Vaidyakashabdasindhu (Umeshacandragupta) 1

Vaidyakaśabdasindhu (Umeśacandragupta) 1

Language: Sanskrit

1.12 — 6 parts
1.33 — 24 parts

1.12.1

ṛkṣa | bhujī | aṃsamarmmaṇi | su.śā. 6a.
aṃsaśoṣaḥ | puṃ | tannāmakavātavyādhiviśeṣe
yenāṃsastho vāyuḥ svamavasthānabhūtakaphaṃ viśoṣya tastvāyadati | kuphakṛkaphadhātudṛṣṭovāca vātaroga
lakṣaṇam–“aṃ sadeśasthito vāyuḥ śoṣayedaṃsabandhanam |” mā.ni.
aṃhatiḥ
aṃhriḥ
aṃhripaḥ
aṃhriskandhaḥ
akacaḥ
akarā
akārākarabhaḥ
akārābhakāḥ
akarkarā
akarkarī
akarṇaḥ
akarttanaḥ
akalyaḥ
akallaḥ
akālakuṣmāṇḍaḥ
akālajam
akālabhojanam
akālaśayanam
akupyam
akulaḥ
akūṭaḥ
akūpāraḥ
akṛtākhyayūṣaḥ
arkoṭaḥ
akrāntā
akṣatittakṣīram
akhikā
akhinnavartma
allīkā
akhaṭaḥ
akhalaḥ
akhātam
akhilikā
akharoṭaḥ
agaḥ
agajjaḥ
agañjam
agadaḥ
agadam
agadaṅkaraḥ(ṅkāraḥ)
agadatatvam
agadanasyam
agadāñjanam
agandhikam
agarā (rī)
agaru
agarusāraḥ
agastiḥ
agastikusumaḥ
agastidruḥ
agastidrumaḥ
agastyaḥ
agastyarasaḥ
agastyaharītakī
agādham
agāradhūmaḥ
agiraḥ
aguru
aguruḥ
agurugandham
agurusāraḥ
agurusārā
aguruśiṃśapā
aguṣṭhaḥ
aguṣṭhagandham
aggaḍiḥ
aggokāḥ
agniḥ
agnikaḥ
agnikarṇā
agnikarma
agnikāṣṭham
agnikīlā
agnikukkuṭaḥ
agnikumāraḥ| puṃ| ajīrṇārṇādhikāroktarasāyanavaṭīviśeṣe
agnikumāralauham
agnigarbhaḥ
agnigarbhā
agnighṛtam
agnicūr̤aḥ
agnijaḥ
agnijananī
agnijātaḥ
agnijāraḥ
agnijvālaḥ
agnijihvā (jihnikā)
agnijvālā
agnituṇḍīrasaḥ
agnidamanakaḥ,
agnidamanī
agnidīpanaḥ
agnidīpanī
agnidīptā
agnidhamanaḥ
agniniryyāsaḥ
agnipatrī
agnipālī (mālo)
agniprastaraḥ
agniphalā
agnibhaḥ
agnibhā
agnibhū
agnimaṇiḥ
agnimathanaḥ
agnimanthaḥ

1.12.2

tāmaṃ | vetasāmlam amlavetasaṃ | savaramiti . viphalayā sahitam | bhujagavallīṃ parṇa | salilaṃ bālakaṃ
(bālā) | kanakaḥ dhustūraḥ| paṭugaṇaḥ pañcalavaṇāni
vahnī cuhī | suṣṭiḥ ghaṇṭāpāṭalāyāṃ caṇḍī vā
ra. sā. saṃ. 282 yogaḥ | rasaratnākaraṣṭate
dvitīye| mruttikā sugbaurī | mahārāṣṭrī bṛddhyaṣṭiḥ
bāṃbhanaśaṃṭhī
agnisukhalavaṇam
agnisukhalohaḥ
agnisukhā
agnisukhī
agnirajāḥ
agnirajjuḥ
agnirasaḥ
bhacyāṃ dvitimaṭ kramāt | trikaṇṭakaraserbhāvyaṃ
dinānte tadvicūrṇyayet | guñjāmātaṃ prayoktavyaṃ sarvvarai
rājayakṣmiṇi | suhīmūlañca jambīraravaiḥ khāḍ‌ḍapānakam |... khādettu viniṣkama... | hīrakasya 1bhā.
svarṇasya 2bhā. rasasya 3bhā, gandhakasya ca 6bhā. | dvitīyaḥ
-śuddhasūtaṃ dvidhā gandhaṃ kuryyāthalena kajjaloṃ
tayoḥ samaṃ tīcṇacūrṇaṃ mardyet katakadravaiḥ | diyāmānte kataṃ golaṃ tāmrapātre viniḥ kṣi
deyaṃ raktaplīhesya cūrṇitam || ghṛtāccaturviṃśatibhirmadhuśarkarayorapi| ghanībhūte ca śīte ca dāpayedavatārite| etadagnisukhaṃ nāma durnāmāntakaraḥ
paraḥ ||...... plīhitā sukhīrī | akhaṭā bhūmyāmalakī | cinnatādīnāṃ rasenāpi pākavyavahāraḥ
kvāthaḥ pādāvaśiṣṭaḥ | pākāvataraṇakāle prakṣepārthaṃ
viḍaṅgādīnāṃ cūrṇam viphalāyāśca militvā
pañcapalāni | śilājatu 15 (śivāgur̤ikīkarautyā
śodhitam) | divyauṣadhiḥ kharyānārikandanaḥ mile
vaiṃkaṅkatī vanapālaṅgaḥ | raktaplīhaṃ vajrapāṇḍuḍi
tacca rasāyanokarautyā jāraṇapuṭanādinā sūkṣmacūrṇitaṃ
ghṛtāt caturviṃśatipalāni madhuśarkarayorapi pratyekaṃ

1.12.3

caturviṃśatiḥ | tatrapūte lauhaṃ dattvā paścāt śarkarāsahitaṃ kvāthaṃ dattvā pākaḥ kāryaḥ | avatāraṇasamaye
viḍaṅgādicūrṇaprakṣepaḥ | śīte paryuṣite na tu na dātavyaṃ
rasa. ra. artha-ci.
agnivallabhaḥ | puṃ | Resin. sarjarrāśaniryālaviśeṣe | rāle | dhūnā | hema. ca.| rā.ni.va. 612
mada.va. 3 | See sarjaḥ
agnivāhaḥ (huḥ) | puṃ | dhūme | hema.ca. 475
agnivivarddhanaḥ | tri | yamānyādau
agnivisarpaḥ | puṃ | See agnivīsarpaḥ
agnivījam | klīṃ | suvarṇe | trikā.
agnibojaḥ | puṃ | agnimanthe
agnivīryyam | klīṃ | svarṇe | rā. ni. va. 3
agnivīsarpaḥ | puṃ | (Pain from a boil.)
visarpabhede-śvava sarvvāṅga dīptāṅgārarākīrṇamiva
bhavati, śarīre ca yaṃ yaṃ deśaṃ prati calati sa sa deśaḥ
śāntāṅgāravadasito nīlo raktau vā bhavati
tathā bhraṭiti agnidagdha iva sphoṭairācito bhavati
aṅgavyathā saṃjñānāśaḥ nidrānāśaśca bhavati
lakṣaṇaṃ-vātapittajvara cchardimūrcchātīsāratṛḍbhramaiḥ
asthibhedāgnisadanatamakārīcayairyutaḥ | karoti sarvvamaṅgañca dīptāṅgārāvakīrṇavat| yaṃ yaṃ deśaṃ visarpañca
visarpeta bhavetsa saḥ | śāntāṅgārāsito nīlo
rakto vāśu ca cīyate | agnidagdha iva sphoṭaiḥ śīghragatvādatacca saḥ | marmāgusārī vīsarpaḥ sāghātī'tivalastataḥ | vyathetāṅga haretsaṃjñāṃ nidrāñca śvāsamīrayet | hidhmāñca sa gato'vasthāmīdṛśīṃ labhate na
nā| kacitkamāratiyatnī bhūmiśayyāsanādiṣu
ceṣṭamānastataḥ kliṣṭī manīheṣṭasamīhavām | duṣyavīcī'mṛte nidrāṃ so'gnīvīsarpa ucyate || vā.ni.13a
agnivṛddhiḥ | strī | agnidīptau | kṣudhāṃvṛddhi
agniśikham | klīṃ | suvarṇe | rā.ni.va 13

