Pramāṇa · Search · About · API

Vaidyakashabdasindhu (Umeshacandragupta) 35

Vaidyakaśabdasindhu (Umeśacandragupta) 35

Language
Sanskrit

Contents

35.0.1

śa.
pa.pra.1kha.
bṛhaddhānyaḥ| puṃ| cavecī| janāra gām̐cha
mahāśālau| pa.sū.
bṛhacchadaram| klī| mahākīlīkaphale| guṇā;—
kaphapittakaraṃ guru sarañca| mada.7.6
bṛhadvalā| strī| mahābalāyām| pīta veṭelā
“rāsnairaṇḍabṛhadvalā|” ci.yo.unmā.ci. catasṛdṛte
śukarodhre| lajjālukāyām| lajjāvatī gatā
vai.nigha.
bṛhadgaṇḍī| strī| vāthamāṇālatāyām| bar̤a
gom̐śāṃṇignā| prayoga kānakataile
bṛhadgātuḥ| puṃ| pakṣau| civakaḍace| śrama.
bṛhadrāvaḥ (vo) (in)| puṃ| chudrapecake| rā.
ni.7.18
bṛhaddaṃṣṭraḥ| puṃ| mākṣikanāmopadhātau| svarṇamākṣika| ra.sā.saṃ.
bṛhaddalakaḥ (laḥ)| puṃ| paṭṭikālīdhra| rā.ni.
7.6| saptaparṇavṛkṣe| vai.nigha.| [mada.
bṛhaddantī| strī| kāravallayām| karalā, um̐cche
bṛhadvātaḥ| puṃ| devadhānye| darbhāna| ardha
amarīhadara| ra.mā.
bṛhaddhāruṇī| strī| mahendravāruṇīlatāyām
bar̤a mākāla| brāthīṇaśaṃśā| rā.ni.7.3
bṛhaddojaḥ| puṃ| āmātakavṛkṣe| āmar̤ā gām̐cha
bṛhaddalaḥ| puṃ| mahāpītagale| var̤anaga gām̐cha
me.
bṛhannimbaḥ| puṃ| mahānimbe| vai.nigha.
bṛhannīlī| strī| mahānolīvṛkṣe
bṛhanmarīcaḥ| puṃ| marīce| vai.nigha.
bṛhallono| strī| līnīśākabhede
bṛhaspatiḥ| puṃ| agrasya gṛhabhede| tadgṛhīte
śvaḥ śanācikūṭaḥ raktākṣaḥ kṣaśaḥ suvṛtsvalanaśolaśca
bhavet| ja.da.57a.
vṛkṣaḥ| puṃ| tarau| gām̐cha| tatparyyāyāḥ,—
pūlākī karālikaḥ kuṭhaḥ pṛthvadaḥ pallavī phaladaḥ
mūlī bhūmihahaḥ mahīruhaḥ śākhī viṭapo pādapaḥ
taruḥ anokahaḥ kuṭaḥ sālaḥ palāśo druḥ drumaḥ agaḥ
agacchaḥ āgamaḥ viṭaraḥ mahīruhaḥ sthiraḥ kāraskaraḥ
nagaḥ kuṭhāraḥ kuṭiḥ viṭapaḥ vanaspatiḥ ṣadriḥ śikharī

35.0.2

kujaḥ kuñjaḥ kṣitiruhaḥ aṅghripaḥ bhūruhaḥ bhūjaḥ
mahījaḥ dharaṇīruhaḥ kṣitijaḥ śālaḥ| tasya paryajātayaḥ—“kuṇḍapādyā avadhījñā mūlajāsta tpalādayaḥ| parṇayonaya ittyādyāḥ stambajāḥ saptamīsukhāḥ
śākhādayo vījaruhāḥ saṃmūrcchanātsukhādayaḥ| survaṇastvikāyaśca ṣar̤aite mūlajātayaḥ||” hai.ca.
kṣīradrume| lodha gācha| rā.ni.7.6| dhavavṛkṣe
dhām̐oyā gām̐cha| ra.mā.
vṛkṣakaḥ| puṃ| śvetakuṭajavṛkṣe| kur̤aci gām̐cha
ra.mā.| ca.kalpa.5a.| su.sū.37a.| ci.21a.
38a.| nandiṣṭace| tṛṇagām̐cha| dhanvantariḥ
vṛkṣakavojam| klī| indrayave
vṛkṣacaraḥ| puṃ| vānare| dhanañjayaḥ
vṛkṣatapanaḥ| puṃ| karṇikāravṛkṣe| kanikaphulera gām̐cha| hai.nigha.
vṛkṣadhūpaḥ| puṃ| śrīveṣṭanāmakagandhakāṣṭhe| sarala
dhūpa| rā.ni.7.12
vṛkṣadhūmakam| klī| śaivāle| [śeolā| vai.
nigha.
vṛkṣanāthaḥ| puṃ| vaṭavṛkṣe| śa.ca.
vṛkṣapākaḥ| puṃ| vaṭavṛkṣe| śa.ca.
vṛkṣabhakṣā | strī | vandāyām | bāṃkr̤ā| bhā
vṛkṣabhedo (dṛś) | puṃ | vṛkṣādane | bāṃkr̤ā
ama | akṣyādṛce | kaścit
vṛkṣamarkaṭikā | strī | kāṣṭhavir̤ālikāyām
kāṭhavir̤āli | kecit
vṛkṣamūṅgaḥ | puṃ | jalavetase | śa.ca.
vṛkṣarājaḥ | puṃ | mahānimbāyām | ḍīpāntarabakāyām | (ṭāṃpacini | vai. nigha.
vṛkṣaruhā | strī | vandāyām | bāṃkr̤ā, vandā
rā.ni.75| ca.sū.4a. | ākāśabalātāyāṃ
āṃlokalatā, parragāṃchā | ca.sū.4a. | jantukālatāyām | rā.ni.75 | vidārīkande | ra. mā.
amṛttasravalatāyām | mahāśamaśrāyām | rā.ni.
5.14 | puṣkaramūle | vai. nigha.
vṛkṣavān | puṃ | parbate | rā.ni.7.2
vṛkṣabījam | klī | kuṭajabīje | īndrayava

35.0.3

vṛkṣavīrā | strī | bhūmyāmalakyām | bhūm̐īāṃmalā| vai.nigha.
vṛkṣaśāyikaḥ | puṃ | gīlāṅgūlavānare | mūṃkha(pāṃr̤ā | ayaṃ parvvatagaguṇaḥ | su.sū.46a.
vṛkṣādanaḥ | puṃ | aśmantake | me | piyālavṛkṣe | dharaṇiḥ | vandāyām | māṃkr̤ā | hiṃ nedālo | ama. | madhūcchatre | me | strī (nī) | vandāyām | parragāṃchā | rā.ni.7.5 | su.sū.37a.
ca.da. vā.jva.ci. rājādiḥ | "rājñā vṛkṣādanī
dāva |" vidārīkande | bhūm̐ī kūmar̤ā| me.
bhaiṣa. nevarī. tri.
vṛkṣāmayaḥ | puṃ | lākṣāyām | lāh | vai. nigha.
vṛkṣāmlam | klī | tintiḍyām | (tam̐tūla | See
tintrir̤ī | a.ṭī.rā. | mahādā iti a.ṭī.ma.
ambalakuṭā iti pa.su. | cukrā iti bhānudīkṣitaḥ
hiṃ viṣāmila | ca.da.a.ca.ci. | ca.sū.4a.
guṇāḥ- "amla' kaṭukaṃ kaṣāyaṃ kaphātaughaṃ tṛṣṇārtta
vātaghnaṃ hṛdrogaśamudarāmayaghnaṃ gulmātisārapraśamañca
rā.ni.7.6 | amlaloṇyāṃ | āmarūpa | vṛkṣadamnimukhapūrṇe | ca.sū.4a.hṛdyagaṇe
vṛkṣāmlaḥ | puṃ | āmrātakavṛkṣe | āṃbar̤ā gām̐cha
śa.ca. | ammravetase | amlavetasa | vai. nigha.
vṛkṣāyurvedaḥ | puṃ | vṛkṣaropaṇapoṣaṇadiśāstre
sa āgneyapurāṇe jñeyyaḥ
vṛkṣāruhā | strī | amṛttasravalatāyām
vṛkṣārhā | strī | mahānimbāyām | rā.ni.7.5
vṛkṣāśrayo (dṛn) | puṃ | kṣudrolūke | kurrūṭava
(paṃchī | rā.ni.7.18 | [4a.
vṛkṣaśrayaḥ | puṃ | nirviṣasarpaviśeṣe | su.kalpa.
vṛkṣotpalaḥ | puṃ | dumītpale | oṃṭekavṛṇa
ra.mā. | See drumotpalaḥ
vekaṭaḥ | puṃ | matsyabhede | (uṭkaumācha | me.
vegaḥ | puṃ | guhyena malanirgamapravṛttau | a. | tvarāyām | uḍḍo | pravṛttau | sā.śi. | madyākālaphale

35.0.4

me. | mūtre | he.ca. | strī (gā) | mahājyoviṣamatīlatāyām | bar̤a latāvhaṭko | vai.nigha.
vegadhāraṇam | klī | malādīnāṃ veganirodhe
yathā-"na vegān dhārayed dhīraḥ kāmādīnāntu
dhārayet |” rāja.1pa.
veganāśanaḥ | puṃ | śaṃkhiṇi | śa.ra.
beganirodhaḥ | puṃ | vegavidhāraṇī | nidānam
vegavighātaḥ | puṃ | mūtrapurīṣādiṣṭadrakṣāraṇe
"jalābhiramayevegavighāteḥ | bhā.pra.sā.ci.
vegihariṇaḥ | puṃ | śīghrakāriṇī | rā.ni.7.21
vegī (dṛn) | puṃ | śyenapakṣiṇi | vām̐japāṃkṣī
rājñaḥ | rā.ni.7.18
vejānī | strī | somarācyām | See somarājī
veṭṭacandanam | klī | śrīkhaṇḍacandanānyatare
candane | (śveta candana | naṃ veṭṭaśrīkhaṇḍa | kāṃ veṭṭapaceṃgandha | tacca sāṅgavicchedaṃ | malayādrisamīpastha-veṭṭagirijatvād hetityucyate | "malayādrisamopasthāḥ parvvatā veṭṭasaṃjñitāḥ | tajjātaṃ candanaṃ
yattadvai ṣṭavācaṃ kvacinmatam ||” guṇāḥ- atiśītaṃ
dāha-pittaghnaṃ jvara-cchardi-vṛṣā-kṣata-taimirīkāsaharaṃ
tiktañca | rā.ni.7.12
veḍḍam | klī | sārdravicchinnacandane | śveta candana
rā.ni.7.12
veḍhamikā | strī | roṭikāviśeṣe | yathā"māṣapiṣṭikayā pūrṇagarbhā gaudhūmacūrṇajaḥ | racitā
roṭikā seṣa proktā veḍhamikā budhaiḥ | bhavedveḍhamikā
balyā vṛṣyā rucyā'nilāpahā | uṣṇā santarpaṇī
gurvvī dṛṣṭiṃ śukalā param | bhinnamūtramalā satyamed-pitta kaphapradā | gudakīlāhiṃsa-śvāsa-yakṣakṛkāni nāśayet ||” bhā.
veṇiḥ | strī | devadālyām | gaur̤a ghoṣā
vā.kalpa.1a. | [vikā.
veṇivedhanī | strī | jalokāyām | jom̐ka
veṇī | strī | pītadevadālyām | bhā. | devadālyām | pa.su. | (ghoṣā | gharādharī vā veṇī ca

