Vaidyakashabdasindhu (Umeshacandragupta) 2.9

Vaidyakaśabdasindhu (Umeśacandragupta) 2.9

Language: Sanskrit

2.9.1

kākolī cīrakākolī kaṣṭakārī bṛhatī raktapunarṇavā śvetapunanaṃ vā yaṣṭīmadhu kapikacchuḥ
(āṃnakuśī-mūla) śatāvarī ṛddhiḥ (abhāve balā
(var̤iyālā) parūṣakaphalaṃ bhārgī hīkā śṛṅgāṭakaṃ
bhūgrāmalakī śuklabhūmikuṣmāṇḍa pippalī vāṭyālakaṃ
badaraphalaṃ akṣoṭaphalaṃ vātādaṃ (bādāma ) kharlūraṃ
abhiṣukaṃ (piṣṭhā) ca | evaṃvidhāni anyāni
phalāni ca | rasātha yathā- āmalakīrasaḥ bhūmikuṣmāṇḍarasaḥ ikṣurasaḥ chāgamāṃsarasaḥ dugdhañca
prayogā. yakṣma-ci. | anyat vyabhajyādhikāre
tasyāyaṃ pāṭhaḥ- “chāgamāṃsaṃ balāccaiva vājigandhāṃ
tathaiva ca | jaladroṇe vipaktavyaṃ kuryyāt pādāvaśeṣitaṃ
ghṛtaprasthaṃ pacettaina ajācīraṃ caturguṇaṃ | mūrcchanārthaṃ
pradātavyaṃ kuṅkumañca dvikārṣikaṃ | valāmūlañca godhūmaṃ
cāṅgerayā tathāmṛtā | gokṣurañca kaśeruñca vidāryyaśca
sadhānyakaḥ | tālāṅkurastaijaphalañca kastūrī bījavānarī | mede dve ca tathā kuṣṭhaṃ jīvakarṣabhakau śaṭhī
drācī priyaṅgurmañjiṣṭhā nataṃ tālīśapatrakaṃ | elāpatratvacaṃ nāgaṃ jātīkusumareṇukaṃ | saralaṃ jātikoṣañca
sūkṣmotpalamasārive | mūlaṃ vilvasya jīvantī ṛddhivṛddhi uḍumbaram | pratyekaṃ karṣamātrantu peṣayitvā
vinikṣipet | vastrapūte suśīte ca sitāṃ dadyātkṣarāvañcam || bheṣa. | hā. aci. 3sthā. 9a.
amṛtaprāśāvalehaḥ | puṃ | ayaṃ rājayakṣmādhikāre uktaḥ | tasya pāṭhaḥ- “kṣīre dhātrī ca
mañjiṣṭhā cīriṇāñca tathā rasaiḥ | pacedvasnehaṃ tapasthaṃ
madhuraiḥ karṣasammiteḥ | drākṣādicandanīśīreḥ śarkarītūpalapannakaiḥ | madhūkakusumānantākāśmarīkṣasaṃjñakaiḥ | prasthārddha madhunaḥ śīte śarkarādam̐tulāṃ

2.9.2

tathā | palāddhaṃ kāṃśca saṃcūrṇya lagailāpatrakeśarān
vinīya tatra saṃlihyānmātrāṃ nityaṃ suyantritaḥ | amṛtaprāśamiti tadṛṣibhyāṃ parikīrttitam || bhā. ma. kha.
2bha. | cīre kākolīcīrakākolī | cīriṇaḥ
vaṭāśvatthodumbaraplakṣapārīśāḥ teṣāṃ tvak | dvayaṃ
gandhadravyaṃ | cīrādīnāṃ kāthaiḥ drākṣādīnāñca kalkaiḥ
pacet
amṛtaphalam | klī | (Nák, Pyrus communis.) The pear tree. लववित्वफलाktau nāsyātīti prasiddhaṃ kābuladeśajaphalaviśeṣe
pañjābe ca nāka iti khyāte | guṇāḥ-guru vātaghnaṃ
svādamla rucikṛt śukralam | mada. va. 6 | amṛtasya
phalaṃ dhātuvarddhakaṃ madhuraṃ guru | rucyañcāmlaṃ vātaharaṃ
tridoṣasya ca śāmakam || vai. nigha.| laghu vṛkṣaṃ svādu
tridoṣaharañca | idañca mudraladeśe pracuraṃ labhyata
bhāvaśiyaḥ | puṃ | pārade | vandināmakīṣadhe| paṭolavṛkṣe | rā. ni. va. 3 | dhātrīvṛkṣe | āglorāṃccha
mada.
amṛtaphalā | strī | drākṣāyām | kiśmiś ,
hiṃ kismisa | ānalakām | rā. ni. va. 12
lavaṇakarpūravṛkṣe | choṭe khajūrera gācha | śveta
drākṣāyāṃ | kīdṛśī uttarā uttareti ca khyātā
amṛtabandhuḥ | puṃ | arkai | vai. nigha.
amṛtabhallātakāvalehaḥ | puṃ | kuṣṭhādhikārokta
lehaḥ | yathā bhallātakaprasthayugaṃ (4śa.) kṛtvā
droṇajale (64śa.) kṣipet | prasthadvayaṃ gaṅgāyāḥ
(4 śa.) cullyaṃ tatrāvāpyi kṣipet | prasthamavāpyaka
sarpiḥ (1 śa.) dugdhaṃ syādārka (16 śa.) tathā
sitāṃ prasthamitāṃ (2 śa) dadyātprasvāṃḍaṃ (1 śa.)
mākṣikaṃ kṣipet | saptāhene kañca māṇḍe tu paryanmudgaminā śanaiḥ | sarvvamevaṃ ghanībhūte pātrāntaramuddārayet | tata caiṣyāni cūrṇāni kra mī vimbavidhāṇastaḥ