1.12.4

kusumakusume | kusumaphūla | Saffron (Crocus
sativus) kuṅkume | bhā.pū.2bha. | mada.va. 3
agniśikhā| strī| (Gloriosa superba).
lāṅgalivyāṣadhau | viṣalāṅgaliyā | hiṃ karihārī
bhā.pū.1bha.gu.va.
agniṣṭhaḥ | puṃ | taṇḍulādibharjanārthaṃ lauhamayapātre | tāṃoyā
agnisaṃskāraḥ | puṃ | agnidāhakarmmaṇi
agnisaṃjñāṃ | strī | parpaṭīnām-sugandhadravye
sā ca uttaradeśe prasiddhā | bhā.pū. 1bha.ka.va.
agnisandīpanaḥ | tri | agnivarddhake| bhūkhaवर्द्धक । Increasing appetite.
agnisandīpanarasaḥ | puṃ | agnimāndye rasaḥ
yathā-pañcakoleṃ, maricaṃ, pañcalavaṇaṃ, yavakṣāraḥ,
ṭaṅkaṇaṃ, sarjikṣāraḥ, jorakaṃ, kṛṣṇajīrakaṃ, yamānī,
vacā, madhurikā, hiṅgu, citrakaṃ, jātīphalaṃ, kuṣṭhaṃ,
jātīkoṣaḥ, vijātakaṃ, tillir̤īlavaṇañca, apāmārgabhasma, viṣaṃ, gandhakaṃ, pāradaḥ, abhraṃ, lauhaṃ,
raṅgaṃ, lavaṅgaṃ, harītakī cetyeṣāṃ pratyekamekaikau bhāgaḥ
amlavetasasya rasāḥ śaṃkhabhasmamañca 4bhā. | bhaiṣa.
agnisahāyaḥ | puṃ | vanyapārāvate | ghuṃghu
maṃ ḍīgalā pacī | rā.ni.va. 18 | vāyau
agnisāraḥ | puṃ | agnimanthe | gandhāṃbhi
śā.kau.jva.ci.
agnisārā | strī | phalaśūnyaśākhāyām | rā.
ni.va. 2 | mañjaryyām
agnisundara rasaḥ | puṃ | ajīrṇadhikāre rasaḥ
yathā-ṭaṅkaṇaṃ bhāgamekañca maricañca dvibhāgikam
ārdrakasya rasenaiva bhāvanā cātra dīyate || anu. lavaṅgam | prayogā.
agnisèvanam | klī | agnisavāyām | āṃgunapom̐ oāna | guṇāḥ śītavātastambhakaphavepathughnaṃ
raktapittakaram āmābhiṣyandapācanañca | madaḥ13va.
agni hāniḥ | puṃ | agnimāndye | vā.ni.13a.
agnihotraḥ | puṃ | ghṛte | agnau ca | me.

1.12.5

1.12.6

kāñjikena paktvā paśyāt kalkadravyañca paktvā samāpayet | ca. da. | indravāruṇī = rākhāla-śaśāmūla
anyat traṇaśothe hitam | mūrcchitatilatailaṃ 4 pra.
barbarī = bāṃbūritūlanī

1.8

pra. vāri. 64 pra.
pādaśiṣṭakvāthena barbaryādīnāṃ 1pra. kalkena samaṃ
pācyam | ca. da. vraṇaśo. ci. | proṣṭhikā = macchikā
aṅgārakamaṇiḥ | puṃ | Coral. pravāle | rā.
ni.va 13
aṅgārakarkaṭī | strī | roṭikāyām | rūṭī
aṅgārakī roṭī liṭṭī iti hindī | yathā—śuṣkagodhūmacūrṇantu sāndru gāḍhaṃ vimarddayet | vidhāya
vaṭakākāraṃ nirdhūme'gnau śanaiḥ pacet || aṅgārakarkaṭī
hyeṣā haṃ haṇī śuknalā laghuḥ | dīpanī kaphakṛdvalyā
pīnasaśvāsakāsajit || vaidya. ni. | bhā.
aṅgārakuṣṭhakā | strī | hitāvalyām
aṅgāradhānikā | strī | aṅgāradhāraṇapātre
mām̐jāna
aṅgāradhūpaḥ | puṃ | aṅgāreṇa yo dhūpaḥ chiṅgādinā prasiddhaḥ | vā. ci. 8 a.
aṅgāraparipācitam | klī | (Roasted
food.) mūlādipakvamāṃsaṃ | tri | aṅgārapakke
aṅgāraparṇī | strī | bhārgī | vāṃmanaśaṃṭī
ra. sā saṃ.
aṅgāra(ka)puṣpaḥ | puṃ | (Ingua.) jīvaputradrume| īṅgudī | jiyāpūtā iti loke | śa. ra.
aṅgārapūrikā | strī | roṭake | rūṭī
aṅgāramañjarī
aṅgāramañjī }
karañjaviśeṣe | śa. ra. | mahākarañje | ḍahara-karañja | rā ni va. 9
aṅgāramaṇiḥ | puṃ | pravāle
aṅgāravarṇī | strī | bhārgyām | vāṃmanaśaṃṭī
aṅgāravallarī | strī | (Ovieda verticallata.) karañjaviśeṣe | nāṭīkarañja iti bhāṣā
aṅgāravallī | strī | mahākarañje, raktakarañje ca
bhārgyām | vā. sū. 15 a. | sūrasādi | bhā.pū. 1bha
guñjāyām | kūm̐ca | bhā.pū.vane.va. | kaṭukarañje
karañjavṛkṣarāja | raktaguñjāyām | bhā.pū. 1bha.gu.va.
aṅgāravṛkṣaḥ | puṃ | iṅgudīvṛkṣe | bhā. pū. 1bha.
vaṭā. | raktā. | pūtajijñā iti ca
aṅgāraveṇuḥ | puṃ | raktavarṇavaṃśaviśeṣe
aṅgāraśakaṭī | strī | cullām | cūlhā
aṅgārā | strī | hitāvalyām | iṅgudīvṛkṣe
pa.gu. | jiyāṃpūtā
sugarcane. ikṣukāṇḍe | āṃkagāṃcha | (Butea
frondosa.) kiṃśukakṣīrake | palāśakali | me.
kathavaktaṃ
aṅgāritam | klī | The early blossom
of kaśaṃka | palāśakalikādau | hārā.
aṅgāritā | strī | latābhāve | cullām | me.
tattatuktaṃ
aṅgikā | strī | kacuke | kam̐culī
aṅgiraḥ | puṃ | tittirapakṣiṇi
aṅguṇaḥ | puṃ | vārttākau | beguna | śa.ra.
aṅguliḥ (rī) | strī | aṅgulyāṃ | pāṇipādāṅgulyām | hāta-pām̐yera āṃgula | a.ṭī.
aṅgurogaḥ | puṃ, klī | aṅgurīyake | ām̐guṭi
aṅgulaḥ
aṅguliḥ }
puṃ, strī | The thumb. karapādaśākhāyāṃ | āṃgūla | gajakaṇikāṭhace | śatiem̐ṭai | karimuṇḍāyabhāge
he. ca. | ṣṭhaṅgāṅguṣṭhe | u. | rā, ni,va. 18 | athāṅguṣṭhaprabhṛtīñcī madhyamānāmikā tathā | kaniṣṭhā
ceti pañca syuḥ krameṇāṅgulayaḥ smṛtāḥ || rā.ni.va.18
aṅgulikaṇṭakaḥ | puṃ | nakhe
aṅgulitoraṇaṃ | klī | lalāṭe candanādyaṅkito'rddhacandracitraviśeṣe | tilaka-viśeṣa
aṅgulitrāṇakam | klī | tannāmakayantre | āṃguṣṭhāna vā āṃguṭi | vā. sū. 25a | tasya lakṣaṇaṃ yathā,
-“aṅgulitrāṇakaṃ dāntaṃ vārkṣa vā caturaṅgulam
dvicchidraṃ golanākāraṃ tadvatkavivṛtau mukham ||” (ā)
aṅgulipañcakam | klī | karāṅgulipañcakaṃ—
yathā, aṅgaṣṭhatarjanīmadhyamānāmikākaniṣṭham
aṅguliparvva | klī | aṅguligranthī
aṅguliphalā | strī | śvetaniṣpāve | rā.ni.
aṅgulimānam | klī | aṅgulyā yojanaparyyantamāne