35.0.5

devadājī ca jīmūtam |” arūṇaḥ | medhyām
(bhṛṅgī | he.ca. | [va.1 2
veṇīga (mūlaka) m | klī | uśīre | rā.ni.
veṇīphalam | klī | devadālīkale | gaur̤a
(ghoṣāphala | vai. nigha.rabha.kāmalānakhaṃ
veṇyodaḥ | puṃ | caridde | śa.ca.
veṇuḥ | puṃ | vaṃśī | vām̐śa | rā.ni.7.7
veṇurkarkaṭaḥ | puṃ | karīravṛkṣe | vikā. | [2a.
veṇukā | strī | tannāmakaphaṣaviṣabhede | su.kalpa.
veṇuja (n) m | klī | marice | ra.mā.
veṇujaḥ (janmā [n]) | puṃ | veṇuvṛkṣe | bām̐ṭaśara
chāuaina | rā.ni.7.16 | vā.ci.15a.
veṇuniḥsṛtaḥ | puṃ | incau | vai. nigha.
veṇunilaikhanam | klī | vaṃśatvaci | bām̐śera
chola | su.ci.1a.
veṇupatrakaḥ | puṃ | sallakiṣarpaviśeṣe | su.kalpa.
4a. | [ra.mā.
veṇupatrikā (brī) | strī | nār̤īhiṅgī
veṇuyavaḥ | puṃ | vaṃśatvadhānye | bām̐śera dhāna
maṃ veṇujava | kāṃ bidarako | taiṃ vaiduka virayasu
tatpayyāyāḥ,-veṇujaṃ veṇujā veṇubījaṃ vaṃśajaḥ
vaṃśasrasra vaḥ vaṃśadhānyaṃ vaṃśānnaḥ | guṇāḥ- śītaḥ
kaṣāyaḥ madhuraḥ rūkṣaḥ sūtrāṃsaṃ saviṣaghnaḥ balapuṣṭibauryadaḥ pittaghnaśca | rā.ni.7.26 | "rūkṣaḥ kaṣāyāturaso madhuraḥ kaphapittahā | medaḥkimibiṣaghnaśca
balyā veṇuyavo mataḥ ||” ca.sū.27.a.
veṇuvāṃjam | klī | veṇuyave | bām̐śera chāna
veta | puṃ | betasalatāyām | rā.ni.7.7
vetanam | klī | raupye | śa.ca.
vetasaḥ (sā) | puṃ, strī | (Calamus rotong.) Common cane. खनामख्यातśākalatātayām | beta gām̐cha | saṃ veṅkisu | kāṃ
vetasu | taiṃ jītapurasulau | tatpayyīyāḥ,-rathaḥ
ambuputraḥ viḍulaḥ śītaḥ bānīraḥ bahulaḥ priyaḥ
namrakaḥ rañjanaḥ gandhapuṣpaḥ rathāhnaḥ vetasī niculaḥ

35.0.6

dīrghapatrakaḥ kalabhaḥ mañjarī namraḥ supeṣyaḥ gandhapuṣpakaḥ
guṇāḥ- kaṭuḥ svāduḥ śītalaḥ bhūtaghnaḥ pittakopamaḥ
rūkṣaḥ dīpanaḥ raktapittaghnaḥ kuṣṭhaghnaśca | rā.ni.7.8
tatphalaguṇāḥ-“phalaṃ vetasya vātaghna mamlapittabalāsakṛt |” rāja.3pa. | tatṛṇākaguṇāḥ- "vātalaṃ kaṭutiktāmlamaśomārgapravarttakam |” ca.sū.27a.
vetasapatnakam | klī | vyadhnārthake śastraviśeṣe
su.sū.8a. | tallakṣaṇaṃ yathā-"tocchamaṅgulavistāraṃ
catūraṅgulamāyatam | aṅgulāni tu catvāri hantaḍārthe vijānatā ||” sū.ṭī.ḍa.bhojaḥ
vetasāntaḥ | puṃ | amlavetase | rā.ni.7.6
ra.sā.saṃ.gulaci.caścimukharase | "vetasāntaṃ viṣaṃ
syāt |”
vetasī | strī | betasavṛkṣe | śa.ra.
vetāla gṛhaḥ | puṃ | bhūtagrahaviśeṣe | lakṣaṇaṃ“gandhamālyaratiṃ satvavādinaṃ paricepinam | bahucchidrañca jānīyāt vetālena ṣaśaukṛtam ||” vā.
u.4a.
vetālarasaḥ | puṃ | kuṣṭhādhikāre rasaḥ | pāṭhaḥ
-"abhrakaṃ śṛtalauhañca śuddhasūtaṃ śilājatu | tāṣyaṃ
vākucibījāni triphalā gugulau samam | sarvveṣvaṃ
cūrṇitaṃ lehyaṃ madhunā niṣkamātrakam | sādhaikaṃ
nāśayet kṣipraṃ vetālo'yaṃ mahārasaḥ ||” anyaḥ
sannipātajvare-“rasaṃ gandhaṃ viṣañcai va maricābda'
samāṃśikam | śilāyām maddai caitāvat yāvajjñāyita
kajjalam | guñjāmātanprayoktavyaṃ haraiddādaśasaṃplavaṃ
sādhyāsādhya nihantyāśu sannipātaṃ sudāruṇam ||”
ra.sā.saṃ.
vettaḥ | puṃ | vetasavṛkṣe | rā.ni.7.6| vaṃśaviśeṣe
beur̤a bām̐śa | saṃ veta | kāṃ veta | guṇāḥśītalaḥ kaṣāyaḥ bhūtāveśa pittaghnaśca | rā.ni.7.7
ca ci 3a.
vetrakaḥ | puṃ | rāmaśare | vai. nigha.

35.0.7

ve tramūlaṃ | strī | śaṅkhinyām | vai. nigha.
ve traviṣam | klī | vannāmaka-pṛṣvaviṣabhede
(deura mūla | su.kalpa.2a.
velāgram
vedanā
vedanādhiṣṭhānam
vedayitā
vedāraḥ
vediḥ
vedikaḥ(kā)
vedinī
vedhakam
vedhanikā
vedhanī
vedhaphalaḥ
vedhamukhyaḥ
vedhamukhyakaḥ
vedhasam
vedhāḥ(s)
vedhino
vedhau dan
vedhyaḥ
vepathuḥ
vepanam
veram
verakam
velanam
velā
velājalapānam
velājvaraḥ
velibhukapriyaḥ
vella(ka)m
vellagarikā
vellajam
vellanam
vellanī
vellantaraḥ
vellantarādigaṇaḥ
vellabhavam
vellarī
velliḥ
vellikā
vellikākhyā
vellitakaḥ
veśanam
veśantataḥ
veśyaraḥ
veśavāraḥ
veśavāroktataḥ
veśyojātaḥ
veśmakāliṅgaḥ
veśmakūlaḥ
veśmanakulaḥ
veśmarasaḥ
veśyā
veśyācāryyaḥ
vaiṣadyaḥ
veṣaṇā
veṣavāraḥ
veṣikā
veṣṭaḥ
veṣṭakam
veṣṭanam
veṣṭavaṃśaḥ
veṣṭasāraḥ
veṣṭā
veṣpaḥ
vesanam
vesanamodakaḥ
vesavāraḥ
vekaṅkataḥ
vekatikaḥ
vekarañjaḥ
vekuṇṭhaḥ
śvetagaṇka-kuñjaraphalagau| rā.ni.20| See
khajja kā
vaikuṇṭhāśman (n) | puṃ | vaiṇavatnabhanāmgranyakāre | [ni.
vaikṛtaḥ| tri| vikṛtisampanne | duḥsādhye| nā.
vaikṛtajvaraḥ | puṃ | aprakṛtakālajāte vātajvare | "prātheṇānilajo duḥkhaḥ kālikhace pu
vaikṛtaḥ | dvetavo vividhāstasya nidāne sampradarśitāḥ ||” ca.ci.3śca.| varṣādiṣu vātādeḥ
kramād yo jvaraḥ sa prākṛtaḥ, varṣāsu vātikaḥ,
śaradi paittikaḥ, vasante ca ślaiṣmikaḥ, ato'nyo
vaikṛtaḥ tathā varṣāsu paittika ityādi | bhā.ni.
vaikrāntam | klī | khanāmakhyāta-maṇiviśeṣe
(cautharām̐kha | tatparyāyāḥ, -vikrāntaṃ nīcavajraṃ
kuvajrakaṃ gonāsaḥ kṣudrakuliśaṃ jīrṇavajraṃ gonasaḥ

35.0.8

tacca śvetānīlaraktādibhedena vidhā| tanniruktiḥ“vajrākāratayaiva prasadya haraṇāya sarvarogāṇām
yadvikrāntiṃ dhatte tadvaikrāntaṃ budhairidaṃ kathitam |”
teṣāṃ sādhāraṇāguṇāḥ-rasavīryyavipākeṣu vajrasamaṃ
kṣayakuṣṭhaviṣaghnaṃ puṣṭikāraṃ rasāyanañca | apica“vaikrāntaṃ vajrasadṛśaṃ vajravadrasavīryyakam | tathā'prabhāve vajrasya grāhyaṃ vaikrāntamuttamam ||” rā.ni.va.
13 | tacchodhanarmāpa hīrakavat | See hīrakam
vaikrāntaṃ vajravat śaughraṃ nīlaṃ śvetañca lohitam
bahulakṣaṇasaṃyuktaṃ dāhaghātāsahiṣṇu tat | hayamūtreṇa
tat sicet gharmaṃ taptaṃ viśeṣā| pañcāṅgottaravārddhakyā kṣitaṃ mūṣāgataṃ puṭeḥ | kuñjarākhyairbhṛ tiṃ
yāti vaikrāntaṃ saptabhistathā | bhasmībhūtantu vaikrāntaṃ
vajrasthāne niyojayet ||” abhi, 75.
vaigandhikaḥ | puṃ | gandhake | vā.u.36tha.
vaijananaḥ | puṃ | prasavamāse | śrama.
vaijapāṇiḥ | puṃ | ṛṣiviśeṣe | ca.
vaijayantikā | strī | jayantīvṛkṣe | lajiṅgāsu
ama. | agnimanyavṛkṣe | gaṃnidri | rā.ni.va.8
vaijayanto | strī | jayantīvṛkṣe | ra.mā. | su.
ci.11a. | agnimanyavṛkṣe | gaṃnidri | heṃ.ca. | su.
ci.18śca. | vā.u.2śca.
vaijikam | klī | triśṛtele | aṅgināra ṭaila
me.| puṃ| sadyojātāṅkare | me. | ātmani | śa.bhā.
vaiḍālaśakṛt | klī | viḍālaviṣṭhāyām
vaiṇavam | klī | veṇumaye | darśaśastrādya | ama.
puṃ | upanayane veṇudaṇḍe | ama | strī (vī)
vaṃśalocanāyām | rā.ni.va.6 | [ama.
vaitaṃ sikaḥ | puṃ | māṃsavikretari | kaśāhe
vaitaraṇavastiḥ | puṃ | niruhabastibhede | yathā
-“palayuttikamarṣaṇakuṇḍavairakṣaudrāsaguḍsindhugomūtreḥ

