamatīsāranipīḍitam | śūnamuṣkodaraṃ caiva yakṣiṇaṇaṃ parivarjayet || paraṃ dinasahasraṃ tu yadi jīvati mānavaḥ | subhiṣagbhirupakrāṃtastaruṇaḥ śoṣapīḍitaḥ || vyavāyaśoṣīṃ śukrasya kṣayaliṃgairupadrutaḥ | pāṃḍudeho yathāpūrvaṃ kṣīyaṃte cāsya dhātavaḥ || dhanuṣā''yasyato'tyarthaṃ bhāramudvahato gurum | yudhyamānasya balibhiḥ patito viṣamoccataḥ |
4.p7.2
vṛṣaṃ hayaṃ vā dhāvaṃtaṃ damyaṃ cānyaṃ nigṛhṇataḥ || mahānadīṃ vā tarato hayairvā saha dhāvataḥ | tathānyaiḥ karmabhiḥ krūrairbhṛśamabhyāhatasya ca || vikṣate vakṣasi vyādhirbalavānsamudīryate | prapīḍyate tataḥ pārśve śuṣyatyaṅgaṃ pravepate | kramādvīryaṃ balaṃ varṇo ruciragniśca hīyate | uroruk śoṇitacchardiḥ kāso vaiśeṣikaḥkṣate || kṣīṇe saraktamūtratvaṃ pārśvapṛṣṭhakaṭigrahaḥ | alpaliṃgasya dīptāgneḥ sādhyo balavato navaḥ || atha vṛṃdasaṃgrahāt || śāliṣaṣṭikagodhūmayavamudgādayaḥśubhāḥ | madyāni jāṃgalāḥ pakṣimṛgāḥ śastā viśuṣyataḥ|| sapippalīkaṃ sayavaṃ sakulatthaṃ sanāgaram | dāḍimāmalakopetaṃ snigdhamājaṃ rasaṃ pibet || tena ṣaḍvinivartaṃte vikārāḥ pīnasādayaḥ || dravyato dviguṇaṃ māṃsaṃ sarvatoṣṭaguṇaṃ jalam | pādasthaṃ saṃskṛtaṃ cājyaṃ ṣaḍaṃgo yūṣa ucyate || dhānyākapippalīviśvadaśamūlājalaṃ pibet | pārśvaśūlaśvāsakāsapīnasādinivṛttaye || aśvagaṃdhāmṛtābhīrūdaśamūlībalāvṛṣāḥ | puṣkarātiviṣe ghnaṃti kṣayaṃ kṣīrarasāyanāḥ || atha suśrutāt || ghṛtena cājyena samākṣikeṇa turaṃgagaṃdhātilamāṣacūrṇam | sitāśvagaṃdhāmagadhodbhavānāṃkalkaṃghṛtakṣaudrayutaṃ pralihyāt || kṣīraṃ pibedvāpyatha vājigaṃdhāvipakkamevaṃ labhateṃgapuṣṭim | tadutthitaṃ kṣīraghṛtaṃ sitādyaṃ prātaḥpibedvāpipayonupānam|| utsādne vāpi turaṃgagandhā yojyāyavāścaiva punarnavā ca| kṛtsnevṛṣetatkusumaiścasiddhaṃ sarpiḥpibetkṣaudrayutaṃ hitāśī|| yakṣmāṇametatprabalaṃcakāsaṃ śvāsaṃ ca hanyādapipāṃḍutāṃ ca | sakrudrasegośvagajāvyajānāṃkvāthaḥsitāśvāpitathaivabhāgaiḥ ||
4.p7.3
mūrvāharidrākhadiradrumāṇāṃ kṣīrasya bhāgastvaparo ghṛtasya | bhāgāndaśaitānvipacedvidhijñodatvātrivargamadhuraṃcakṛtsnam | kaṭutrikaṃ caiva sabhadradāru ghṛtottamaṃ yakṣma nivāraṇāya | dvipaṃcamūlaṃ varuṇaṃ karaṃjaṃ bhallātakaṃ bilvapunarnave ca || yavānkulatthānbadarāṇibhārṅgīṃpāṭhāṃhutāśaṃsamahīkadaṃbam kṛtvākaṣāyaṃvipaceddhitasya ṣaḍbhiścapātrairghṛtapātramekam|| vyoṣaṃ mahāvṛkṣapayobhayākṣacavyaṃ surākhyaṃ lavaṇottamaṃ ca| etaddhiśothaṃ jaṭharāṇi caiva hanyātpramehāṃśca mahānilena || gośvāvyajebhaiṇakharoṣṭrajājaiḥ sakrudrasakṣīrarakṣatotthaiḥ | drākṣāśvagandhāmagadhāsitābhiḥsiddhaṃghṛtaṃyakṣmavikārahāri || elājamodāmalakābhayākṣagāyatryariṣṭāsanaśālasārān | viḍaṃgabhallātakacitrakoghrākaṭutrikāṃbhodasurāṣṭrāṃśca || paktvājale tena pacecca sarpirasminsusiddhe tvavatārite ca| triṃśatpalānyatrasitopalāyādatvātugākṣīrapalāniṣaṭ|| prastheghṛtasya dviguṇaṃ ca dadyātkṣaudraṃtatomaṃthahataṃ vidadhyāt| palaṃsurface:palaṃ prātarataḥpralihyātpaścātpibetkṣīramataṃdritaśca || etaddhi medhyaṃ paramaṃ pavitraṃ cakṣuṣyamāyuṣyamatho yaśasyam | yakṣmāṇamāśu vyapahaṃtitaitatpāṃḍvāmayaṃ caiva bhagaṃdaraṃ ca || śvāsaṃ ca haṃti svarabhedakāsahatplīhagulmagrahaṇīgadāṃśca | na cātrakiṃcitparivarjanīyaṃ rasāyanaṃ caitadupāsyamānam || plīhodaroktaṃvihitaṃ casarpirṛṇyevacānyānihitānicātra| upadravāṃśca svaravaikatādīñjayedyathāsvaṃ prasamīkṣya śāstram|| ajāśakṛnmūtrapayoghṛtāsṛṅmāṃsālyānipratisevamānaḥ | snānādinānāvidhinājahātimāsādaśeṣanniyamenaśoṣam||
4.p7.4
rasonayogaṃ vidhivatkṣayārtaḥ kṣīreṇa vā nāgabalāprayogam| seveta vā māgadhikāvidhānaṃ tathopayogaṃ jatunoṣmajasya || śokaṃ striyaṃ krodhamasūyatāṃ ca tyajedudārānviṣayānbhajeta vaidyāndvijātīṃstridaśāngurūṃścavācaścapuṇyāḥśṛṇuyādvijebhya śasyate gulmaśūleca śvāse kāse kṣaye jvare | karpūramahiphenaṃ ca kastūrī jātipatrikā || nāgavallīrasenaiva guṭikā mehanāśinī | balapramāṇaṃ tāṃ bhakṣet tataḥ pītvā śitaṃ payaḥ || naraścaṭakavadgacchecchatadārāṃśca drāvayet || jīvakarṣabhakau vīrā jīvaṃtī nāgaraṃ saṭī | parṇyaścatasro mededvekākolyaudvenidigdhike || punarnave dve madhukā cātmaguptā śatāvarī | ṛddhī parūṣakaṃ bhārgī mṛddīkā bṛhatī tathāṃ || śṛṅgāṭakī tvāmalakī vayasthā pippalī balā | badarākṣoḍakharjūrabādāmānyūṣakāṇi ca || phalāni caivamanyāni kalkīkurvīta kārṣikaiḥ | dhātrīrasaṃ vidārīkṣuchāgamāṃsarasaṃ payaḥ || datvā prasthonmitānabhāgānvṛtaprasthaṃ vipācayet| prasthārdhaṃ madhunaḥ śīte śarkarāītulāṃ tathā || palārddhakaṃ ca maricaṃ tvagelā patrakesaram | vinīya cūrṇitaṃ tasmāllihyānmātrāṃ sadā naraḥ | amṛtaprāśamityetannarāṇāmamṛtaṃ yathā | sudhāmṛtarasaprasthaṃ kṣīramāṃsarasāśinam || strīprasaktānkṛśānvarṇasvarahīnāṃśca bṛṃhayet | kāsahikkājvaraśvāsatṛṣṇādāhāsrapittanut || putradaṃ chardimūrcchāghnaṃ yonimūtrāmayāpaham | iti kṣatakṣīṇe amṛtaprāśovalehaḥ | cikitsā kalikātaḥ | trīnvārānprathamaṃ śilājatujale bhāvyaṃ bhavettraiphale triḥ kvāthe daśamūlaje tadanu vā cchinnodbhavāyārase ||
4.p7.5