2.9.3

vākucī cātha dantyaḥ picamardo harītakī | akṣā
dhātrī ca mañjiṣṭhā maricaṃ nāgaraṃ kaṇā | yamāno
saindhavaṃ mustaṃ lavaṅgolā nāgakeśaram | parpaṭaṃ pattrakaṃ
bālamuśīraṃ candanaṃ tathā | gokṣurasya ca vījāni
kacchurī raktacandanaṃ| pṛthak palāīmānānāṃ (pra.4to)
cūrṇameṣāmiha kṣipet | palamātramidaṃ prātaḥ samagrauyāñjalan hi || viṣā ativiṣā, amṛtā guḍacī
vākuco = somarājī | akṣā vibhotakai| pattrakaṃ
- tajaupatram | bālaṃ (bālā) | karpūraḥ bhaṭī
ekāṅgī vā | bhā. sa. 48. kuṣṭha ci.
amṛtabhallātakī | strī | rasāyano'yaṃ yogaḥ
rasa. ra. | atha pakvabhallātakaphalaṃ, vidalamiṭakācūrṇeghṛṣṭaṃ pracālitañca śuṣkaṃ kṛtvā punastadvidalīkṛtya 64
pa. vāri 512 pa. śeṣaḥ 128 pa. śītale kṣīraṃ
128 pa tatyādaṃśeṣe śaute ca ghṛtaṃ 32pa. tataśca mudrāpākairavatāryya, khaṇḍasya 16pa. mimayitvā dinasaptakaṃ
sthāpayet | bhallātakānāṃ pañcoḍhūtānāṃ vraṇāṅgurāṇāñca yadāḍhakaṃ syāt | tacceṭkā-cūrṇakarṇavighṛṣya
prakṣālayitvā viśujennavāte | śuṣkaṃ punastadvidalīkṛtañca tataḥ pacedapsu caturguṇāsu | tayādaṃśeṣaṃ paripūtaśītaṃ caureṇa tulyena punaḥ pacettam | tathādaṃśeṣaṃ
punareva śīttaṃ ghṛtena talyena punaḥ pacettam | tadarddhayā
śarkarayā vimiśraṃ tataḥ khajenaunmathitaṃ vidhāya
tatsratarāttāḍapajātavīryyaṃ sudhāmṛtādapyadhikalameti
rasa. ra. rasāyana.| sāṃ kī. | bhaiṣa. kuṣṭhādhikāre
anyā ca vividhādhikāre-supakvabhallātakaphalaṃ
dvikhaṇḍitaṃ paśca. vāri 32śa. (jale dvaiguṇyābhāvāt)
pādaśeṣaḥ 8śa. kāthau grāhyaḥ | atha dugdhaṃ 32 śa.