1.24

yavaiḥ = 1 aṅguliḥ

1.4

aṅgulibhiḥ =
1 hastaḥ

1.2000

hastaiḥ = 1 daṇḍaḥ

1.4-2

daṇḍaiḥ = 1
krośaḥ

1.2

1.33.1

aṅguṣṭhānā | strī | aṅguṣṭhe | aṅgulimātrake
aṅguṣṭhālajī | strī | amnālajīrīge | See
amnālajī
aṅghriḥ | puṃ | drumamūle | rā. ni. va. 2 | ama.
pāde | rā.ni.va.18
aṅghrigranthikam | klī | pippalīmūle
aṅghrijillikāḥ | puṃ | damanakavṛkṣe
aṅghrināmakāḥ (nāman) | puṃ | damanakavṛkṣe
vṛkṣamūle | rā. ni. va. 2 | ama.
aṅghripaḥ | puṃ | vṛkṣe | rā.ni.va 2 | halā.
aṅghriparṇikā
aṅghriparṇī }
strī | pṛśniparṇyām | ḍhāṃkūliyā | bhā.pū. 1.gu.va
aṅghribalā | strī | pṛśnipaṇyāṃm
aṅghrivalliḥ (kā)
aṅghrivallī }
strī | pṛśniparṇyām | ḍhāṃkūliyā | a.ṭī.ra.
aṅghriṣaḥ | puṃ | tannāmakatālurīge | See adhuṣaḥ
aṅghrisandhiḥ | puṃ | pādagulphe
aṅghriskandhaḥ | puṃ | gulphe | pām̐yera gom̐r̤āli
he ca.
aṅguṣṭā | puṃ | pādagulphe
acaraṇā | strī | yonivyāpadviśeṣe, yatra yoniḥ
prathamameva maithunādviratā bījaṃ na gṛhṇāti | evamaticaraṇāpi yoniratimaithunāt na bījaṃ gṛhṇāti
maithunāt pūrvvameva rajonisāraṇāt acaraṇāticaraṇayoḥ vīryye bhāvasthitaṃ bhavatīti kecit | acaacalaviṭ | puṃ | kīkale | śa ca
acikitsyaḥ | tri | cikitsitumaśakye
acikuraḥ | puṃ | khālitye | ṭauku
acintyajaḥ | puṃ | pārade | rā. ni. va. 13
acintyaśaktirasaḥ | puṃ | raso'yaṃ navajvare
vyavastheyaḥ | asya mātrā raktidvayam | atrānupānaṃ
dhānyapippalīkvāthaḥ raso'yaṃ baddhapāṣāṇo bālukāyantreṇa laghupuṭe pāṃcyaḥ | atra pāradādviguṇopathyanānāmārkaikī bhāgaḥ, lauhakṣārau bhāgaḥ, cauhāṅgaṃ
baikrāntaṃ | dravyasa dārthaṃ bhṛṅgarājakasena saṃmardaṃ
parpaṭīvat pacet | tato bhāvanādravyāṇāṃ pratyekaṃ

1.33.2

1.33.3

ajāpayaḥ
ajāpriyā
ajāmāṃsam
ajāmūtram
ajāmedaḥ
ajāviṭ
ajānnā
ajākṣī
ajākṣīram
ajitatainnam
ajinam
ajinapatrā
ajinapāyikā
ajinapatrī
ajinayoniḥ
ajiraḥ
ajihnaḥ
ajogarttaḥ
ajīrṇam
ajīrṇakaṇṭakarasaḥ
ajīrṇajaraṇaḥ
ajīrṇī
ajeyaḥ
ajjaṭāḥ
ajmalaḥ
añcakam
añjanaḥ
añjanam
añjanakam
añjanaḥ
añjanakeśikā
añjanakeśo
añjanagur̤ikā
añjanacayam (tritayam)
añjanāmikā
“dāhatodavatī tāmrā pir̤akā vartmasambhavā | mṛdī
mandahajā sūkṣmā jñeyā sāñjananāmikā ||” bhā.ni.
añjanabhairavaḥ | puṃ | sannipātikajvare rasaḥ
yathā,—“sūta-tīkṣṇa-kaṇā-gandhamekāṃśaṃ jayapālakaṃ
sarvaistulyamitaṃ jambīradiṇā ca supeṣitaṃ | netrāñjanena hantyāśu sannīpadravamuddhatam ||” bhaiṣa.
atra ekāṃśamiti pratye kamaikāṃśam | tīkṣṇaṃ tīkṣṇalauham | ra.sā.saṃ.sānnipā.jva. | añjāñjanaṃ vidhiḥ
añjanayugmam | strī | lītī'ñjane rasāñjane
ca| vā. su. priyaṅgavādiḥ
añjanarasaḥ | puṃ | sānnipātikajvare nasyam
iha dvyaṃśaḥ pāradaḥ | maricacūrṇaṃ samam | ra. sā. saṃjva. ci.| anyaḥ sānnipātikajvaradāhe | tatra vāñjikaṃ
hiṅgu | rasakaṃ khaṭikārī
añjanavidhiḥ | puṃ | netraprasādhanabhede | yathā,
“atha samyagdīptasya prātarañjanamācaret || añjanaṃ
kriyate yena taddravyaṃ cāñjanaṃ matam || rasau vaṭau tathā
cūrṇamiti vividhamañjanam | yathāpūrvyaṃ balaṃ teṣu
śreṣṭhamāhurmanīṣiṇaḥ || tatrādye'kaṃ tridhā proktaṃ lekhanaṃ
ropaṇaṃ tathā | snehanañceti” | teṣu lekhanaṃ cāratīkṣṇāmlarasairañjanaṃ netravatmadidoṣaharam | ropaṇaṃ

1.33.4

sasne haṃ kaṣāyaṃ tiktaṃ dṛṣṭivalavarddhanañca || madhuraṃ snehasambaddhaṃ dṛne netrardda hanārtham | hareṇumātrāṃ kurvīta
vartī tīkṣṇāñcane bhiṣak | rasakriyānṛkṣamā syāt
vivir̤aṅgenitā matā | madhyamā sā vivir̤aṅgā hīnā
lekavir̤aṅgikā || śalākā snehane cūrṇaṃ catasraḥ
prāṅgarañjane | ropaṇe tāsu tisraḥ syustī kṣme lekhane
smṛte || mukhayīḥ kuñcitā ślakṣṇā śalākāṣṭāṅgulīnmitā | aśmajā dhātujā vā syāt kalāya parimaṇḍalā | suvarṇarajatībhūtā śalākā snehane smṛtā
tāmralohāśmasañjātā śalākā lekhane matā || aṅgalītu mṛdulena ropaṇī kathitā budhaiḥ || athāśrukaulayan
dṛṣṭī antaḥsañcārayecchanaiḥ | añjite vartmanī
kiñcit cālayeccaiva-mañjanaṃ | apetīṣadha-sambandhaṃ
nivṛttaṃ nayanaṃ yadā | vyādhidīptantu dhīgmābhiradbhiḥ
prakṣālayettadā | dakṣiṇāṅguṣṭhakenāci tato kāmaṃ
savāsasā | ūrddha vatmani saṃgṛhya śaukṣṇaṃ vāmena
cetarat | nikṣipyane na makṣṇātrapānānnī tyāgastannibhiḥ
acirīṇāya doṣāḥ survvitītupīr̤itadṛśaḥ | prātaḥ
sāyañca tanvānnera bhakte'tī'ñjayet sadā | kaṇḍūjādyaṃ -
'ñjanaṃ tīkṣṇaṃ cūrṇaṃ vā yojayet punaḥ| tīkṣṇāñjanābhiañjanādigaṇaḥ | puṃ | añjanaphalinīmāṃsīpadmotpalarasāñjanamadhukanāgāhvarūpī vargaḥ | saca
viṣāntardāhapittaghnaḥ | vā.sū.15 a.| sauvīrāñjanaṃ,
rasāñjanaṃ, nāgakeśarapuṣpaṃ, priyaṅguḥ, nīlotpalaṃ,
vīraṇā mūlaṃ, nalinaṃ, madhukaṃ, punnāgaśceti | su.sū.38a.
añjanāparyāsacūpe
See kālāñjanī | ṣadmanyām | āñjanāī | añjanī lepakāriṇī
hārā. | he.caḥ 4 kā. | candramuṣpikāyām
añjanāmbhaḥ | lī | añjanajalai | Liquid
añjanikā | puṃ | gandharājñāyām