vātyālakathane paṭolasalile yaṣṭīkaṣāye yute gomūtreṇa tathā payasyatha gavāmeṣāṃ kaṣāye tataḥ || drākṣābhīruvidārikādvayapṛthakparṇīsthirā pauṣkaraiḥ pāṭhākauṭajakarkaṭākṣakaṭukārāsnāṃbudālaṃbusaiḥ || daṃtīcitrakacavyavāraṇakaṇāvīrāṣṭavargauṣadhairdroṇaiścaraṇasthite palamitairebhiḥ śṛtairbhāvayet | dhātrīmeṣaviṣāṇikātrikaṭukairebhiḥ pṛthakpaṃcabhirdravyaiścadvipalonmitairapi palaṃ cūrṇādvidārībhavāt | tālīsa kuḍavaṃ catuṣpalamadhu prakṣipyate sarpiṣastailasya dvipalaṃ palāṣṭakamatha kṣaudraṃ bhiṣagyojayet tulyaṃpaleḥṣoḍaśabhiḥsitāyāstvakṣīrikāpatrakakeśaraiśca| bilvāṃśakaistvaktuṭisaṃprayuktai rityakṣamātrāguṭikāprakalpyā || tāsāmekatamāṃ prayujya vidhivatprātaḥ pumānbhojayet prāgvā mudgadalāmbujāṃgalarasaṃ śītaṃ śṛtaṃ vā jalam | mādhvīkaṃ madirāmagurvaśanabhukapītvā payo vā gavāṃ prāpnotyaṃgamanaṃgavatsubhagatāsaṃpannamānaṃdakṛt || śophagranthyavamanthavepathuvamīpāṃḍvāmayaślīpadaplīhārśaḥpradarapramehapiṭakāmehāśmarīśarkarāḥ | hṛdrogārbudavṛddhividradhiyakṛdyonyāmayānsājilānūrustaṃbhabhagaṃdarajvararujastūnīpratūnītṛṣaḥ || vātāsrakprabalaṃ pravṛddhamudaraṃ kuṣṭhaṃ kilāsaṃ kṛmīn kāsaśvāsamuraḥ kṣatakṣayamasṛkpittaṃ sapānātyayam | unmādaṃ madamapyapasmṛtimatisthaulyaṃ kṛśatvaṃ tanorālasyaṃ sahalīmakaṃ ca śamayenmūtrasya kṛcchrāṇi ca|| jhaṭiti jarayā sarvaśveterakālajarākṛtaivṛttamalikalākārairebhiḥ śiraśca śiroruhaiḥ | balavadatibhaṃ vyastātaṃkaṃ vapuśca samudvahan prabhavati śataṃ strīṇāṃ gaṃtuṃ jano janavallabhaḥ ||
4.p7.6
stimitamatirapyajñānāṃdhaḥ sadasyapaṭuḥ pumān sakṛdapi dayājñānopetaḥ śrutismṛtimānbhavet | vrajati ca yathā yukto yogī śivasya samīpatāṃ śivaguṭikayā kastāmenāṃ karoti na mānavaḥ || iti śivaguṭikā | phalātrikakvāthaviśuddhamādau śuddhaṃ guḍūcyā daśamūlaśuddham | sthirādikākoliyugādisiddhaṃ śilājatu syātkṣayiṣu praśastam || tathāha carakaḥ || hemādyā sūryasaṃtāpāddravaṃti giridhātavaḥ | jatvābhaṃ mṛdumṛtsnābhaṃ tadvadanti śilājatu || śṛṃgītvāmalakīphalatrikabalāchinnāvidārīsaṭījīvaṃtīdaśamūlacaṃdanaghanairnīlotpalailāvṛṣaiḥ || mṛdvīkāṣṭakavargapuṣkarayutaiḥ sārdhaṃ pṛthakpālikaiḥ| ṣaḍdroṇenaśatāni paṃcavipaceddhātrīphalānāmattaḥ|| uddhṛtyāmamalakāni tailaghṛtayoḥ ṣaṣṭiśca ṣaḍbhiḥ palaiḥ bhṛṣṭānyardhatulāṃ nidhāya vidhivanmatsyaṃḍikāyāḥpacet śīteṣanmadhunā palāni kuḍavovāśyaścaturjātakaṃ muṣṭirmāgadhikāpaladvayamayaṃ prāśaḥ smṛtaścyāvanaḥ || na śoṣaḥ sāphalyaṃ vrajati vapuṣi kṣīyamāṇepi jaṃto rna mūrcchā no chardistadapi ca na ca śvāsakāsādayaśca || na cālakṣmīrvighnaṃ kvacidapi na vyāpadaḥ saṃbhavaṃti | prayogādetasmānmanasi navadhiyo vibhrati bhrāṃtimaṃtaḥ|| prasarati puraḥ prajñājñeye jagajjaḍatāṃ vrajedvidadhati padaṃnaivākasmādvalīpālitāni ca | bhavati na bhayaṃ rugṇyaḥ kāye na cāpadamāpnuyāt cyavanaracitaprāśasvādādapatyaśataṃ bhavet || iti cyavanaprāśaḥ | taṃtrāṃtarāt || pippalīlodhramaricaṃ pāṭhādhātryevālukam | cavyacitrakajaṃtughnakramukosīracandanaiḥ || mustāpriyaṃgulavalīharidrāmisipelavaiḥ | patratvakkuṣṭhatagarairnāgakeśarasaṃyutaiḥ ||