2.9.4

ghṛtañca śarāvadvayaṃ (4 śa.) dattvā tāvatpacet yāvaddhanatāṃ na gacchet | ghanībhūte śarkarāyāḥ 16 palāni
miśrayitvā dinasaptakaṃ sthāpayet | ca. da. rasāyana
pāṭhī yathā-supakvabhallātaphalāni samyak dvivā
vidāryodakasaṃsthitāni | viṣācya toyena caturguṇena
caturthaśeṣaṃ vyapanīya tāni | punaḥ paceta cauracaturguṇena ghṛtāṃśayuktena ghanaṃ yathā syāt | śitīpalāṣoḍaśabhiḥ palaistaṃ vimiśrya saṃsthāpya dināni
sata dadyādi | ghṛtāñcaturguṇaṃ kṣīraṃ ghṛtasya prasthadvayate iti | ca. da. vividhādhikāre
amṛtamañjarī | strī | gauracadugdhīcepe | rā
ni. va. 5 | sāmānyajvare rasaviśeṣaḥ | "dviguṇaṃ maricaṃ
ṭaṅka' pippalīṃ viṣameva ca | jātīkorṣa samaṃ sarvvaṃ
jambīrādbhirvimaīyet || mātrā 2 vā 3 guñjā | atra
jātīkoṣaṃ (jayitrī) | anyā kāsādhikāre, pāṭhastulya eva | ra. sā. saṃ.
amṛtamaṇḍūraḥ | puṃ | pariṇāmaśūle deyaḥ
pāṭhaḥ- "maṇḍūrasya palāvṛṣṭau śatāvayyām̐rasanyathā
caurājyaṃ dadhi pratyekaṃ piṣṭvā cataḥpalaṃ pacet|"
ityādi | lauha papa. śatāvaryādīnāṃ pratyekaṃ catuḥpalañca ekatra paceta | rasa. ra.
amṛtamanyaḥ | puṃ | dugdhādiparigolite mañce
pa. sū. 20 va.
amṛtayogaḥ | puṃ | nacatayogaviśeṣe dinakara karayuktā somasaumyena vāpi turagasahitabhaumaḥ saumyaputro'nūrādhā | suragururapi puṣya revatī śukravāre
dinakarasutayuktā rauhiṇī saukhyahetuḥ | avi.
2 sthā. 6a
amṛtarasā | strī | kapiladrākṣāyām | āhūra
iti lauke | saṃ kālidrākṣā | rā.ni. va. 12
amṛtalatā | strī | guhūcyām | rā. ni. va. 3
hā. bhavi
amṛtalatādighṛtam | lo | pāṇḍurogādhikāre

2.9.5

ghṛtam | tasya pāṭhaḥ- amṛtalatārasakalka' prasādhitaṃ turagavidviṣaḥ sarpiḥ | cauraṃ caturguṇametaddhitareca
halīmakārttebhyaḥ || bhā. sa. 2bha.
amṛtavaṭakaḥ | puṃ | sannipātātisāre hitaḥ
hā. bhavi. 3 sthā. 3 a | pāṇḍu ci
amṛtavaṭī | strī | agnimāndye rasaviśeṣaḥ
amṛtavaṭākamaricaiḥ dvipañcanavabhāgikaiḥ kramaśaḥ
viṣa 2 kar̤i 5 marica 9 to. | jalena ruddhasamānā
vaṭī kāryyā | bhaiṣa.
amṛtavarttikā | strī | satya jayantīnatārasāyanavarttī | tatsādhanaṃ yathā-trikaṭu-triphalābrāhmī-guḍ cī - citraka-nāgakeśara - śuṇṭhī-bhaṅgarājanirguṇḍī-haridrā-dāruharidrā-śakrāśana (siddhi)
lavaṃgā-gāndhārītvak-viḍaṅga-vacānāṃ cūrṇaṃ pratyekaṃ
2pa. kāsahṛdayīguḍūcyaśca 60 pra. ekatra saṃmarthya
360 varttikāḥ kāryyāḥ | pratyahaṃ bhojanāya prāk
sandhyāyāṃ vā śītalajalena ekaikāṃ sevyam | bhaiṣa.
amṛtavallarī | strī | guḍūcyām | bhā. pū.
1bha. gu. va. | upodakyām | bar̤a pūṃīṃ
amṛtavallikā | strī | chinnakūṭarūpiṅgaḍūamṛtavallī cyām | ra. sā. | rā. ni.
va. 3 | bhavi. 2 sthā. 2 a | amṛtasya ca vallī
sā hitakāriṇī viṣāpahā | kiñcitsiktā jarāvyādhiharī kuṣṭhāmanāśinī | kāmalaghnaśloṇadhau
ṛṣibhiḥ parikīrttitā | ve. nigha. jīrṇajva.
harītakīpāke
amṛtasaṅgamaḥ | puṃ | kharparikāyyām | thaॉpara
saṃ kalakhāparī | vai. nigha.
amṛtasañjīvanī | strī | gauracadugdhīnāmnavṛce
rā. ni va. 5
amṛtasambhavā | strau | guḍū cyām | rā.ni. va. 5
amṛtasahodaraḥ | puṃ | ghoṭakai | jayada.
amṛtasārajaḥ | puṃ | gur̤e | gur̤a | saṃ kākavī
rā ni. va. 14 | tavarājakhaṇḍe | navāṃṭha

2.9.6

Linked texts (1)

Vaidyakaśabdasindhu (Umeścandra Gupta) — Umeścandra Gupta, Sanskrit