1.33.5

1.33.6

aṇujyotiḥ | lī | sīkaṭahī | vā, śā. 5a.
62 ślo.
aṇutailam | klī | keśagatarīge tailaviśeṣaḥ
vā. sū. 20 a. u. 22a.
aṇusṛṣṭiḥ | puṃ | viṣamuṣṭhī, mahānimbe | rā.
ni. va. 4
aṇurevato | strī | (Croton polyandrum).
dantīvṛce | pa. su. | rā. ni. va. 6
aṇubrīhiḥ | puṃ | sūkṣmadhānye | rā. ni. va. 16
tatparyyāyaḥ - prasārikā (ra)
aṇḍam | puṃ, lī | muktī | rā. ni. va. 18
ḍimbe | ḍim, āṃṇḍā | tatparthyāyāḥ, - peśī,
aṇḍakaḥ | puṃ | aṇḍakīṣe | he. ca. | cudraḍimbe
aṇḍakoṭarapuṣpā | strī | ajāntrām | nīlabuṅgā iti kī ke | rakṣāṃ.
aṇḍakoṣaḥ | puṃ | vṛdamale | iyarṣaṃ | aṇḍakoṣa | rā. ni. va. 18 | tatparthyāyāḥ, -
muṣkā, vṛṣaṇaḥ, (a) | aṇḍaṃ, pelaṃ, aṇḍakaḥ, (he
sīsā (ja | phalakīkṣakaḥ (tri) | phalaṃ (ke)
bījapeśikā (rā) | aṇḍakoṣalakṣaṇaṃ - raitaḥsūtrasamāvaddha kīśagarbha'vatiṣṭhate | raitaḥkhāvadvāyugalaṃ
granthābhaṃ cākhavarṇulaṃ | bhūṇasyīdaravaiṅgathyāḥ paśyā
udaragahare | tiṣṭhetātkṛṣṭyanaināṅgoḥ kīṣamāyāti
taddayam | daciṇasyāt sthūlataraṃ vāmākhaṃ nimnalambi
ca | vāmaṃ raitasikaṃ sūtraṃ yatī dīrghataraṃ parāt
uparyuparisaṃsthānasraratanvena nirbhitaḥ | kīṣī raitasike sūtre ghace'ṇḍayugalaṃ tathā | tanīrandhrantarī
raktaḥ saṅgocanaguṇānvitaḥ | tanīvāṃhyacca rmamayī
līmabhiḥ katibhiścana | tanīsikkarasthānantaraitayā
bhidyate dvidhā | tadrandhrayamadhyānte puṃsī'ṇḍayugalaṃ
natu | udarādvetasaḥ mūtre paścādbhāgamavākhyīḥ
niyataṃ samanuprāpte gharāñjāyudinairbhaveti || attiriti
kaścit
aṇḍakoṣakaḥ | puṃ | aṇḍakoṣe | śa.ra.
aṇḍagajaḥ | puṃ | godhūme

1.33.7

aṇḍajaḥ | puṃ | matsye | pakṣiṇi | bhā.pū.2bha.
aṇḍajā | strī | śaraṭe | vi. | saṃrpe | matsye
pakṣiṇi | me.jatvikāṃ | mṛganābhī | vā. hemā.
aṇḍaparṇaṃḥ | puṃ | malāvaḍatarau | cati.
aṇḍapeśī | strī | kīṣe | muṣkau | he. ca.
aṇḍaskandaḥ | puṃ | aṇḍeṣu skanda dūva, aśvasyāṇḍarīgaviśeṣe | tallakṣaṇaṃ yathā - prakopānmārutādīnāṃ
kāraṇaṃḥ pūrvvacīditaiḥ | aśvasrandasturaṅgāṇāṃ jāyate
bahusaṃjñakaḥ | tasya rūpaṃ cikitsānca bhedaścaiva samāsataḥ | pravakṣyāmi yathāśrīgaṃ vājināṃ hitakāmyayā
aṇḍagajaḥ | puṃ | cakramadda' cupe | rā. ni va. 4
vraṇau dūṣayadvāyuḥ so'nyā yasya saṃsṛtaḥ | tasya
suptāśvajaṅghā kau rogī vātakhallasaṃjñakaḥ || yadaṅgaṃ kampate'tyantaṃ tena pādena khañjati | sarjaṅgaṣṭhasya tasyātha
vedanā sumahatīrbhavet || śūnatā sumahatī caiva raktatā
klaśatāpi vā | bhavet picena duṣṭena pir̤akānāñca
sambhavaḥ || śūnī paktī tṛṭklāsau sruktau yasya savedanau
vikasannena yuktāsrau tasya pratākhabnādiśet || sparśataḥ
kaṭhinau rūkṣau rūpataścaiva yau saha | vraṇau yasya
vātasya sa raktākhyaḥ prakīrttitaḥ || tasmin sarvvāḥ
prayoktavyāḥ kriyāḥ pītākhyabodhitāḥ || śūnī tu
kaṭhinau rūkṣau vraṇau mandavedanau | kṛcchramutrasa
vātasya mūtrakośañca śayate | klī bāṇḍaḥ sa tu vijñeya
aupāṇḍaum̐ vaidhadhīccharaiḥ | nikṛṣṭaṃ kaṭutailena cāṅga
svedañca kārayet || jayadattaḥ 50 a.
aṇḍahastī| puṃ| cakramardavṛkṣe| rā.ni.va 5
aṇḍāluḥ| puṃ| matsye | śa.ca.
aṇḍikā | strī| yavacatuṣṭayaparimāye| ca
aṇḍinī | strī | sāmnipātikayonirogaviśeṣe
lakṣaṇaṃ-"atikāya-sṛṣṭītāyāsavṛkṣā khaṇḍino

1.33.8

bhavet|" su.ci.
aṇḍoraḥ | puṃ | puruṣe | me. rucikaṃ
aṇvasthi | klī| makṣivasthādisye sūkṣmāsthi
su.śā.
aṇvī | strī | aṅgulī
atandrā | strī | kāki iti khyāte phala | ṭhāṃ
iti ca loke | aci
ataruṇadāvaḥ
ataruṇadāraḥ (kaḥ)
} puṃ| ḍaṇḍārake| bijator̤akaṃ | siṃ viddhārā
"ataruṇadārurāhāpurāḥ|" bhā.pra. 1 bha. sandhikañca.ci.
atalasṛk | klī | jale| he.ca 4 kā
अतसी । स्त्री। (Linum Usitatissimum)
Common flax. nubhāhace | masināṃ | hiṃ
tisi | tai nalapramasiṃketu | tatparyyāyāḥ, - caṇakā,
umā, caunī, rudrapatnī, suvarcalā, (ra) | picchilā,
devī, madagandhā, madotkaṭā, kṣumā, haimavatī,
sunīlā, nīlapuṣpikā, pārvvatī | guṇāḥ-madhurā
balakārikā kaphavātavarddhanī, īṣatpittaghnī kuṣṭhaghātanī ca | rā.ni. va. 16| gurūdurbiddhī snigdhā
guruḥ vātāsrajida | mada. va. 10
atasītailam | klī | atasījātataile | masināra taila | guṇāḥ - madhuraṃ picchilaṃ vātaghnaṃ madagandhi kaṣāyaṃ kaphaharaṃ kāsaharañca | rā.ni.va. 15
āgneyaṃ trigdhīṣṇāṃ kaphapittakṛt kaṭupākamacakṣuṣyaṃ
balyaṃ vātaharaṃ guru | malakṛt rasataḥ svādu grāhi
tvagdoṣahaddaghanam | vastau pāne tathābhyaṅge nasye karṇasya
pūraṇe | anupānavidhau cāpi prayojyaṃ vātaśāntaye
bhā.pra. tailava.
atikaṭuḥ | tri | ninnādikṣaye
atikaṇṭaḥ (kaḥ) | puṃ | khaḍugīcurake| durālabhāyām | mada. va. 1
atikandaḥ (kaḥ) | puṃ| hastikandanāmamahākandaśākaṃ | rā.ni. va. 7
atikāyaḥ | tri| sthūladehe | sthūla śarīra
"ati kāya-sṛṣṭītāyā-sarukṣā-slaṇḍinī bhavet|"
bhā.ni.
atikṛśaḥ | tri | atidurdhvale
atikesaraḥ | puṃ | jhujhakāpuṣpavṛkṣe | 8kokaṇa