35.0.9

īṣattailayuto vastiḥ śūlānāhapramathanānnahṛt | vaitaraṇaḥ
cāravastiḥ sukte śvāpi pradīyate ||” ca.da.niruhavasto | gomūtraṃ 8 pa. pakatailaṃ 1 pa. madanaphalasaiṃdhavaṃ vyavahārāt | ekapuṭakāseṃ yaṃ mātrā
vaitasaḥ | puṃ | añchavetanau | jaṭā.
vaidarbhaḥ | puṃ | dantamūlagatamukharoge | “ghṛṣṭapu
dantamūleṣu saṃrambho jāyate mahān | bhavanti ca calā
dantāḥ sa vaidarbho'bhighātajaḥ ||” su.ni.16a.
vaidalaḥ | puṃ | dālinirmitapiṣṭakabhede | ḍāṃnaśruti | ma.a.| guṇāḥ-guruḥ bhakṣyaḥ viṣṭambhī sṛṣṭamārutaśca | rāja.
vaidalavargaḥ | puṃ | dvidalānnasamūhe | tadyathāmudga-vanamudga-alābha-makuṣṭhaka- masūra-māṅglya-caṇakasatīnatripuṭahareṇukādakīprabhṛtayo vaidalāḥ | tatsādhāraṇaguṇāḥ-“kaṣāyā madhurā śītāḥ kaṭupākā
maladrakarāḥ | baddhamūtra-purīṣāśca pitta-śleṣmaharāḥ
stathā || smṛte muddramasūrābhyāmanye lāghānakāriṇaḥ ||”
vaidalāmram | klī | vaidalayuktamāmnre | ḍāṃnigrāṃ
tadguṇāḥ- “vaidalāmra rucikaraṃ guru drabyaguṇaiḥ
samam |” vai.nigha.
vaidalikaśimbaḥ | puṃ | vaidalikaśimbagrām
guṇāḥ- “rucipradāyaiva sudurjjarāśca sarvvaṃ kṛtā
vaidalikāstu śimbāḥ |”
vaidārikaḥ | puṃ | yauna-madhya-prarūr̤ha-vātādijanitasannipātajvare | lakṣaṇaṃ - “alpaśūlaṃ kaṭotodo madhyadāho rujā bhraśaḥ | mūrcchā bhramaḥ śirovaktra-sakthā-hṛdaya-vārujajaḥ ||” pramīlakaḥ śvāsahikkā-kāsa-jāḍyā visaṃjñatā | prathameotpannametattu
sādhayanti kadācana || patasmin sannihatte tu kaṇaṃmūle sudāruṇā | pir̤akā jāyate jantoryayā
kṛcche ṇa jīvati || bhā.ma.1bha. | [nigha.

35.0.10

vaidikā | stro | bhūmijambūvṛkṣe | vanajāya | vai.
vaidulam | klī | vetasamūle | su.ci.1śca.
vaidūryya (ratna) m | klī | vidūrabhūmijamaṇī
[avāgaviṭaṃsa tatparyyāyāḥ, -bālavāyajaṃ bālasūryyaṃ bālasūryyakaṃ ketūratnaṃ kaitavaṃ prāvṛṣyaṃ abhrarohaṃ
kharābdāṅguraṃ vidūrajaṃ vidūratnaṃ | rā.ni.va.11
guṇāḥ-uṣṇamastra kapha-vātaghnaṃ guruhradyaṃ prabhāvahaṃ ketugrahalagnamañca | bhā. | See māṇikyam
vaidūryyavarṇaḥ | tri | kṛṣṇavarṇe | bhā.
vedehikā (hrī) | strī | pippalyām | bhā.pra.
1bha. | rā.ni.va.6 | meṣa.ne.ro.ci. | "vaidehīṃ
maṃtratamaricam |” rocanāyām | me. | bhūjambūvṛkṣe | vai.nigha.
vaidyaḥ | puṃ | ambaṣṭhākhyābrāhmaṇajātau | cikitsāvṛttitvāt teṣāṃ vaidyasaṃjñā | “rogahānyaṃ gadaṅkārībhiṣagvaidyau cikitsake |” ama. | sañcañca yathā, -
"āyurvedakṛtābhyāso yaśca śāstraparāyaṇaḥ | adhyāyo'dhyāpanañcaiva cikitsā vaidyalakṣaṇam ||” “vedājjāto hi vaidyaḥ syādambaṣṭhībrāhmaṇastataḥ |” śaṅkaḥ
tadutpattiryathā, - “ambaṣṭetādāpareṣu yugeṣu brāhmaṇāḥ
kila | brahma-kṣatriya-viṭ-śūdrakanyakā ṣṭhatyebhire
tata vaiśyasutāyāṃ ye jajñire tanayā bhramī | sarvve te
munayaḥ khyātā vedavedāṅgapāragāḥ || teṣāṃ sulokemṛtācāryyalakṣī svambhrāṅgale hi tat | ambaṣṭha
ityāsāṃvuktavatī jātipravarttanāt || pare sarvve'pi
ambaṣṭhā veśyānnābrāhmaṇasambhavāḥ | jananyau tanullambā
yajjātā vedasaṃskataiḥ | ambaṣṭhāstena te sarvve dvijā
vaidyāḥ prakīrttitāḥ ||” candraprabhā | “veśyāyām
vidhinā viprājjātohyambaṣṭha ucyate |” uśanāḥ
"viprāt mūrddhāvasikto hi kṣatriyāyāṃ, viśaḥ striyāṃ

35.0.11

ambaṣṭhaḥ, śūdrāyāṃ niṣādo jātaḥ pāraśavo'pi vā
vaiśyācchūdrāyāṃ rājanyāt māhiṣyau tau sutau smṛtau
vaiśyāt tu karaṇaḥ śūdrāyāṃ vinnāsveṣa vidhiḥ smṛtaḥ
yājñavalkaḥ 1bha.62| “bhānulomyena varṇānāṃ yajanma
sa vidhiḥ smṛtaḥ | prātilomyena yajjanma sa
jña yo varṇasaṅkaraḥ ||” nāradaḥ | atha teṣāṃ brāhmaṇatvaṃ
yathā-"anāditānanarajāḥ ṣaṭ sutāḥ dvijadharmmiṇaḥ | śūdrāyāntu sadharmbhāṇaḥ sarvve'padhvaṃsajāḥ smatāḥ ||” manu.10a.41ślo | "yathā
trayāṇāṃ varṣānāṃ dvayorārāsya jāyate | bhānantaryāt svayaunāntu tathā bāhyo'pi kramāt ||”
manu.10a.28 | addhāyāṃ hi savarṇāyāmanyāṃ vā
kārmasusaṅget | tasyāmutpāditaḥ putro na svavarṇāt
prahīyate |” vyāsaḥ 2bha.6. | “tisro bhāryyā
brāhmaṇasya dve bhāryya kṣatriyasya ca | vaiśyaḥ
sajātyāṃ vindeta tāsāmapyaṃ samaṃ bhavet || athavā
brāhmaṇyām brāhmaṇājjāto brāhmaṇaḥ syātkṣatriyaḥ
kṣatriyāyāṃ tathaiva syāt vaiśyāyāmapi caiva hi ||”
mahā.anu.47pa.28 | “mātā bhastrā pituḥ puco
yena jātaḥ sa eva hi ||” viṣṇupu. 1hapa. 2śro.4
aṃśaḥ | “abrāhmaṇantu manyante śūdrāputramanepuṇāt
triṣu varṇeṣu jāto hi brāhmaṇād brāhmaṇo bhavet ||”
medhā. 10-40| adhyāpanādhikāritvādapi teṣāṃ
brāhmaṇatvaṃ | yaduktaṃ manunā- “adhīyīran trayo
varṇāḥ svakarmasthā dvijātayaḥ | prabrūyād brāhmaṇastveṣāṃ
netarau iti niścayaḥ ||” manusaṃha. 10a. 1
teṣāṃ gotrādiryathā- “yasya yasya mune ryatthiḥ
santānaḥ sa sa eva hi | tattadgotrādinā
vyavaḥ mū ṣṭhāmyantu svakarmaṇā ||” candraprabhā
"karamaṇī śrarahājī carasaśrī parāśaraḥ | maudagalyo dāśaśaśrī ca guptaśaśrī ca kāśyapaḥ

35.0.12

dhanvantariḥ senaśaśrī dattaśaśrī parāśaraḥ | śāṇḍilyaśca candraśaśrī ambaṣṭha-brāhmaṇā ime ||” uktakalakārikā | adyāpyaṃ vasupācipiracitā brāhmaṇā
chatkala-magadha - mayūraiṭīyā-gayā-pañjāva-gauthāliyaravāhādipradeśeṣu nivasanti bahavaḥ | parantu vaṅge
kevalameteṣāṃ brāhmaṇyetarajātimaryādā śūbhraṃvārtti topādhipañjatiya dṛśyate, nānyatra | cikitsake
"vipro vaidyakapāragaḥ śuciranūcānaḥ kulīnaḥ kṛtau
dhoraḥ kālakalāvidāmiksamatitvaṃḥ sudhīdhārmikaḥ
sādhāraḥ samadṛgvayācurakhalo yaḥ siddhamantracamaḥ
śāntaḥ kāmamalolupaḥ kṛtayaśā vaidyaḥ sa vidyotate ||”
iti sarvvadyalakṣaṇam | "adhauraḥ karkaśastabdhaḥ
srarogī nyūnaśikṣitaḥ | pañca vaidyā na pūjyante
dhanvantarisamā api ||” iti kuvaidyalakṣaṇam
rā.ni.va.20 | apica- “ādyeṇvakṣaraparijñānaṃ
vedanāyāśca niṣpadaḥ | etadvai yasya vaidyatvaṃ na vaidyaḥ
prabhurāyaṣaḥ ||” iti vaidyakarmma | bheṣa. | medyāḥ
vidhā-hṛdmagharāḥ siddhasādhinaḥ guhyayuktāśce ti
vacanāni yathā-“vaidyāsttrividhaḥ puṃsoḥ paṅkavaidyalokaneḥ | bhramante ye bhiṣakchadmajjñānāṃ pratirūpakāḥ | yaugaśrījñāṃnasiddhānāṃ vyapadeśāttadadvidhāḥ
vaidyaśabda labhante ye śaṃyāse siddhasādhinaḥ
prayogājñānavijñānasiddhisiddhāḥ sukhapradāḥ | jīvidābhiṣajā ye khavaidyatvaṃ teṣvavasthitam ||” ca.sū.11
a.| bāsāvṛkṣai| śa.ca.
vaidyakam| klī| vaidyasya karmārṣam| aṣṭāṅgacikitsāśāstre, daśāṅgavaidyaśāstre ca| yathā—
śalyaṃ śālākyaṃ kāyacikitsā bhūtavidyā kaumārabhṛtyāgadatantraṃ rasāyanatantraṃ vājīkaraṇatantrañca | sa.

35.0.13

dravyābhidhānaṃ gadiniścayaḥ kāyasaukhyasampādanaṃ śastravidhāpaśastrauprabhāviṣaṃ bhūtanigrahaḥ viṣapratīkāraḥ
bālopacāraḥ rasāyanaṃ śālākyaṃ ityaṣṭeti
vai. nigh.
vaidyacintāmaṇiḥ| puṃ| vallabhendrakṛtavaidyakagranthe
[granthe| rudraṭakṛte ca
vaidyajīvanam| puṃ| lolimbarājakṛtavaidyakavaidyatoṣasaṃgrahaḥ| puṃ| bhīmasenakṛtacikitsāsaṃgrahe
[ṭīkāyām
vaidyaliṃgoḍḍīśa| strī| candraṭakṛtanighaṇṭukīvaidyadarpaṇam| klī| vaidyakasaṃgrahe
vaidyanāthavaṭī| strī| jvarātisāre auṣadham
pāṭhaḥ-“rasasya bhāgaṃ saṃgṛhya kāñjikena tu śodhayet | citrakasya rase cāpi vipalābhyāñca buddhimān
rasāī gandhakaṃ śuddhaṃ saṅkarājarasena vai| dābhyāṃ
saṃmūrcchanaṃ kṛtvā kharasaiḥ prāṇasammitaiḥ| khalyaica
śilākhalye śramaśī vacthamāyataḥ| nirguṇḍīmaṇḍūkīśvetākucelāgrīśrasundaraiḥ| śṛṅgāhvakeśarājaiśca jayantīndrāśanolaṭaiḥ| sarvapārbhā vaṭīṃ kṛtvā dadyāsāṃ
grahaṇīgade......||” rasa.ra.
vaidyabandhuḥ| puṃ| āragvadhavṛkṣe | (gāṃntāla gām̐cha
śa.ca.
vaidyamanoramā | strī | vaidyakagranthabhede
vaidyamātā| strī | vāsāyām| vāsaka gām̐cha
ama.
vaidyarasāyanam | klī| rasāyanagranthaviśeṣe
vaidyavallabhaḥ | puṃ | udayaṇacitavaidyakagranthe
vaidyavinodaḥ| puṃ| śaṅkarakṛtavaidyakagranthe
vaidyavilāsaḥ | puṃ | raghunāthakṛtavaidyakaśāstre
vaidyavandaḥ| puṃ| nārāyaṇakṛtavaidyaśāstre
vaidyasāraḥ | puṃ| harṣakīrttiracitavaidya ke
vaidyasiṃhī| strī | vāsāyām | vāsaka gām̐cha
śa.ra.
vaidyahitopadeśaḥ | puṃ | ślokaśatakṛte tathā
śivapaṇḍitakṛte ca cikitsāśāstre
vaidyā| strī| kākolyām| kām̐kulī| śa.ca.