4.p7.7
bhāgaiḥ syādarthapalikairdrākṣāṣaṣṭipalaṃ kṣipet | palāni daśa dhātakyā guḍasyaca śatatrayam || toyamānāḥ catuḥṣaṣṭirbhavatyeva sukhāvaham | grahaṇīpāṃḍurogārśaḥ kārśyagulmodarāpahaḥ || pippalyādirariṣṭoyaṃ kṣayarogavināśanaḥ | iti yakṣmāṇi pippalyāriṣṭaḥ || mṛdvīkāyāḥ śatārthaṃ tu dvidroṇe'pāṃ vipācayet | caturthaśeṣe tasmiṃstu pūtaśīte pradāpayet || guḍasya dviśataṃ datvā tatsarvaṃ ghṛtabhājane | viḍaṃgaṃ phalinī kṛṣṇā tvagelāpatrakeśaram || marīcaṃ tu tathā cūrṇaṃ samyakṛtvā vicakṣaṇaḥ | kṣipecca palikairbhāgairghaṭanīyaṃ samaṃtataḥ || tato yathābalaṃ pītvā kāsaśvāsagalāmayam | haṃti yakṣmāṇamatyugramuraḥsaṃdhānakārakam || mṛdvīkāsava ityeṣa brahmaṇā vihitaḥ purā | iti kṣaye mṛdvīkāsavo hārītāt | drākṣāyāḥ saṃmitaṃ prasthaṃ madhukasya palāṣṭakam | pacettoyāmṛke śuddhe pādaśeṣeṇa tena ca | palike madhukādrākṣe piṣṭe kṛṣṇāpaladvayam | pradāya sarpiṣaḥ prasthaṃ cetkṣīraṃ ca caturguṇam | siddhe śīte palānyaṣṭau śarkarāyāśca dāpayet || etadrākṣāghṛtaṃ nāma kṣīṇakṣatasukhāvaham | vātapittajvaraśvāsasphoṭakahalīkamān || pradaraṃ raktapittaṃ ca hanyānmāṃsabalapradam || śoṣe drākṣādighṛtaṃ vṛdasaṃgrahāt chāgamāṃsatulāṃ gṛhya sādhayedulbaṇeṃbhasi | pādaśeṣeṇatenaiva sarpiḥprasthaṃ vipācayet || ṛddhivṛddhiśca mede dve tathā ca jīvakarṣabhau | kākolīkṣīrakākolī kalkaiḥ pṛthakpalonmitaiḥ || samyaksiddhevatāryātha śīte tasminpradāpayet | śarkarāyāḥ palānyaṣṭau madhunaḥ kuḍavaṃ kṣipet || palaṃReference to scan: palaṃ pivetprātaryakṣmāṇaṃ haṃti dustaram |
4.p7.8
balyaṃ māṃsakaraṃ vṛṣyamagnisaṃdīpakaṃ param || iti chāgalādyaṃ ghṛtam | malāyatnaṃ balaṃ puṃsāṃ śukrāyattaṃ ca jīvitam | tasmādyatnena saṃrakṣedyakṣmiṇo malaratesī
Linked texts (15)
- Siddhayoga (Vṛndamādhava) — Vṛnda, Sanskrit
- Cakradatta (Cikitsāsaṅgraha) — Cakrapāṇidatta, Sanskrit
- Carakasaṃhitā — Agniveśa (Āyurveda) & Caraka, Sanskrit
- Mādhavanidāna (Rugviniścaya) — Mādhavakara, Sanskrit
- Aṣṭāṅgasaṃgraha — Vāgbhaṭa, Sanskrit
- Rasamañjarī — Śālinātha, Sanskrit
- Vīrasiṃhāvaloka — Vīrasiṃha, Sanskrit
- Cikitsāsārasaṅgraha (Vaṅgasena) — Vaṅgasena, Sanskrit
- Mādhavacikitsā — Mādhava Bhaṭṭa, Sanskrit
- Yogaratnasamuccaya (Anantakumāra) — Anantakumāra, Sanskrit
- Vaidyamanoramā — Kālidāsa, Sanskrit
- Siddhisāra — Sanskrit
- Ārogyacintāmaṇi (Dāmodaramiśra) — Dāmodaramiśra, Sanskrit
- Vaidyakasāroddhāra — Brajanāthaśarman, Sanskrit
- Siddhasāra — Ravigupta, Sanskrit