1.33.9

1.33.10

yasya mūle palaṃ vā vacākāraḥ kaṭurasaśca | rā. ni.
saptaparṇahace
aticchalā
aticchatrikā
}strī | śatāhvāyām | śulū
rā.niva. 4| mada va. 2 | vā.
u.4a. | "aticchatrā palaṅkaṣā|" si. yau. unmādaci. saptārṣeśacūrṇate | madhūrikāyāṃ | maurī| ca
ci. ka. | chatrabrace | yasya mūle palaṃ vā vacākāraḥ
kaṭurasaśca | bhūtasṛṇe | rā.ni. | viṣāṇikāyām
bā.sū.26a. | tannāmakamadhaupadhau | See cauṣadhiḥ
atijāgaraḥ | puṃ | nīlakrauñce | rā.ni.va. 16
atijumbhraḥ | puṃ| vāyurīgaviśeṣe | vai.nigha.
atitapasvinī | strī | gauracasukṣmāyām
gorakṣa cākuliyā | bhā.pū. 1bha. gu. va.
atitarpaṇam | klī | atitṛptau | vā. sū. 8a.
atitoyā | strī | gandhadurvvāyām | rā.ni.va.8
atitīkṣṇaḥ | tri | maricādau | puṃ| śobhāñjanahace | strī | ajamodāyām
atitṛptiḥ | puṃ | pittajanyarogaviśeṣe | vai.
nigha.
atitojinī | strī | viṣaṇāyām | tejabala,
tejavatī| mada. va 1
atidagdham | klī | agnidagdharīge | atidagdha
māṃsāvalambanaṃ gātraviśleṣaḥ śirāsnāyusaṃkośotyāpādanamatimātraṃ, jvaradāhapipāsā mūrcchīṣṭhīpradravā
bhavanti | vraṇaścāsya cireṇa rohati rūḍhaśca vivarṇo
bhavati | pra eptābhipratapanaṃ kāryyamuṣṇaṃ tathauṣadham
ityādi | su. sū. 12a.
atidāhaḥ | puṃ | atisantāpe | vai. nigha.
atidīptiḥ | strī | śvetasurasāyām | śveta
bāṃī tulasī | vai. nigha.
atidoṣyaḥ (kaḥ) | puṃ | raktacitrake | rā.ni.va6
atiduṣṭaḥ | puṃ | godhūrake | vai. nigha.
atideśaḥ | puṃ | prakṛtasthānāgatena sādhanam
yathā--"anenāsa vāgururuṃ'patiṣṭhate tenīdāvarcaḥ
syāditi | su. u. 65 a.
atinidratā | strī | kaphahaḍijantharogaviśeṣe

1.33.11

su. sū. 15 a
atipakkamāṃsam | klī | pākādhikasiṃḍamāṃse
guṇāḥ- atipakkantu yanmāsaṃ virasaṃ vātalaṃ guru
vai. nigha.
atipakvakṣīram | klī | atiślataghanasūrdhe
ghanībhūta dugdhaṃ | idam atiguru | "bhavetkṣarīyo'tiślatam |” vā. ṭī. hemādrau kṣārapāyiḥ
atipannaḥ (kaḥ) | puṃ | śākatarī | śeguna
gāṃchā rā.ni.va. 6 | unmāda-ci. mahāpaiśācavṛte
hastikandanāmamahākande | rā. ni. va. 7
atipatrā | strī | (Sida cordifolia.)
balāyām | beṭhavanā | hiṃ kharelī
atipātitam | klī | asthibhaṅgaviśeṣe | tenāsthi
niḥśeṣeṇa bhinnaṃ bhavati | su. ni. 15 a.
atipicchaḥ | puṃ| śvetatatāṃbulau | vai. nigha.
atipicchalā | strī | kṣumāyāṃm | ghṛtakumārī| vai. nigha
atipiñjaraḥ
atipor̤akaḥ
} puṃ | drumapraṇau | ca
अतिबला । स्त्री । (Sida rhombifolia.)
pītavalāyām| pītavarṇa beṭhavalā, pīta-bāṃkuni
hiṃ kakahiyā| maṃ piṭāriṇī| tatparyyāyāḥ, -
balikrā, balyā, virūṅkatā, vāyasūpikā, ghaṇṭāśītā, śītapuṣpā, bhūribalā, tryaṅgagandhikā | guṇāḥ
—tiktā kaṭuḥ vātaghnī kṛmighnī dāhatṛṣṇānivarhaccharddiledīpaśamanī ca | rā. ni. va. 4 | śītalā
madhurā balakāntikṛt | snigdhā grāhiṇī vātaraktaraktapittakṣataghnī ca | mada.va. 1 | harrenmahābalā ṛcchraṃ
sarvvavātānulomanī | ityādivibalā mehaṃ payasā
sitayā samam || bhā.pū. 1bha.gu.va. | sū.sū. 36 saṃgrahane
ca.sū. 4a. | sū. sū. krimivi. | ci. kra. ka. vallī
kṣīrīgaci. | vā. u. 40 a. | śvetavāluyāke
gaurakhataṇḍulāyāṃ | gorakṣa cāṃkūliyā, kāṃkiyā
kiṭaṃkī | viṣṇu-nārāyaṇataile | śatāvarīyau. sā.kau.
ci.kra.ka. vallī-ketakyāditaile
atibhāragaḥ
atibho
atibhojanam

1.33.12

guṇāḥ—ālasyagauravātīpasādāṃśca kurute'dhikam
sū. sū. 46a kṛtānnava.
atimaṅgalyaḥ
atimañju lā
atimaṇḍalaḥ
atimatsyaḥ(kaḥ)
atimuktaḥ(kaḥ)
atimuktakā
atimuktatailam
guṇāḥ—vātapittaghnaṃ keśyaṃ snigdhaṃ guru śītalañca
vā. ṭī. hemā
atimuktā
atimodanī(dinī)
atimodā
atiyavaḥ
atiyuktaḥ
atiyogaḥ
atiraktaḥ
atiraktā
atirasaḥ
atiraso
atiruhā
atirurucaḥ
atirecakaḥ
atirogaḥ
atiromaśaḥ
atiromaśā
atilaṅghitam
—parvvabhedo 'ṅgamaddenya kāsaḥ śotho mukhasya ca
tṛṣṇāśī'ruciścakṣā daurbalyaṃ śrotranetrayoḥ | manasaḥ
sambhramo'bhīkṣṇa-mūrddha vāta-stamo hṛdi | dehāgnibalahāniśca laṅghane'tikṛte bhavet || ca. da.
atilambī
atilohitagandhaḥ
ativartulaḥ
atividāhī
atividyā
ativiṣaḥ(ṣā)
atibījaḥ
atibṛhatphalaḥ
ativyathā
ativyāyāmaḥ
atiśaṣkulī
guṇāḥ—rucā sni dhdhapittāsraghnī guruḥ viṣṭambhinī na
cakṣuśyā ca | bhā. pū. kṛtānnava.
atiśārivā
atiśūkaḥ
atiśūkajaḥ
atiśṛtakṣīram
atiśoṣaḥ
atisakhyā
atisarjanam
atisāndraḥ
atisāmyā
atisāraḥ
atisārakī
atisāraghnaḥ
atisāraghnī
atisārabheṣajam
atisāravāraṇarasaḥ
atisārasyā
atisūkṣmaḥ
atisevanam
atisaumyā
atisaurabhaḥ | puṃ | āmravṛkṣe | bhā. pū. pha. va.
atiskandhā | strī | raktatulasyake | vai. nigha.
atisthūlavarmā | puṃ | duṣṭavraṇaviśeṣe | ca.
atisnigdhaḥ | tri | atyantasnigdhe | tasya lakṣaṇam
—kaphaprasekaḥ śiraso gurutendriyavibhramaḥ | lakṣaṇaṃ
tadatisnigdhe rūkṣe tata pradāpayet || vai. nigha.
nasyaci.
atisravā | strī | mayūravallayām | mūśaṃvā
vai. nigha.
atisnigdhasandhiḥ | puṃ | sandheratiśayasnigdhe

1.33.13

sañcicyutaṃ saduścairavasthānaṃ | tena sandhyasthibhathīrevātikrāntā vedanā ca| su. ni. 15 a. | See bhagnaḥ
अतीसारः । पुं । Diarrhœa or dysentry.
atīva sarati, prakṛtimatikramya gudamārgeṇa saratīti
atīsāraḥ | svābhāvyātīdarāmayaroge, bahūdakamalaniḥsaraṇaroge | tasya nidānaṃ gurubhojanādikam
tasya niruktiḥ-rasādidravadhātūnāmagniṃ mandīkṛtya
malena saha miśritānāṃ vāyunā cādhaḥpraśastānāṃ
atiniḥsaraṇādatīsāra ucyate | tasya ca pūrvarūpaṃ
—hṛdayanābhiguhyodarādisthāneṣu sūcīviddhavadvedanā,
kāyāvasādavāyumalavivandhataurbalyadāhānāparipākādikañca | sa ṣaḍvidhaḥ vātapittakaphasannipātaśokāparipākajabhedādvarttata | tatra vātaje malasyālpatā
'nilatā rūkṣatā pakvatā tathā gude saśabda vedanamalpaśīghramaniḥsaraṇañca lakṣaṇaṃ bhavati | pittaje ca malasya
haritapītalohitavarṇatā tṛṣṇāmūrcchādāhāḥ maladvāre jvālā calañca lakṣaṇam ; kaphaje ca śuklagār̤hasakaphāmagandhiśītalamalā niḥsaranti, rogī sarīmāñcaya bhavati | sānnipātike ca vātajādi-lakṣaṇāni dṛśyante, prāyaśaścātra malāḥ śūkaravasā-māṃsadhāvanavārisadṛśanti | śokaje ca guñjāphalasadṛśaśoṇitaṃ kevalaṃ malamiśnitaṃ malarahitaṃ vā sarati,
tanna malasahitaṃ cet durgandhaṃ malarahitaṃ cennirgandhaṃ
bhavati | āmātisāre ca nānāvarṇaṃ vāraṃvārañcātisāryyate, tathā tatodaraśūlamatīva jāyate | śratīsārasya cāsādhyalakṣaṇaṃ—malasya kṛṣṇa-snigdhatā,
yakṛtkhaṇḍavat kṛṣṇa-raktavarṇatā, ghṛtatailavasā majjadadhidugdhamāṃsadhāvanavārisadṛśatā, kṛṣṇa-nīlavarṇatā,