35.0.14

vaidyāmṛtam| klī| nārāyaṇadāsakṛte rāmeśvarakṛte ca vaidyaśāstre
[granthe
vaidyāmṛtalaharī | strī | mathurānāthakṛte vaidyakavaidyāvataṃsaḥ | puṃ | lolimbarājakṛtavaidya ke
vaidhātrī| strī| trakrīkṣūpe | rā.ni.va.5
vaidharotyalajjāluḥ | puṃ, strī| laghulajjālukāyām| “lajjāluvaiparītyānyā khalpacupavahaddalā|” guṇāḥ-kaṭuruṣṇaḥ kaphaghnaḥ rasanidhāyakaḥ
nānāvijñānakārakaśca| rā.ni.va.5
vaipādikam| kuṣṭharogabhede | talacaṇa—“vaipādikaṃ pāṇipādasphuṭanaṃ tīvravedanam || mā.ni.
vairasyam | klī| sukhavirasatāyām | “vairasya'
nayanaśravaḥ |” mā.ni.
vairāṭaḥ | puṃ| indragopakīṭe | he.ca.
vairāṭakaḥ | puṃ | tannāmakakandaviṣabhede | guṇāḥ
—“vairāṭakenātiduḥkhaṃ śirorogaśca jāyate|”
su.kalpa.2a. | See kandaviṣam
vairātaṅguḥ| puṃ| arjjunavṛkṣe | rā.ni.va.6
vairocanarasaḥ | puṃ| ajīrṇādau rasaḥ | pāṭhaḥ
-“sūtabhūtaṃ caturbhāgaṃ bhāgekaṃ mṛtahemakaṃ | aṣṭabhāgaṃ śuddhagandhaṃ dinaikaṃ citrakadravaiḥ | marditaṃ
śodhitaṃ cūrṇaiḥ varāṭīskhena pūrayet | ṭaṅkaṇena sukhaṃ
rudvā bhāṇḍamadhye nirodhayet | śuṣkaṃ gajapuṭe paścāt
sāṅgaśītaṃ vicūrṇayet | caturguñjā caṇo lauhamagnipradīpanam ......||” rasa.ra.
vailyam | klī| vilvaphale| pha.ṭī. | tri | vilvabhave| vilveśraye | vā. ci.3a.
vaivarṇyam | klī| vivarṇatāyām | mā.ni.
vaivasvatādrumaḥ | puṃ| kuṣṭhavairidṛkṣe | cālamugaṃrā
abhi.
vaiśākhaḥ | puṃ | manmathadaṇḍe | varṣasya prathame māsi
ama.| rakta punarnavāyām | vai. nigha.| aśvatthe

35.0.15

tannāmakagrahe | lacaṇaṃ- “savyena guruṇā caiva vepamānena pacchitaḥ| gātreṇa vidhāyahastañca vaiśākhagahvarīvitam ||” ja.da. 57a. | strī (khī) | raktapunarnavāyām | gām̐dām̐puṇṇa| rā.ni.va.5
vaiśikī | strī | vamana-virecanayoḥ caturvidhaśodhanāntargate | ca.da. vamanādhikāre | [ni.va.6
vaiśijātā | strī| punadvābīlatāyām | rā.
vaiśyā | strī| haridrāyām | vai nigha.
vaiṣṇavapālayaḥ | puṃ| vaṭadṛkṣe| he.ca.
vaiṣṇavāvāsaḥ | puṃ| vaṭavṛkṣe| jaṭā.
vaiṣṇavaśodayaḥ | puṃ| vaṭavṛce| ra.sā.
vaiśvānaraḥ | puṃ | citrakavṛkṣe | ama.| pitte
agnau | ama.
vaiśvānaracūrṇam | klī| jaṭharāgnakaraṃ cūrṇam
pāṭhaḥ-“mākṣikabhasma bhāgau dvau yakṣārāruhṛddeva
tu | āgāstyau'jamodāyā nāgarādbhāgapañcakaṃ | daśa
hau ca harītakyoḥ sūkṣmacūrṇīkṛtāḥ śubhāḥ | anu.
mastu kāñjikaṃ takramuṣṇodakaṃ vā...|” rasa.ra.
vaiśvānararasaḥ | puṃ | udarādhikāre rasaḥ | pāṭhaḥ
-“palaṃ gandhakaṃ cāthaṃ śilājitvānnalīhakaṃ
viṣraṭubvikaṃ kuṣṭhaṃ nirguṇḍī suphalī viṣam | ajamodā ca sarvvaṣāṃ dvau dvau bhāgau prakalpayet
cūrṇīkṛtya tataḥ sarvvaṃ nimbakāthena bhāvayet | bhāvayedekaviṃśacca bhṛṅgarājena saptadhā| madhunā gur̤ikāṃ
śṛtvāṃ raktānāṃ tāma pradāpayet | vaiśvānarābhidho
yogo jalodaraviśeṣaṇaḥ |” rasa.ci.
vaiśvikaraḥ | tri | vikrīrya bhakṣaṇaśīle, kukkuṭādau | vā.ci.6a.
vaiṣṇavī | strī | laghuśatāvaryām | rā.ni.va.4
tulasīvṛkṣe | śa.mā. | aparājitāyām
vaisāriṇaḥ | puṃ| masye | ama.
vor̤aḥ | puṃ| guvākavṛkṣe | śa.ra.
boḍuḥ | puṃ| gonasasarpe| vyār̤ām̐sām̐pa | masyaviśeṣe | me.
bor̤haḥ | puṃ | kadambavṛkṣe | vai. nigha.

35.0.16

vor̤hā (nṭa) | puṃ | ṛṣabhake | dṛṣe | rā.ni.va.5
strī | cudrāntikāryām
boṭṭaḥ | puṃ | haste | dauṭau | śa.ra.
bodaḥ | tri | cārjre
bodālaḥ | puṃ| masyaviśeṣe | (vāśasamach
śa.ra.
[praṇetari
vopadevaḥ | puṃ | hṛdayadīpakasiddhamantra śataślokīboraṭaḥ | puṃ| kundadṛce | kunda gām̐cha | trikā.
voravaḥ | puṃ | tannāmakavrīhidhānyabhede | (vāro
dhāna | guṇāḥ- “boravastu budhaiḥ proktaḥ tridoṣaśca
prakopanaḥ | madhuraścāmlapākena śītaiḥ pittakaro
guruḥ ||” rāja.25.
बोलम् । क्ली । (Balsamodendron
Myrrh.) Myrrh. tannāma kasārajadravye
gandharase | gandharasam, bola, hirābola, thūnabām̐ṭāgau | hiṃ jhāḥ bola | maṃ ke bola | teṃ
bālimtopobam | tā. vaillaipūvolum | bam. raktābola | tatparyāyāḥ- 'raktapāṅgaṃ sukhaṃḍaṃ surasaṃ piṇḍa'
picchakaṃ viśaṃ nirlohaṃ valvaraṃ saurabhaṃ raktātmakaṃ rasaṃ
rasagandhaṃ mahāgandhaṃ viśraṃ bhṛmagandhakaṃ vipragandha' gandharasaṃ
prāṇaḥ trathāriḥ | vai.nigha.2bha.ra.pi.ci. bolaparpaṭīrase | ca.da. muktaṃ ci. | guṇāḥ- kaṭutiktoṣṇa' kaṣāyaṃ
raktādoṣaghnaṃ kaphapittarogaghnaṃ pradaraghnañca | rā.ni.va.6
apica- "bole raktaruhaṃ śītaṃ medhyaṃ dīpana-pācanam
madhuraṃ kaṭutiktaca dāha-kheda-tridoṣajit | jvarāpasmāra-ṅgāṣṭhaghnaṃ garbhāśayaviśodhakam ||” bhā.
bolapadmam | klo| tenapadmasadṛśaṃ sugandhipatre
ca.da.vā.vyā.ci.madvārājaprasāriṇītaile | “devavṛthyo
bolapadmam |”
vyaktāṅganā | strī | nīlāparājitāyām | rā.
ni.va.3 | svarṇayūthikāyām | rā.ni.va.10 | vipralyām | vai.nigha.
vyaṅgaḥ | puṃ, klī | tannāmakacarmarogabhede | tasya

35.0.17

lakṣaṇam – “krodhāyāsa-prakupito vāyuḥ pittena
saṃyutaḥ | mukhamāgatya sahasā maṇḍalaṃ visṛjatyataḥ
nīrujaṃ tanukāṃ śyāvaṃ mukhavyaṅgaṃ tamādiśet ||” mā.
ni. | “paruṣaṃ paruṣasparśa vyaṅgaṃ śyāvaśca mārutāt
pittāttāmrāmtamānīlaṃ śvetāntaṃ kaṇḍa malakaphāt
raktādraktāntamābhāsaṃ śīghraciñcaviśālitam ||” vā.
u.31a.
vyajanam | klī | tālavṛnte | pāṃkhā| tadāyuguṇāḥ- "mūrcchā-kheda-tṛṣā dāha-śramaghno vyajanānilaḥ | tālavyajanaguṇāḥ- tridoṣaghnam laga ca
vaṃśavyajanaguṇāḥ- raktaṃ uṣṇaṃ vāta-pittakarāvaṃ
mayūrapuccha-vastravyajanaguṇāḥ - tridoṣaghnam | bālavyajanaṃ tejaskaraṃ makṣikādinivāraṇañca | rāja.3pra.
vyañjanam | klī | sūpaśākādiniptāṃna cu| dāūna,
tarakāri | “vyañjanaṃ sūpa-śākādi miṣṭānna'
temanaṃ smṛtam |” rā.ni.va.20 | śākabhakṣyaguṇāḥ
—“vyañjanaṃ prākamastyāsya dṛśaṃ hyadya puṣṭidaṃ
dravyeṇa yena yeneha vyañjanaṃ matsryāṃsayoḥ | tasya
tasya tathodyaitadguṇenaivavibhāvayet ||” rāja.35.
rasaśruṣṭi | daddhi | vai. nigha.| lakṣaṇe | cihne
vyaktībhūtaguṃṇairūpe | “saṃsthānaṃ vyañjanaṃ liṅgamū |”
bhā.pañcanidāne
vyañjanakeśo | strī | naulyām | rā.ni.va.4
vatrṇukambakaḥ (kaḥ) | puṃ | eraṇḍavṛkṣe | bhrama.
sa.kanakastaile
vatrāṇḍā | strī | bhūmyāmalakyām | chūī āṃvalā
vai.nigha.
vatrtikramaḥ | puṃ | kramaviparyaye
vatyāsaḥ | puṃ | parasparavaiparītye | vā.ci.68.
“vyatyāsena śaṅkaraktam |”
vyathā | strī | vedanāyām | bhrama.
vyantaraḥ | puṃ | sarpasaṅkarajātau | vā.u.168.
vatravasāyaḥ | puṃ | niścayabuddhau | yathā—vātika
evāyaṃ vyādhiridamevāsya bheṣajamiti | ca.vi.88.