1.33.14

īṣatkṛṣṇarucirūkṣatā, śikhipṛcchavat vividhavarṇacandrakayuktatā, ghanasruvagvimlastikāmatā, sugandhapūtigandhavahnulatā ca, tayā tṛṣṇādāhamohakā radarśanaṃ,
hikkāśvāsapārśva śūlaindriyacittamohāḥ guhyābhyantaravalipākaḥ pralāpaśca, tathā gudasaṃva raṇākṣamatā balamāṃsādīnatā atīvodarājñānaṃ śothaḥ, maladvārasya
pakvatā sakhe'pi gātrasya śītalatā upadravāśca
cikitsā-khaṇḍapaddhati pradarśanīyā | atīsāre nānāvidhadravadhātuniḥsaraṇama anyatra kevalameva kaphaniḥsaraṇamityatisārapravāhikayorbhedaḥ | iti mādhavakarasaṃgrahādatīsārasaṃgrahaḥ | śāṅgaṃdharastu bhayajamuktā
satavidhamāha | tasya samprāptiḥ saṃśaśyāpāṃ dhāturantaḥkṛśānaṃ varcomiśrī mārutena praṇunnaḥ | ḍaḍḍīlovācaḥ
saratyeva yasmādvyādhiṃ ghoraṃ taṃ latīsāramāhuḥ
hṛnnābhipā yūdarakucitodagātrāvasādānilasannirodhāḥ
viṭūsaṃjña ādhmānamathāvipākī bhaviṣyatastasya puraḥsarāṇi || tasya nidānam—gurūtisnigdharūcauṣṇadravasthūlātiśītalaiḥ | virūddhādhyaśanājī rṇaira sātaiścāyāpi bhojanaiḥ || snehādyairatiyukteśca mithyāyuktairviṣānnayāt | śokodvegāmbumadyātipānāt sātmyārtuparyyayāt || jalābhiramaśairvaigavighātaiḥ kṛmidoṣataḥ
nṛṇāṃ bhavatyatīsāro lakṣaṇaṃ tasya vakṣyate || su. u.
40 a. | sa ca vātapittakaphasannipātaśokāmajabhedāt
par̤idha iti | athātisāra-lakṣaṇam--anilenātha
vihitaṃ sam̐ śūlā cāpi rūājinaḥ | atīsārastathā
cānyaḥ sannipātena jāyate || saḍḍīcitāṅgaḥ khānina
sakaphaṃ yī'tisāryate | alpaṃ tatu saśabdañca purīṣaṃ
bahu vā ghyaḥ || tasya vātātmakaṃ vidyādatīsāraṃ

1.33.15

vicakṣaṇaḥ | pittajaścaiva vakṣyāmi jñeyaścaija samāsataḥ | khedadāhaparītānāṃ lakṣayenmatimān bhiṣak
strāveṇa nīlaraktena visragandhena pittajam || mandāhārastathā vāhī dṛṣṭaromātipīr̤itaḥ | śyāmaiḥ
sapicchilairbhinnairvidyāt jñe sama'dvavam || sannipātātmakañcaiva sarveṣāṃ lakṣaṇairyutam | virūpaṃ dvandvajaṃ
jñeyamatīsāraṃ vicakṣaṇaiḥ | atīsārāḥ samuddiṣṭāḥ
śālihīcādibhiḥ purā || ja dṛ.42a.
atulaḥ | puṃ | karṇe | tilakavṛkṣe | śa.ca.
atṛptiḥ | strī | tṛtiśūnye | aparatoṣīpa
atejāḥ | strī | kāyāyām | rā.ni.va. 21
attaḥ | puṃ | aṅge | uṣā.
attaḥ | puṃ | sūrye | vai. nigha.
atyaḥ | puṃ | aśve
atyagniḥ | puṃ | kṣudhādhikye | ca. da. agnimā.
ci. | bhasmake | vija.ra.
atyantapannā | strī | kamalikāyām | vai. nigha.
atyantaśoṇitaḥ | vi. | atirakte | strī
suvarṇagairike | vai nigha.
atyantasukumāraḥ | puṃ | (Panicum Italicum) kandarpāhnace | kaṅguṇyām | rā. ni. va. 16
atyambupānam | klo. | mātrātiriktavāripāne
taddoṣī yathā-ayambupānānna vipacyate'nnaṃ ananu
pānācca sa eva dīpaḥ | tasmānnaro vahnivivarddhanārthaṃ
muhurmuhurvāri pivedabhūri || iti jalapānalakṣaṇam
rā.ni.va. 14
atyamlaḥ | puṃ, kī. | (Spondias mangifera.) śramlāhe | (ṭaim̐kula | rā.ni.va.6 | See
tikṣiḍī | vanamātuluṅge | mātuluṅge | vi.atyantāmlarasayuktī
atyamlā | strī | mātuluṅgāhnace | vanavījapūre
madhuramleṣu, madhuṭoṃvā vā madhūṭlabbū | rā.ni.va 121
maśoṃkaikūr̤ī | ratnā cittiāyām | śa.ra.
atyamlapaṇī | strī | vajraśṛṅgī latāviśeṣe
kar̤avaḍavaili | hemagauli | rā.ni.va.3 | tatparyyāyaḥ,

1.33.16

—tīkṣṇā, kacchurā, vajraśuṇṭhā, karavar̤akallī,
vajjrā, arugṇavādinī| amlīkṣmām | abhiskṛn
guṇāḥ-atyamlaparṇī tīkṣṇoṣṇā plīhaśūlavināśinī
vātahṛddīpanī rucyā yuktāgne grāmayāpahā || rā.ni
va.3 | mātrā. 3 māṣā
atyayaḥ | puṃ | nāśe, dīrṣe, kṛcchra | ranā. ane.
va. | me. yavikāṃ
atyarkaḥ | puṃ | śuklākevṛce | (śveta ākanda
gāṃha | rā. ni. va. 10
atyānandā | strī | kaphajanyayaunīrogaviśeṣe,
yena strī grāmyadharmeṇa santoṣaṃ na labhate | aśānandā
na santoṣaṃ grāmyadharmeṇa vindati | bhā. ma. kha. 4bha.
yonirogaci.
atyāraktā | strī | japāpuṣpavṛkṣe
atyālaḥ | puṃ | raktacitraka-vṛce | rā.
atyugram | klī. | hiṅguni | mada. va. 2
atyugragandhā | strī | kāśmīrīkaṇyom | kṛṣṇāparājitāyām | ajamodāyām | mada. va. 2
atyudīrṇā | strī | duṣṭavyadhnaviśiṣṭe | yatra tīkṣṇāmahāmukhaśraśleṣa vedhī bhavati | su. śā. 8a.
atyūhaḥ | puṃ | kālakaṇṭhapakṣiṣi | dātyūhe
me.'havikāṃ
atyūhā | strī | nīlaśephālikāyām | nolikāyām | me. havikāṃ
atriḥ | puṃ | ṛṣiviśeṣe
atrigajātaḥ | puṃ | candre | he.
adanam | klī. | bhakṣaṇe
adantaḥ | tri. | dantahīne
adalaḥ | puṃ | hijjalavṛkṣe | śa.ca. | chute
adalā | strī | ghṛtakumāryyām | rā.ni.
adarśaḥ | puṃ | sahāmūlake | var̤a mūlā
adārikā | strī | kacakamale, pracītupatre
ulaṭū kaśvala | vai. nigha.
aditiḥ | strī | gavi | ke.
adṛk | tri. | andhe
adṛg | puṃ | chute | u.
adṛr̤haḥ | vi. | asthire | strī. | tṛṇaviśeṣe | vai.
nigha.
adbhutasāraḥ | puṃ | khadirasāri | rā. ni. va. 8
adyam | klī | dhānye
adyatanaḥ | vi | adyabhave | ājikāri
adyaniḥ | puṃ | agnau | u.