35.0.18

vatravahārikaḥ (kā) | puṃ, strī | vṛddhajīvace
sabhāryāyāṃ | me.
vatravāyaḥ | puṃ | strīsevādhām | bhrama.| strī
teṣaḍi | me.
vyavvāyaśoṣaḥ | puṃ | strīsevājavyaśrīśarīre
lakṣaṇaṃ yathā — “vyavāyaśoṣaḥ śukrasya cayaliṅgairupadrutaḥ | pāṇḍu deho yathā pūrvaṃ coyante cāsya
ghātavaḥ ||” su u.41a.
vyavāye (yan) | vi | pākāt prāk sarvvāṅga
visṭatiśīle viṣādi-dravye | “pūrvaṃ vāthyākhilaṃ
kāyaṃ tataḥ pākañca gacchati | vyavāyi tadyathā
bhaṅgā phenaścāhisamudbhavam ||” bhā.
vyākhyānam | klī | atiśayaupavarṇane | su.u.
65a. | gūḍhārthasphuṭīkaraṇe
vyāghraḥ | puṃ | khanāmakhyāta prasaṅghajātīyamṛge
vāgha | māṃsavṛthā; siṃhavat | rā.ni.va.16 | karañjavṛkṣe | me. | raktairaṇḍe | rā.ni.va.8
vyāghrakaraḥ | puṃ | raktairaṇḍe | vai. nigha.
vyāghranakhaḥ | puṃ | vyāghranakhe | nakhīviśeṣe
vai.nigha.
vyāghraghaṇṭā (ṇṭī) | strī | koṅkaṇe prasiddhalatāviśeṣe | vāgha laghu vāghāṃṭī | me govindī
guṇāḥ— “vyāghraghaṇṭā pittalīṇā rucyā viśaṣakaphāpahā | phalaṃ cāṃsyāstu tiktoṣṇaṃ viśūcaukaphavātanut | vidīpahārīṇī proktā vaidyaśāstraviśāradaiḥ|”
vai.nigha.
vyāghrataruḥ | puṃ | raktairaṇḍe | vai.nigha. !
vyāghratalaḥ (lā) | puṃ | vyāghranakhe | nakho
vai.nigha. | raktairaṇḍe | ja.da.
vyāghradalaḥ (lā) | puṃ | raktairaṇḍe | vyāghranakhe
nakhī | rā.ni.va.8
vyāghranakham | klī, puṃ | nakhīnāmagandhadravye
nakhīkinyaṃ | saṃ ut- vāghanakhā | tatparyyāyaḥ,
—vyāṅghāyudhaṃ karajaṃ cakrakārakaṃ kūṭasthaṃ nakhāṅgaṃ
nakhī nakhyaṃ vyāghranakho | tadguṇāḥ-tiktoṣṇaḥ

35.0.19

kaṣāyaḥ vāta-kaphaghnaḥ kaccha-kuṣṭhavraṇaghnaḥ vaṇyaṃḥ
sugandhaśca | rā.ni.va.12 | apica—nakhaṃ svalpaṃ nakhī
proktā tṛttahrasvilākhinau | nakhadvayaṃ caṭuṣṇaṃ ca
vātātṛjvarakuṣṭhahṛt | laghuṣṇaṃ śukralaṃ varṇya svādu
vraṇaviṣāpaham || alakṣmī-mukhadaurgandhyahṛt pākarasayoḥ kaṭu ||” bhā. | su.sū.38a.elādiḥ
saṅgradyaḥ-vā.sū.15a elādiḥ | ‘yukti-vyāghranakhaḥ |” śuḍīvṛkṣe | manasā gāṃcha | rā.ni.va.8
vyāghranakho | strī | vyāghranakhe | bhā.4bha.prada.
ci. | “ghrāṇasthāne vyāghranakhyāḥ |”
vyāghranāyakaḥ (sevakaḥ) | puṃ | śākhāmṛke
pheruḍe, śūgāla | rā.ni.va.16
vyāghrapāt (daḥ) | puṃ | vikaṅkatavṛkṣe | daṃīṭī
gācha | bhā. | rā.ni.va.8 | bheṣa.śirorī.ci.
taptarājataile | vikaṇṭakavṛkṣe | rā.ni.va.11
vyāghrapucchaḥ | puṃ | eraṇḍavṛkṣe | bhrama.
vyāghrapuṣyaḥ | puṃ | vyāghranakhe | vai. nigha.
vyāghrarūpā | strī | bandhyākarkaṭyām | vai.nigha.
vyāghrahastaḥ | puṃ | raktairaṇḍe | rā.ni.va.8
vyāghrāṅgijaḥ | puṃ | vyāghranakhe | nakhīviśeṣe
vai.nigha.
vyāghrāṭaḥ | puṃ | bharadvājapakhiṇi | bhrama.
vyāghrādanī | strī | viḍatāyām | pa.mu.
vyāghrāyudham | klī | vyāghranakhe | nakhīviśeṣe
vai.nigha.
vyāghrāsyaḥ | puṃ | bir̤āle | śa.ca.
vyāghrī | strī | kaṇṭakāryām | pa.mu. | rā.
ni.va.4 | ca.da.yakṣma.ci. jīvanaprādyaghṛte | “vyāghrīgokṣurasādhitām |” ca.da.jva.ci “vyāghrīdūsthyardhagokṣuraiḥ|” varāṭikābhede | kar̤iviśeṣa
rā ni.va.13 | vyāghrapraśayām | vāghinī | vyāghrana khyām | nakhīviśeṣe | ca.da.vā.vyā.ci.
vyāghrīyukta (yugma) | strī, klī | uḍyām,
kaṇṭakāryāñca | ci.kra.ka.

35.0.20

vyāṅgaḥ | puṃ | sarpe | chiṃca | bhrama.
vyāṅmalaḥ | puṃ | raktairaṇḍe | vai.nigha. | [bhrama.
vyāṅgāyudham | klī | nakhīnāmagandhadravye | nakhī
vyāghnabhītaḥ | puṃ | mṛge
vyādhiḥ | puṃ | roge | roga | hiṃ bemārī
puruṣaduḥkhasaṃyogo vyādhayaḥ | te caturvidhāḥ śārīrāgantu-mānasa svābhāvikrabhedena | savāgantavo'bhighātajanyāḥ, śārīrāstvannapānamūlāḥ vātādivaiṣamyamūlāśca | mānasāḥ krodhādikā icchādveṣabhedairbhavanti
svābhāvikāḥ cutpipāsādikāya | su.sū.1a.
tacca duḥkhaṃ trividham ādhyātmikamādhibhautikamādhidaivikañceti | tattu duḥkhaṃ saptavidhe vyādhāvupanipatati | te punaḥ sapta vyādhayaḥ yathā—ādivalapravṛttāḥ janmabalapravṛttāḥ doṣabalapravṛttāḥ saṃghātavalapravṛttāḥ kālabala pravṛttāḥ daivabalapravṛttāḥ svabhāvabalapravṛttāśce ti | tatrādivalapravṛttāḥ śukraśoṇita
doṣānvayāḥ kuṣṭhāśaḥprabhṛtayaḥ | śeṣāṇāṃ viśeṣāḥ
tattatparyāye mṛgyāḥ | su.sū.24a. | rogaḥ doṣavaiṣamyarūpaḥ | “rogastu doṣavaiṣamyam | rogā duḥkhasya
dātāro jvaraprabhṛtayo hi te ||” te ca rogāḥ
kecit svābhāvikāḥ kecidāgantavaḥ kecinnrānasāḥ
kecit kāyikāḥ kecit karmmajāḥ keciddoṣajāḥ
kecit sādhyāḥ kecidyāpyāḥ kecidasādhyāśca
tasya ca rogasya vijñānaṃ pañcadhā ‘hetustadanu saṃprāptiḥ
pūrvarūpañca lakṣaṇaṃ | tathaivopaśayaḥ pañca..........|”
bhā. | kuṣṭhoṣadhau | kūr̤a | bhrama. | rasa.ra.khanarīci. | See rogaḥ | [ kāli | mā.ni.
vyādhikālaḥ | puṃ | romāṇāṃ harddhijñāni hetumūte
vyādhighātaḥ (kaḥ) | puṃ | śūlye āragvadhavṛkṣe
bar̤a śonrāla gāṃcha | rā.ni.va.9 | ca.da. jva
ci. | “gajāṅgā vyādhighātakaḥ |”

35.0.21

vyādhighnaḥ (jit) | puṃ | āragvadhavṛkṣe | ja.da.
vyādhiptaḥ | puṃ | romiṣi | rā.ni.va.20
vyādhināśanaḥ | puṃ | daupāntaravacāyām
topacini | vai.nigha.
vyādhiripuḥ | puṃ | kapikāravṛkṣe | rā.ni.va.9
vyādhiviparītaḥ | puṃ | rogaviparītauṣadhādau
yathā—atisāre malarodhake pāṭhādau ; masarādipathye | udāvartta apīvāyuniḥsāraṇe tathā daivagurusaṃvādau ca | mā.ni.
vyādhiśrantā (ntī) | puṃ | vārāhīnāmakanda
śāke | śūkrāṃtra ālū | rā.ni.va.
vyādhyaṃgalaḥ | puṃ | dāmodarakṛtavaidyakagranthe
vyānaḥ (vāyuḥ) | puṃ | dehasthavāyuviśeṣe
vyānavāyu | “kṛtstradehacaro vyānaḥ rasasaṃvahano
dyataḥ | khedāstṛksvāvaṇo vāpi pañcadhā ceṣṭayaṃ
tyapi | kruddhaśca kurute rogān prāyaśaḥ sarvvadeha
gān ||' su.ni.1a.
vyāpat | puṃ | mūttī | adhikalavaṇādibhakṣṇajanyarīgasaṅkaṭe | vaidyakam
vyāpam | klī | kuṣṭhīṣadhau | kūḍa | bhrama.
vyāmaḥ | puṃ | tirthagvistṛtavāhordvayantaraṃ sa vyāmaḥ
eka dauṃḍa | “vyāmaḥ sahastastu tayościtirvyāhrīryadantaram |” rā.ni.va.18
vyāmaṇam | klī | vyāme | eka dauṃḍa
vyāyāmaḥ | puṃ | vegakṛdvyāpāre | ca.sū.15a.
aṅgādicālane | kūchi, mallaśrama | śarīrāyāsajananakarmaṇi | bhā.ma.4bha.śirorī.ci. | “śarīrāyāsajananaṃ karma vyāyāmasaṃjñitam |” guṇādi—
tatkṛtvā tu sukhaṃ dehaṃ vimṛdīyātsamantataḥ | śarīropacayaḥ kāntirgātrāṇāṃ suvibhaktatā | dīptāgnitvamanālasyaṃ sthiratvaṃ lāghavaṃ sṛjā || ityādi
su.ci.24a. | “vyāyāmo hi sadā pathyo balināṃ