1.33.17

1.33.18

tāludeśe raktadoṣajanyalīhitāntikasthūlaśothaḥ, tena
ca jvaratīvravedanā ca bhavati | mā. ni.| tallakṣaṇaṃ
—grīphalaśrī līhitastāludeśe raktājjñeyaḥ sī'dhuṣo
rugjvarāḍhyaḥ| su.ni. 16 a.
adhvā| puṃ| vartmani| pathi
adhvagaḥ| puṃ| uṣṭre| adhvatare| he. ca.
adhvagabhojyaḥ(gyaḥ)| puṃ| ābhrātakavṛkṣe
trikā.
adhvagavallabhaḥ| puṃ| āmrātakavṛkṣe
adhvagacchamī| puṃ| khacare, pakṣiṇi| vai. nigha.
adhvajā| strī| svarṇalīcape| rā. ni. va. 4
adhvaniṣevaṇam| klī| adhvacalane| vai. nigha.
See caṃkramaṇe
adhvarā| strī| medāyām| bhā. pū. 1 ha. va.
adhvaśalyaḥ| puṃ| | apāmārge| rā.
adhvaśoṣaḥ| puṃ| pathibhramaṇavyaśrīśarīrī adhvapraśītī khattvāṅgāḥ saṃbhraṣṭapauruṣacchaviḥ| prasruptagātrāvayavaḥ śuṣkalībhagalrānanaḥ|| ni.
adhvasiddhakaḥ| puṃ| sindhuvāravṛkṣe| rā.ni.va.4
adhvāṇḍaśācavaḥ| puṃ| śvetaśākavṛkṣe| (śauṇā
gāṃch| hiṃ nāuyā śīśāla| śa. ca.
adhvāntaṃ| klī| sāyaṃkāle
anaṃgumatphalā| strī| kadalīvṛkṣe| jaṭā.
anaḥ| klī| śnane| uṣṇā.
anagnā| strī| kārpāsyām| kārpāsa| vai.
anaghaḥ| puṃ| gaurasarpape| rā. ni. va. 16
anaṅgaḥ| puṃ| gaurasarṣape| vai nigh.
anaṅgam (kam) | klī| manasi| śa. ra.
anaṅgasundararasaḥ| puṃ| vājīkaraṇādhikāre
rasaḥ| sūtasya palaṃ gandhakasya ca palaṃ raktakusudarasaiḥ
dinacayaṃ bhāvayet| tato bālukāyantre praharamātraṃ
pacet| athātya raktabaṃdhakapadmatha tadbhāvarasena dinaikaṃ
bhāvayet| ra. sā. saṃ.
anaṅkajihvā| strī| gījihvāyām| (gaujihvābhāṃka| rā. ni. va. 4
anaḍuhī| strī| stīgavi| See anaḍḍāhī
anaḍḍān| puṃ| vṛṣe| bhā. pū.| ratnā.
anaḍḍāhī| strī-gavi| gauṃī| halā.

1.33.19

anaṇuḥ| puṃ. klī| sūkṣmadhānye| masūradhānaṃ| vai. nigha.
anadyaḥ| puṃ| gaurasarṣape| rā.
anantaḥ| puṃ| durālabhāyām| vai. nigha. 2ma.
amalādicūrṇe, sarvvajvare| sindhuvāravṛkṣe| abhrakadhātau| rā. ni. va. 12
anantakāḥ| puṃ| mūlake| nalavṛkṣe| hiṃ. narakaṭa| mada. vaṃ. 1
anantamūlam| klī| karālākhyauṣadhe| sugandhāyāṃ| vacāmidem̐| śa. ci.| anantāyām
anantamūlī| strī| durālabhāyām| raktadurālabhāyām| vai. nigha.
anantaratnukā| strī| kharparapīṭhikāyām
(āṃkhe piṭṭe| vai. nigha.!
anantavātaḥ| puṃ| tannāmakaśirorogaviśeṣe
lakṣaṇaṃ—doṣāstu duṣṭāstraya eva manyāṃ saṃpīḍya
vāṭāsu 'jaṃ sutītrām| kurvvanti cīḍāṃñcibhu.vi
śaṅkhadeśe sthitiṃ karītyātha viśeṣatastu || gacchasya
pārśve tu karoti kampaṃ hanugrahaṃ locanajāṃśca rogān
anantavātaṃ tamudāharanti dīṣatrayītthaṃ bhirasī vikāram|| mā. ni.
anantā| strī| khanāmaka|talatāyāṃ| anaṅghamūla| hiṃ anantamūla| su. miśra. a.| śāriveti
uttarāpathe prasiddhā| rā. ni. va. 12| See
sārivā| ca. da. pi. jva. ci. śirīṣīpe| "kālīyacandanāntā|" bhā. ma. kha. 4 bha. garma-ci.
"anantā śārivā rāstrā"| bhā. maṃ. kha. 1bha.
jvare śārivāḍhī| "anantā bālakaṃ mustam"
ca. sū. 4, 31 dṛśa.| dūrvvāyām̐| he. ca. 4
svarṇakṣīryyā| pa. su.| lāṅgalyāṃ| pa. su.| bhā. pū.
1gu. va.| durālabhāyāṃ| pa. su.| bhā. ma. kha. 4bha.
su. rī. ci.| “karpūranantā khadirārimeda.......|”
vā. 15a. priyaṅgavādi-va.| priyaṅgvādi-dūrvvādiva.
hemā. ahaṇaśca| "droṇānanā niśvavāsāmamṛtā
padmādrajī yījanavallyanantā|" nīladūrvvāyām
bhā. pū. 1| rā. ni. va. 23| gīlīsyāṃ| (śvetadūrkhā

1.33.20

1.33.21

1.33.22

laghu prītipradaṃ prītaṃ tundūcchīgramanāśanaṃ| daurgandhyavātahaṃ proktaṃ pūvvārcāyyairidaṃ kṣatam|| vai. nigha.
prītikaraṃ, ojaskaraṃ, śukravarddhanaṃ, daurgandhyaharaṃ, śramapāpattandrāharañca| rāja.
anulomanam
anulkī
anuvāsaḥ
anuvāsanaḥ
anuvāsanakaḥ
anuvāsanavastiḥ
sveditaṃ śanaiḥ| bhojayitvā yathāśāstraṃ kṛtacaṃkramaṇaṃ tataḥ| utsṛṣṭānilaviṇmūtraṃ yojayet snehavastinā| sutaptaṃ vāmapārśvena vāmajaṃṅghāprasāriṇaḥ
kuṃcittāparajaṅghasya naivaṃ bhiṇṇaṃ gude nayet| ṣar̤ā
valimukhe sutaṃ vāmahastena dhārayet| pīr̤ayeddakṣiṇenaiva
madhyavegena dhīradhīḥ| jṛmbhā kāsakṣavādīṃśca vastikāle
na kārayet|| vai. nigha. bastividhiḥ| athābhyasya
yathā—athātuvāsanavidhestathaivāsthāpana ya ca| pravakṣyāmi yathāyogaṃ śāstradṛṣṭena vartmanā|| kāṣṭaṃ daṇḍairathībhitha śṛṅgavaṃśanālādibhiḥ| dvādaśāṅguladīrghantu
pariṇāhi ṣaḍaṅgulam || kolāsthimātracchidrantu
kuryātnetraṃ vicakṣaṇaḥ| mūlādanukramaṃ ślakṣṇamagraṇantu
vigodhataḥ | tyakāṅgulāti catvāri karṇikāmasya
kārayet| puṭakasya prabandhāryya mūle dve cāpi karṇike
anenāsthāpanaṃ kuryādanuvāsanameva ca| yathāyogyaṃ
bhiṣak prājñaḥ sarvvarogopaśāntaye || anuvāsanavivaraṇam—tirātraṃ pañcarācaṃ vā satarātramathāpi vā
bhojayitvā hayaṃ prājñī rasabhoje habhojanaiḥ || bhojinaṃ
bhojanītīna dinānte cānuvāsayet | niruhaddenāhāramaparāhṇe vicakṣaṇaḥ || vibhirdoṣaiḥ pradātavyau
nirūhaḥ śāstrakovidaiḥ| īṣattīvrāḥ prayoktavyaḥ
prathamaṃ puṭakovidaiḥ || dvitīyaśca tṛtīyaśca tīkṣṇau
caiva prakīrttitau || ja. da 16 a.
anuvāsanopagavargaḥ
anuvāsākhyaḥ