35.0.22

snigdhabhojināṃ | sa ca śīte vasante ca teṣāṃ pathyatamo mataḥ | sarvveṣvṛtuṣu sarvvarhi mattairātmahitārthibhiḥ | śaktyarddhana ca karttavyo vyāyāmo hanyato'nyathā | kuchau lalāṭe grīvāyāṃ yadā gharmmaḥ pravarttate | śaktyarddha taṃ vijānīyād yāvadṛcchāsameva ca
lāghavaṃ karmmasāmarthya sthairyyaṃ kleśasahiṣṇutā | doṣakṣayo'gnivṛddhiśca vyāyāmādupajāyate | vyāyāmaṃ kurvvato
nityaṃ viruddhamapi bhojanam | vidagdhamavidagdhaṃ vā
nirdoṣaṃ paripacyate | vayo balaṃ śarīrañca deśaṃ
kālamathāpi ca | samīkṣya kuryyādvyāyāmaṃ yuktā
śaktā ca buddhimān | raktapittī kṣayī śoṣī kāsī
śvāsī kṣatāturaḥ | bhuktavān strīṣu ca kṣīṇo
vyāyāmaṃ parivarjjayet | vātapittāmayī bālo vṛddho
'jīrṇyī taṃ tyajet | ativyāyāmataḥ kāso rakta
pittapratānakau| śramaḥ klamaḥ kṣayastṛṣṇā jvaraścharddiśca
jāyate ||” rāja.ratna.
vyāyāmaśoṣaḥ | puṃ | ativyāyāmajanya śoṣaroge | lakṣaṇaṃ—“vyāyāmaśīlo bhṛśamṛddhimagnirevamupadrutaḥ | liṅgairuraḥkṣatasamaiḥ saṃyuktaśca kṣataṃ vinā ||”
vyāyojimaḥ | puṃ | khallāṇyasamaviṣamapālī
su.sū.16a.
vyālayaḥ | puṃ | vyāghre | durdāntagaje | rā.ni.va.18
raktacitrake | rā.ni.va.6 | citrakavṛkṣe | bhā.pū.1
bha.| sarpe | śvāpade | śrama.
vyālakarajaḥ | puṃ | vyāghranakhe | nakhīviśeṣe
vai.nigha.
vyālanakhaḥ | puṃ | vyāghranakhe | nakhīviśeṣe
rā.ni.va.12
vyālagandhā | strī | lāṅgalīnāmamahākandaśāke
viṣalāṅgaliyā | rā.ni.va.7
vyālajihvā | strī | mahāsamaṅgāyām | rā.
ni.va.4
vyāladaṃṣṭraḥ | puṃ | gokṣuravṛkṣe | rā.ni.va.4
vyālanakhaḥ | puṃ | vyāghranakhe | nakhīviśeṣe

35.0.23

rā.ni.va.12 | sukhīvṛkṣe | rā.ni.va.8
vyālapatraḥ | puṃ | ervāḍakalatāyām | [kaekām̐kūr̤a | kaścit
vyālapatrā (trikā, trī) | strī | karkaṭībhede | kām̐kūr̤aviśeṣe | rā.ni.va.7
vyālapāṇijaḥ | puṃ | vyāghranakhākhyagandhadravye
nakhī | rā.ni.va.12
vyālapraharaṇam | klī | vyāghranakhe | nakhī
vai. nigha.
[va. 12
vyālabalaḥ | puṃ | vyāghranakhe | nakhī | rā.ni.
vyālaśṛṅgaḥ | puṃ | citrakavyāghraṃ | citā bāgha
bhāratama
vyālambaḥ | puṃ | nairṛtau | vaidyakam
vyālavallarī | strī | nāgavallaprām | pāṃna gācha
vai. nigha.
[vai. nigha.
vyālaveśo | strī | devadālyām | gauta ghāṣā
vyālāyudham | klī | nakhīnāmagandhadravye | a.
ṭī. mathurā. | puṃ | vyāghranakhe | nakhī | rā.ni.va.12
vyālor̤ha(dṛṣṭaka)m | klī | sarpadaṃśanabhede
lakṣaṇaṃ yathā—“ekaṃ daṃṣṭrāpadaṃ dve vā vyālīr̤hākhyamaśoṇitam |” vā.u.36a.
vyālupta (dṛṣṭaka) m | klī | sarpadaṃśanabhede
lakṣaṇaṃ—“daṃṣṭrāpade saraktau dve vyāluptaṃ... |” vā.
u.36a.
śyāvattaḥ (kaḥ) | puṃ | cakrabheṃde | ḍhākanām̐
gām̐cha | rā.ni.va 4 | nābhikaṇṭake | śa.ca.
vyāsaḥ | puṃ | parimāṇabhede | vedha | śa.ra.
vyāsadīpaprajā | strī | vandhyākarkaṭyām
vai. nigha.
vyuṣṭam | klī | prabhāte | paryuṣite | phale | he.
ca. | tri | jaṣite | dagdhe | me.
vyūhaḥ | puṃ | dehe | nikā.
vyoma | klī | nabhe | khe | ākāśe | ama.
abhradhātau | rā.ni.va.13 | śūla.ci.pīr̤āmañjaraseṃ
vai.nigha-vā.vyā.ci.vātavibhraṃsarase | bhaiṣa.ratno.rau.
ci.pradarārirase
vyomacāro(in) | puṃ | | pakṣiṇi | me.
vyomamāsikā | strī | bhāratīyapakṣiṇi
cikā.

35.0.24

vyomapūram | klī | sugandhatṛṇe | vai. nigha.
vyomavallikā (llī) | strī | ākāśavallaprām
ālokalato | rā.ni.va.6
vyomodakam | klī | ākāśasalile | rā.ni.
va.14
vyoṣam | klī | trikaṭuni | um̐ṭhai, pipūla,
marica | bhā. | etacca śirovirecane śastam | vā.
sū.15a.
vyoṣādyagugguluḥ | puṃ | strīvyaroge gugguluḥ
pāṭhaḥ—“vyoṣāgnitriphalāmastvastrikaṭū gugguluṃ samam
khādet......||” rasa.ra.
vyoṣādyaghṛtam | klī | arśasi ghṛtam | pāṭhaḥ
—“vyoṣagarbhe palāśasya ciguṇe bhasmadāriṇi
sādhitaṃ pivataḥ sarpiḥ patantyarśāṃsi niścitam ||”
palāśakṣārāt ṣaḍguṇaparilāvitacāravāri grāhyaṃ
vyoṣādyacūrṇam | klī | raktāśeṃsi raktātisāre
ca hitam | “vyoṣā'ṅgārukaśārivāṅghritilābhayānāṃ
cūrṇaṃ guḍena sahitantu sadīpanīyam |” sarvva samabhāgam | anyat jvarātīsāre-trikaṭu, īndrayava,
nimachāla, cinnātā, bhīmarāja, citā, kaṭukī,
ākanādi, dāruharidrā, va āṭaīca pratyeka
samabhāgaṃ, sarvvasamāna kūr̤achilānara cūrṇa | mātrā
4 māṣā | ca.da.
vyoṣādyalauham | klī | vidradhyadhikāre lauham
lakṣaṇaṃ—“vyoṣaṃ viḍaṅgatikalāharītakī ca sāyorajastu vipalārasena | pītaṃ kaphotyaṃ śamayettu
śothaṃ gavyena mutreṇa harītakī ca ||” rasa.vi.
vrajabhūḥ | puṃ | kailikadambavṛkṣe | śa.ca.
vraṇaḥ | puṃ, klī | tannāmakaroge, catādau | vraṇabhraṃśa, ghām̐ | sa dvividhaḥ śārīra āgantuśca vi

35.0.25

tayoḥ śārīraḥ pavana-pitta-kapha-śoṇita-sannipātanimittaḥ | āgantustvi puruṣapaśupakṣivyālasarīsṛpaprapatana-pīḍana prahārābhicāra-viṣatoṣṇauṣadha śakalakapālaśṛṅgacakraiṣu-paraśaśakti-kuntādyāyudhādyabhighātanimittaḥ | tasya lakṣaṇaṃ dvividhaṃ sāmānyaṃ vaiśeṣikañca
tatra sāmānyaṃ vraṇayatyagātavivṛṇote vrajayīti vraṇaḥ
viśeṣalakṣaṇaṃ punarvetādiliṅgaviśeṣaḥ |” su.ci.
1a. | sa punaḥ pañcadaśavidhaḥ | pṛthag-doṣestrayaḥ
saṃsargajāntrayaḥ sannipātenaikaḥ evambhūtā raktasahiteḥ
sapta, evaṃ caturdaśa, raktena kaivalenaika iti pañca
daśa | “sa pañcadaśadhā doṣaiḥ saraktaistat mārutāt
śyāvaḥ kṛṣṇo'ruṇo bhasma kapotāsthinibho'pi ca
mastumāṃsapūlākāmbutulyatanvalpasaṃśrutiḥ | nirmosastodamandāktī rukṣaścaṭacaṭāyate | pittena kṣiprajaḥ
pīto nīcaḥ kapilapiṅgalaḥ | mūrrkiṃśukabhasmāmbutailābhoṣṇavahusrutiḥ | kṣārīcita-kṣatasamavyathārāgoṣmapākavān | kaphena pāṇḍuḥ kaṇḍumān
bahuśva taghanasnutiḥ | sthūloṣṭhaḥ kaṭhinaḥ snāyuśirājālavatojjhavak | pravālarakto raktena saraktaṃ pūyamuddhirat | vājisthānasamo gandhe yukto liṅgeśca
paittikaiḥ | dvābhyāṃ vibhiśra sarvaiśca vidyāllakṣaṇasaṅkarāt |” iti | niṣpratiṣṭho mṛduḥ sūkṣmāḥ
śyāvauṣṭha-piṭikaḥ samaḥ | kiñcidunnatamadhyeo vā
vraṇaḥ śuddho'nupadravaḥ | iti | tvagmāṃsaśirāsnāyusanthyasthīni vraṇāśrayāḥ | kauṣṭhī mamrma ca tānyaṣṭau
duḥsādhyānyuttarīttaram | susādhyo nalamāṃsāsthivarttitvāvalita vraṇaḥ | hṛtplīhārṣlipṭakayakṛttasrā

35.0.26

kṣatisa yaḥ | tathā sikka-pāyu-meḍhrauṣṭha-praṣṭhāntarvvakragaṇḍagaḥ | kṛcchrasādhyo'ci daśana-nāsikāpāṅganābhiṣu | sīvanījaṭharagrīvāpārśva kakṣāstaneṣu ca |”
iti | vā.u.25a. | tathā- tvaṅmāṃsa-śirāsnāyvasthi-sandhi-koṣṭha-marmmāśrautī | tatrādyau kavalusanniveśī lagbhemedo vraṇaḥ sūpacāraḥ śeṣaḥ kṛśamavadīrghanāśā durupacārāḥ | tatrādyatayasturakṣaḥ hastalippuṭakta iti vraṇākṛtikapraśastaiḥ śeṣā vikratāklaśayo durupakramā bhavanti | iti | vraṇavedanā
tu bahudhā ; tadyathā—todanabhedanatār̤ana chedanāyamanamanthana vikṣepaṇacumacumāyana nirdahanāvabhañjanasphoṭanavidāraṇautpāṭanakampanavividhaśūlaviśe ṣapravikṣiraṇapūraṇastambhanastrāvakaṣaṇāṅguśikā bhavanti | iti
su.sū.22a. | vraṇadravyanaṃ caturddaśavidhaṃ tāni ca
kṣīrakṣaumakhasikānukūlitapravaulīmaṇḍalacchagikāya •
makakhaṭācīnalivanyavitānagīṣūdyāḥ pañcāṅgulauti
caturdaśa | vraṇāyatanaviśeṣācca tadvandhanāni vidhā
gār̤hasamaśithilānīti | su.sū.18a. | vābhaṭastu
utsaṅga pañcāṅgulokhāni pañcāṅgauti svīkaroti
viśeṣāḥ svasvapathīyeṣu sṛgyāḥ
vraṇakṛt | puṃ | bhallātakavṛkṣe | bhelā gām̐cha
ra.mā.
vraṇaketuḥ (tī) | puṃ, strī | dugdhaphenyām
rā.ni.va.5
vraṇagranthiḥ | puṃ | rogabhede | vraṇera gām̐ṭhai
lakṣaṇaṃ—“carūr̤ha rūr̤hamātre vā vraṇe sarvvarasāśinaḥ
sāndre vā bandharahite gātre 'smābhihate 'thavā
vātāsrasamstṛtaṃ duṣṭaṃ saṃśodhya grathitaṃ vraṇam | kuryāt
sadāhaḥ kaṇḍū mān vraṇagranthirayaṃ smṛtaḥ ||” vā.u.
26a.
vraṇaghnī | strī | laghukāravellake | choṭe uṭaicha
vai. nigha.

35.0.27

vraṇajitā | strī | sūkṣmām | mūrcchītrau | vai.
nigha.
vraṇacchit | puṃ | brāhmaṇyāṣṭakāyām | bāmanahām̐ṭi | śa.ca.
vraṇadhūpanaḥ | puṃ | saptāmakadhūpadānavidhau ; yathā
—“śarāvasampuṭe kṣiptvā kakkamaṅgāradīpitam
chidraṃ netraṃ niveśyāya vraṇaṃ tenaiva dhūpayet ||” aba
vraṣagādikā daśāṅga lamitā kāryā | bhā
vraṇaropaṇarasaḥ | puṃ | kṣudrarogādhikāre auṣadhaviśeṣaḥ | pāṭhaḥ-“gandhaśādviṣadhātulthaṃ vārtaṃ jambīramarditaṃ | kumāryā naramūrva ca ciścauśca na sindhunā
sauvarcalena ca pṛthak yuktā ca vibudhaiḥ kramāt ||”
mātrā 6 ra. | anu. madhu | rasa.ci.
vraṇaśukram | klī | netratārakagata rogaviśeṣe
“nimagnarūpaṃ tu bhaveddhi kṛṣṇe sūcceva viddhaṃ pratibhāti yadvai | srāvaṃ sravedūṣṇamatīva cāpi tat
savraṇaṃ śuklamudāharanti ||” bhā
vraṇaśothaḥ | puṃ | vraṇanimitta-śvayathau | tasya
pūrvarūpaṃ śothasyaṃ kardmītyānam | sa ṣaṭa bātapittakaphasannipāta raktāgantubhedena | yathā- “pṛthaksamastaiḥ
doṣītyā raktāgantujau yathā | vraṇaśothāḥ ṣarḍa te
syuḥ saṃputāḥ mīlalakṣaṇaiḥ ||” mā.ni.
vraṇaśodhanaḥ | puṃ | kaṣpiñjale | kamalāśaṃr̤i
vai. nigha.
vraṇaśoṣaḥ | puṃ | kṣatajanyaśoṣaroge | nidānaṃ“raktakṣayādde danābhisaṃbhavādāhārayantraṇāt | vraṇasya
bhave tkṣīpo sa cāsādhyatamo mataḥ ||” mā.ni.
vraṇasthānam | klī | vraṇavastuni | vraṇera śvāna
tāni ca tvacāsaṃsirāsnāyusthisandhikoṣṭhamarmāṇītyaṣṭa bhavanti | su.sū.22a.
vraṇasrāvaḥ | puṃ | caturddaśavidha-vraṇa-niḥsrāvaṃ

35.0.28

tad yathā-“sarvīkā jala-pūyāsṭaka-haritāruṇapiñjarāḥ | kaṣāya nīla-harita-snigdha-rukṣa-sitāsitāḥ || iti bādaiḥ samuddiṣṭetraṇasrāvāyaturdaśa ||”
vraṇahaḥ | puṃ | eraṇḍavṛkṣe | śa.ca. | strī (hā)
gur̤acyām | śu.ra.
vraṇaharo | strī | lāṅgalikauṣadhau | vivanāṃgū
miśrā | vai. nigha.
vraṇahṛt | puṃ | bhallātakavṛce | bhelā gācha
kaḷikārīvṛkṣe | vivalāṅguliyā | rā.ni.va.4
vraṇāyāmaḥ | puṃ | vātavyādhiviśeṣe | bacaṇaṃ
-“marmāśritaṃ vraṇaṃ prāpya vāyuḥ sarvveṅgagaḥ
vegerānāyayedde huṃ vraṇāyāmantu taṃ tyajet ||” mā.ni.
vraṇādiḥ | puṃ | bhojanagamamadravye | gaṃkaravān
rā.ni.va.6 | agastivṛce | vāsanā gāṃk | rā
ni.va.10
vraṇopakramaḥ | puṃ | 'vraṇacikitsāyām | vropakramaḥ ṣaḍvidho'pastyādibhedena | yathā-apa
tarpaṇamālepaḥ pariṣeko'bhyaṅgaḥ sve dau vimnāpanamupanāhaḥ pācana viśrāvanaṃ sneho vamanaṃ virecanaṃ
chedana bhedanaṃ dāraṇaṃ lekhanameṣaṇamāharaṇaṃ vyadhanaṃ
vistrāvanaṃ sīvana sandhānaṃ pīr̤anaṃ śoṇitāsthāpanaṃ
nirvāpaṇamutsrārikā kaṣāyī vartiḥ kalkaḥ sarpistailaṃ rasakriyāvacūrṇanaṃ vraṇadhūpanamrutsādanamavagāhanaṃ
mṛdukarmma dāraṇakarmma cārakarmīgnikarma kṛṣṇakarmma
pāṇḍukarma pratisāraṇaṃ romasaṃjananaṃ lomāpaharaṇaṃ
vastikarmottaravastikarma bandhaḥ patradānaṃ kṛmighnaṃ
hṛḍaṇaṃ viṣaghnaṃ śirovirecanaṃ nasyaṃ kavala-dhāraṇaṃ
dhūmo madhusarpirbanmahāhārī rakṣāvidhānaśveti | su.
ci.1a.
vratam | klo | īpsitākāmamiyamr | ca.sū.1a.
vratatiḥ (tī) | strī | latāyām | ama. 1
vratādeśaḥ | puṃ | upanayane | smṛtiḥ
vratopāyanam | klo | praheṣukākhya-viṣṭakabhede

35.0.29

vraścanam | klo | chedane | puṃ | khargādikcheda ke
astre | chinau | bama.
brahmā (n) | puṃ | vidhātari | tatprādurbhāvaḥ yathā
-“vidhātāthatvasṛrkhakhamāyuvveṃ daṃ prakāśayan | khanānā saṃhitāṃ cakre lakṣaślokamayīmṛjum ||”
ityādi | bhā.
vrīr̤ā | strī | vanakuṇatthikāyām | pa.su.
lajjāyām
vrīhiḥ | puṃ | prāvṛṭkālajāṇyadhānye | āśu
dhān | haimantikaśukadhānyabhāve ca | me. | tasya
lakṣaṇam-“vārṣikāḥ kathitāḥ śuklā brīhayyaścerapākinaḥ |” tadbhedā yathā- “kṛṣṇavrīhiḥ pāṭalakha
kukuṭāṇḍaka ityādi | śālāmukhī jatumukha ityādi
brīhayaḥ smṛtāḥ ||” guṇāḥ- “brīhayaḥ kathitāḥ
pāke madhurā vīryyato himāḥ | alpābhiṣyandino
baddhavarcaskāḥ ṣaṣṭikeḥ samāḥ | kṛṣṇavrīhirvarasteṣāṃ
tasmādapyaguṇāḥ pare ||” bhā.pū. 1bha.dhā.va. | “madhuraścāmṇapākaśca brīhiḥ pittakaro guruḥ |” ca.sū.
27a. | gauro madhuraḥ śītalaḥ pittaghnaḥ kaṣāyaḥ
snigdho rucyaḥ masikaphadaḥ tāparaktaharaśca | tathā
puṣṭikaraḥ śramaghnaḥ voyryabuddhikarī rucya ānandanakī
vātajanakaśca | rā.ni.va. 16
vrīhikāñcanaḥ | puṃ | masūravṛkṣe | śikhā.
vrīhituṇḍikā | kho | deṣadhārye | [neśana
vai.nigha.
[niva.
vrīhidhānyam | klo | ṣaṣṭikādidhānye | vai.
vrīhiparṇiṃ kā (rṇī) | strī | śālapaṇīm
śāṃlapāni | rā.ni.va.4
vrīhibhedaḥ | puṃ | cīnākadhānye | kāṃgnīdhāna
ra.mā.
vrīhimukham | klo | vyadhanārthe vrīhimukhākārasukhaśastre | su.sū.8ca. | tat ṣaḍṅga lāyaṃtaṃ ṣāṅkhavṛttaṃ caturaṅga laphalañca kāryyam, tanmukhacca vrīhivistāraṃ saṃmudakuṣṭhañca kāryyam | iti su.ṭī.ḍa.
bhojaḥ

35.0.30

vrīhirājikaḥ | puṃ | cīnākadhānye, kaḍḍūdhānya | kāṃgnī dhāna | me.
vrīhiśreṣṭhaḥ | puṃ | śālidhānya | hemakhadhāna
rā.ni.va. 16
vrīhyāsyam | klo | vrīhimukhāstrabhede | ca.da.
śaṃvaḥ | puṃ | muṣalāyakhalauhamaṇḍale | lohāra
khāmro | gharaṇiḥ
śaṃvaram | lo | jale | ama. | rā.ni.va.4
śakaṭaḥ | puṃ, lī | ṣavadvace | dhāṃurā gāṃk
pa.su. | śarīre | vai. nigha. | timiravṛkṣe | jāṃkrana
gāṃcha | rā.ni.va.6
śakaṭāravyaḥ (kāḥ) | puṃ | śvavadvace | dhāṃuśrā
gāṃcha | ra.mā.
śakalam | lo | laci | gur̤aṣaka | rā.ni.
va.6 | cāmakale | paśadvele | par̤aśura chām̐ṭā
he. nigha. | vaṣkale | chāla | vikā. | śalkau
ām̐iśa | puṃ, lo | khaṇḍai | aśrei | ama.
śakā (ku) lrī (n) | strī, puṃ | mṛdvagiphalavṛce
miśragāṃgagācha | ama.ma. | guṇāḥ-vāta-kaphakaratvam | caci.22va. | madāṅgalavṛccau | bar̤a
śaula, pipūlaśaāula | guṇāḥ- “mṛkulo
rītikārāṇī bhūmī prāyapravallasī | gurvī pāke
ca madhurā bhedinī doṣakopanī ||” rāja.31.
śakunaḥ | puṃ | pakṣiṇi | gṛdhre | śakuni | me.
kṛṣṇacaṭake | śāṃmāṃ pākhī | vai.nigha. | klo
śubhasūcakanimitte | śakun | me
śakunajñā | kho | vṛdvagandhagodhikāmyām | kūda
ṭikaṭiki | vikā
śakunāhṛtaḥ (taḥ) | puṃ | bālarogaviśeṣe
śakunigrahaḥ | matsyaviśeṣe | vai. nigha. | śālidhānyabhede | bhā.pū. 1bha.dhā.va. | guṇāḥ-śālivat
śakuniḥ | puṃ | pakṣiṇi | pākhī | cama. | kṛṣṇacaṭake | śāṃmā pākhī | gṛdhre | rā.ni.va.18
cillapakṣiṇi | cīla pākhī | he.ca.
śakuniprapā | strī | pakṣipāṃnīyaśālāyām
pākhaura jalapānasthāna | hārā.
śakunī | strī | tannāmakabālagrahaviśeṣe | lacaṇaṃ