1.33.23

anuveṣṭitam
anuśayau
anuśastram
anuṣṇām
anuṣṇavallikā
anuṣṇavallī
anusāryyakam
anūcānaḥ
anūpaḥ
anūpajama
anūpadeśītyantradravyamātaṃ
anūpadeśaḥ
anūpamāṃsam
anūṣāmū
anṛjuḥ
anekadikvāyuḥ
anekapaḥ
anekāntaḥ
aner̤amūkaḥ
anokahaḥ
antaḥkaṇṭhaśaṣpāvalakinī
antaḥkaraṇam
antaḥkuṭilaḥ
antaḥkoṭarapuṣpī (pikā)
antaḥpadavo
antaḥsattvā
antakaḥ
antaram
antarapatyā
antarāyāmaḥ
antari(rī) kṣam
antarikṣajalam
antarokṣajalam
antaruhā
antarjaṭharam
antardadhanam
antardāhaḥ
antardhūmaḥ
antarmalaḥ
antarmahānādaḥ
antarmukhama
antarmukho
antarvalī
antarvamiḥ
antarvidradhiḥ
antarvṛddhiḥ
antarvedhaḥ
antaśayyā
antasnehaphalā
antāvasāyo
antikā
anyaḥ
anyapuṣpā
antram
antrakūjaḥ
antrakūjanam
antrapācam
antravallikā
antravallī
antravṛddhiḥ| strī| Hernia. svanāmakhyātarogaviśeṣe| tallakṣaṇaṃ yathā—vātakopibhirāhāraiḥ
śītatoyāvagāhanaiḥ| dhāraṇe raṇabhārādhvaviṣamāṅgapravarttanaiḥ|| kṣobhaṇaiḥ kṣobhito'nyaiśca kṣudrāntrāvayavaṃ
yadā| pavanī viguṇīkṛtya svaniveśādadho nayet
kuryyādvaṅkṣaṇasandhisthau granthābhaṃ śvayathuṃ tadā|| upekṣyamāṇasya ca muṣkavṛddhim ādhmānaruksambhravatīṃ sa
vāyuḥ| prapīr̤ito'ntaḥ svanavān prayāti prakvāpayanneti punaśca suptaḥ|| antravṛddhir asādhyo'yaṃ vātavṛddhi
samākṛtiḥ| mā. ni.
antrādaḥ| puṃ| ābhyantarakṛmau| mā.ni.| śāṅgam̐.
7 a.| See kṛmiḥ
anvālajī (mā.)
anvālajī (su.) } strī| vātaraktajanyakṣudrarogaviśeṣe| tallakṣaṇaṃghanāmavaktrāṃ pir̤akāmunnatāṃ parimaṇḍalāṃ| anvālajīmalpapūyāṃ tāṃ vidyātkaphavātajām|| mā.ni.
andhaḥ| tri| netrahīne| klī| timire| me.

1.33.24

dhadikaṃ| (as) anne| rā.ni.va.20| jale
bharataḥ
andhakaḥ| puṃ| tumburau| kām̐ṭhādhanye| bhā.pū.
1bha. ha.va.
andhakākaḥ| puṃ| kākākāre pakṣiṇi| pāṇakaur̤i| maṃ bher̤ajuyā| trikā.
andhakāraḥ| puṃ| ālokābhāve| tatparyāyaḥ,
—dhvāntaṃ tamisraṃ timiraṃ tamaḥ (a), bhūcchādyaṃ (rā),
andhatamāsaṃ andhatāmasaṃ santatamasaṃ avatamasaṃ| guṇāḥ
—bhayadṛṣṭitejo'varīkaraṇaḥ rogajanakaśca| rāja.
andhakūpaḥ| puṃ| mohe
andhatā| strī| pittaroge| vai. nigha.
andhapūtanā| strī| bālakagrahapīr̤ārūpeṣe
lakṣaṇam—yau ceṣṭi stanamatisārakāsahikkāccharddībhirjvarasahitābhirardyamānaḥ| durvvarṇaḥ satatamadhaḥśayī'lpagandhisraṃ brūyurbhiṣajo'ndhapūtanāñcaim|| ci.—
tiktadrumapayasiddhajalaiḥ srānaṃ| surādisādhitatailam
pippalyādisiddhaghṛtādikañca| su.u. 27

1.6

a.
andhamūṣā| strī| vajramūṣāparanāmake auṣadhapākārthaṃ yantraviśeṣe| tasya lakṣaṇa yathā—andhamūṣā
tu karttavyā gostanākārasannibhā| saiva cchidrānvitā
madhye gambhīrā sārapīcitā|| dvau bhāgau tuṣadagdhasya
ekā valmīkamṛttikā| lohakiṭṭasya bhāgaikaṃ śvetapāṣāṇabhāgikam| narakeśasamaṃ kiñcit kāñjīkṣīreṇa
peṣayet|| yāmadvayaṃ dṛr̤haṃ madyaiṃ tena mūṣāṃ susampuṭām
śoṣayitvā rasaṃ kṣiptvā tatkalkeḥ saṃnirodhayet| vajramūṣā samākhyātā samyakpāradasādhikā| ra. sā.saṃ.
kaściditiḥ
andhamṛṣikā| strī| devachār̤avṛkṣe| devāṃ tām̐r̤ā
tṛṇaviśeṣe| śa.ca.
andhāhiḥ| puṃ| kum̐ciyā-mīne| kūm̐cemācha,
jalabheṭe| trikā.
ambāhūlī| strī| āṅgulyanāmakagrimbīphalavanaspativiśeṣe
andhikā| strī| sarṣapyāṃ| strīviśeṣe| me
kavikāṃ| nevarīgaviśeṣe| śa. ra.
andhuḥ| puṃ| kūpe| trikā.
andhūlaḥ| puṃ| śirīṣavṛkṣe| śa. ca.
annam| klī| śasye| brīhiyādī khādyadravyamātre| carvvyacoṣyalehyapeyabhedena annaṃ caturvidham
ke'pi ca nidheyacarvvyacoṣyakhādyabhedenāṣṭadhā vadanti
rājanighaṇṭukārī'pi annamaṣṭavidhamāha carvyādibhedena
va. 20| bhakte| bhāta| tatparyāyaḥ,—bhaktaṃ
andhaḥ bhikṣā (aṭī), ahraṃ kasipuḥ jīvātuḥ (ja),
krūraṃ (rā), jīvanakaṃ (he), kūraṃ āpūṣṭikaṃ jīvanti
prasādanaṃ (śabda. ra.)| tatra taṇḍulaparimāṇāpekṣayā
pañcaguṇajale siddham| annaṃ pañcaguṇe sādhyam
ca. da. jva. ci| pa. pra. 24| svinnataṇḍule
yathā—prakṣasyaitagataṃ prāhuḥ satuṣaṃ dhānyamucyate| āmaṃ
vituṣamityuktaṃ svinnamannamudāhṛtam|| vaśiṣṭhaḥ
tathā jaladānapraśaṃsāyā'nnaṃ caturvidham| caturvidhaṃ
bhavedbhaktaṃ jaladānaprabhāvataḥ| tatra bhaktaṃ vilepī
ca yavāgūḥ pehrayā saha|| prayogaratnākaraḥ| annaguṇāḥ
—adhikaraṃ pathyaṃ tarpaṇaṃ mūtralaṃ laghu ca| tatra
adhautamannamaśrutacānnaṃ—śītalaṃ guru duṣṭaṃ kaphajanakaṃ
sudhautamannaṃ uṣṇaṃ viśadaṃ guṇakarañca| bhraṣṭataṇḍulajamannaṃ—rucyaṃ sugandhi kaphannaṃ laghu ca| atiklinnaṃ
—glānikaraṃ, taṇḍulāvitaṃ—durjjaram| madaḥ
va. 11

Linked texts (6)

Garuḍapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
Rasaratnākara — Nityanātha Siddha, Sanskrit
Rasendracintāmaṇi — Ḍhuṇḍhukanātha, Sanskrit
Aṣṭāṅganighaṇṭu — Vāhaṭa, Sanskrit
Vaidyakaśabdasindhu (Umeścandra Gupta) — Umeścandra Gupta, Sanskrit
Kṣemakutūhala — Kṣemaśarman 1549, Sanskrit

Vaidyakashabdasindhu (Umeshacandragupta) 1

Contents

Linked texts (6)