35.0.31

-“srastāṅgo bhayacakito vihaṅgamandhiḥ saṃstrāvivraṇaparipīr̤itaḥ samantāt | sphoṭośca satatatanuḥ
sadākṣapāke viṃjñe yo bhavati śiśuḥ cataḥ śakunyā ||”
su.u.27a. | śyāmākapacivi | śāṃmāṃ pākhī
rā.ni.va.18
śakuntaḥ (ntiḥ) | puṃ | pakṣiṇi | cama.
kākabhede | kukuṭabhede | vai.nigha. | bhāsapakṣiṇi
uṣā | kauṭaviśeṣe | me.
śakundaḥ | puṃ | śvetakaravīre | rā.ni.va.10
śakulaḥ | puṃ | matsyaviśeṣe | śola māch | guṇāḥ
—“śakulo madhurī grāhī rucyaḥ pittakaphapradaḥ |”
rāja.35.
śakulagaṇḍaḥ | puṃ | matsyaviśeṣe | śola māch
trikāṃ
śakulā | strī | kaṭurohiṇyām | kaṭkī
rā.ni.va.6
śakulādanī | strī | kaṭukyām | kaṭkī
rā.ni.va.6 | ca.sū.4a. bhedanīye | jalapippalyām,
kaṇṭakyāṃke | kāṭhaphur̤āma | ra.mā. | gajapippalyām | gajapūrr | kam̐ṭakaṭha | kaṭphale | viśvaḥ
śakulārbhakaḥ | puṃ | gar̤akamatsye | gaṃraī vā
gārḍai mācha | śrama.
śakulākṣakaḥ (kā) | puṃ, strī | śvetadūrvvāyām | gaṅgāddūrdhvāyām | bhrama.
śakulākṣī | strī | gaṅgāddūrvvāyām | geṃṭaiṭa
dūrvvā | rā.ni.va.8
śakṛt | klī | viṣṭhāyām | bhrama.
śakṛtkariḥ (rī) | puṃ, strī | govatse | trikāṃ
śakṛtkāraḥ | puṃ | malayabhāgakārake | vyākaṃ
śakṛddāram | klī | maladvāre | hema.
śakṛdbhavaḥ | tri | dravarūpe | bhā.na.4bha. tālukaṇṭakaci
śakṛdrasaḥ | puṃ | gomayarase | govarera rasa
su.sū.39a.
śakkaraḥ (riḥ) | puṃ | vṛṣe | hema. | trikāṃ
śaktavaḥ | puṃ | bhṛṣṭayavāditūrṇai | chāṃtū
śaktikāḥ | puṃ | gaḥ | rasa.ra.rasa.kau. bhaiṣa.
hādaśāyaśe
śaktiparṇaḥ | puṃ | saptaparṇavṛkṣe | chātima gācha
jaṭā.

35.0.32

saktuḥ | puṃ, klī | bharjitayavrāvicūrṇai | chāṃtū
"dhānyāni bhrādṛṣṭāni yave......|” rā.ni.va.
16 | "yavapiṣṭāni śaktavaḥ |” bhā. | “dhānā
bhṛṣṭayave bhūmi striyāṃ puṃ bhūmni śaktavaḥ |” jaṭā.
yavaśaktuguṇāḥ,—yavajāḥ śaktavaḥ śītā dīpanā
laghvaḥ sarāḥ | kaphapittaharā rucā lekhanāya
prakīrttitāḥ || te pītā baladā dṛśyā dṛṃhaṇā
medanāśanā | tṛṣṇā madhurā rucyāḥ pariṇāme
śaktukaḥ | puṃ | tannāmakaviṣabhede | lakṣaṇaṃ yathā
—“yadyagniḥ śaktukainaiva pūrṇaṃmanyaḥ sa śaktukaḥ |”
bhā.pū.1bha.viṣa.va. | klī | śaktau | chātū | sā.
kau.
śaktupiṇḍī | strī | śaktukatapiṇḍākārabhojyadravye | chāṃtūra lāḍū | guṇāḥ—“gurvī piṇḍī
kharātyarthaṃ laghvī saiva viṣaryayāt |” rāja.35.
śaktuphalā (lī) | strī | śamīvṛkṣe | sām̐ī
gām̐cha | bhrama. | śa.ra.
śaktuvalehikā | strī | śaktukatāvalehikāyām | chāṃtūra avaleha | guṇāḥ—“śaktūnāmāśu
jīryyeta mṛdutvādavalehikā |” rāja.35.
śakraḥ (kaḥ) | puṃ | kuṭajavakṣe | kur̤aci gācha
pa.su. | ca.da.neha.ci.nyagrodhādyacūrṇe | rasa.ra.
kañcaṭāvale he | ajjnavṛte | meṃ. | indrayave | bhaiṣa.
ca.da.bālaro.ci.
śakragopaḥ | puṃ | indragopakīṭe | āgoṃr̤a
pokā | jaṭā.
śakracāpasasuṅgavā | strī | balābvāyām | dai.
nigha.
śakrajaḥ (jātaḥ) | puṃ | kākai | trikāṃ
śa.ra.
śakrajā | strī | indravāruṇyām | āthālabhaśrā
sū.ci.38a.
śakradāruḥ | puṃ | śālavṛkṣe | tailadevadāruvṛkṣe
vai.nigha.
śakradrumaḥ | puṃ | vakulavṛkṣe | bhā.ma.1bha.jvarīvadravaci. dvātriṃśatkvāthe | śyoṇāka-śakradrumaḥ |”
tailadevadārau | bhā.

35.0.33

śakranemī | strī | śakramevakṣaṅgaśam | yuktakuṭajavṛkṣe | devadāruvṛkṣe | vai.nigha.
śakraparyāyaḥ | puṃ | kuṭajavakṣe | kur̤aci gām̐cha
pa.su.
śakrapādapaḥ | puṃ | kuṭajavakṣe | kur̤aci gāṃcha
rā.ni.va.8 | devadāruvṛkṣe | bhrama.
śakrapuṣpam | klī | indrayave | vai.nigha. jīrṇajva.
ci.lavaṅgādikvāthe
śakrapuṣpā (ṣpī) | strī | nāgadamanyāṃ | nāgadanā | ra.mā. | lāṅgalīvṛkṣe | vivalāṅgiyā
bhrama. | [lāṅguliśrau | ra.mā.
śakrapuṣpikā | strī | agrimikṣāvṛkṣe | viśvaśakrabījam | klī | indrayave | rā.ni.va.6
śakrābhūbhavā | strī | indravāruṇyām | āthālaśaśrā | śa.ca.
śakramūruhaḥ | puṃ | kuṭajavṛkṣe | kur̤aci gāṃṣṭa
vai.nigha.
śakramātā | strī | bhāgryām | vābhunahāṭī
rā.ni.va.6
śakramūrddhā (n) | puṃ | valoke | cikāṃ
śakrayavaḥ | puṃ | indrayave | vai.nigha. 2bha.a.sā.
ci. | bhaiṣa. bālaro.ci.
śakravallī | strī | indravāruṇīlatāyām
rāthālaśaśrā | rā.ni.va.3
śakrabījam | klī | indrayave
śakrākhyo(in) | puṃ | kuṭajavṛkṣe | bhā.
śakraśirāḥ | puṃ | valmīke | rā.ni.va.13
śakrasudhā | strī | kundurukhīṃṭī | madaranera
āṃṭhāṃ | śa.ca.
śakrasṛṣṭā | strī | harītakyām | trikāṃ
śakrākhyaḥ | puṃ | ullūke, pecake | trikāṃ
śakrāṇyo | strī | nirguṇdyām | nausindā
śakrāśanam | klī | bhaṅgāyām | bhām̐ṅa, siddhi
guṇāḥ—“śakrāśanantu tīkṣṇoṣṇaṃ saukṣmat kuṣṭhanāśanam | valamedhāgnikṛt śleṣmadoṣahāri rasāyananam ||” rāja. | puṃ | vijayāvṛkṣe | siki gāṃcha
pa.su. | kuṭajavṛkṣe | kur̤aci gāṃcha | pra.ca. | indrayave | vai.nigha.2bha.durbalajva.ci.jñānīdayarase

35.0.34

śakrāhā | puṃ | indrayave | rā.ni.va.6 | bhā.ma.
1bha.santatādijva.ci. | “śakrāhāviphalāhṛtam |”
strī (hrā) | indrayave | vā.u.5a. bhūtarāvavṛte
śakrondraḥ | puṃ | indragopakīṭe | āṣāṃr̤a
pokā | vai.nigha.2bha.arśaḥci. triphalādyagagulo
śakrāgre | strī | aṅgulyām | āṃgūla | uṇā.
śakā (n) | puṃ | gaje | uṇā
śaṅkaraḥ | puṃ | śve tārkai | śveta ākanda | bhīmasenīkarpūre | kapīte | vai.nigha. | vaidyavinodagranthakāre | nār̤īparīkṣākāri
śaṅkarapriyaḥ | puṃ | dvīpavṛkṣād | śallama !
pa.su. | vilipiṭṭici | śabdakalpadrumaḥ
śaṅkaramaṭa(loha)m | klī | arśasi loham
bhā. | rasa.ci.6a.
śaṅkaraśuktam | klī | pārade | bhā.jva.ci. kalpatarau
śaṅkarasvedaḥ | puṃ | āmavātahare svadaviśeṣe
“kārpāsāsthi-kulatthikā-tila- yavaireraṇḍamūlātasīvarṣāmūśaṇabījakāñjikayutairekīkṛtaiḥ pathak | svedaiḥ
syāt......||” bhaiṣa. | “śaktatā mahiṣādyānāṃ
gomayena tathaiva ca | adhistatena yaḥ svedaḥ śaṅkarasveda ucyate ” ja.da. indra.
śaṅkarā (rī) | strī | śamīvṛkṣe | sām̐ī gāṃcha
rā.ni.va.8 | mañjiṣṭhāyām | śa.ra.
śaṅkarādiḥ | puṃ | śuklākevṛce | śveta ākanda
rā.ni.va.10
śaṅkarāvāsaḥ | puṃ | bhīmasenīkarpūre | rā.ni.
va.12
śaṅkarāhvāyā | strī | jhakṣakamīvṛce | vai.nigha.
śaṅkitaḥ | puṃ | kṣīrakanāmagandhadravye | chiṃ
corā | geṃṭailā | rā.ni.va.12
śaṅkuḥ | puṃ | matsyaviśeṣe, jalajantuviśeṣe
sām̐koca iti bhāṣā | arśa.ci.4rtha śatake | arse
kīlake | me. | padmaśirājāle | pām̐tāra śitna
maṃṭe | he.ca. | nakhīnāmagandhadravye | nakhī | jaṭā.
śaṅkukarṇaḥ | puṃ | gardabhe | trikāṃ.

35.0.35

śaṅkuciḥ | puṃ | matsyaviśeṣe | śaṅka māch | śa.ra.
śaṅku taruḥ (vṛkṣaḥ) | puṃ | śālavṛkṣe | śa.ra.
ra.mā.
śaṅkhaphalikā (phalī)| strī, śaṅkhaśamīvṛkṣe| choṭa śām̐ī gācha| rā.ni.va.8
śaṅkhamukhī| strī, nirviṣajalaukāyām
nirviṣa joṃk| su.sū.13a.| See jalaukā
śaṅkhalā| strī, yaṣṭikāyām| ām̐ṭhi| śabdakalpaḥ| utpalapadmāyām| uṣā
śaṅkhocaḥ (ciḥ)| puṃ, matsyaviśeṣe| ām̐koṭa
mācha| jaṭā.| śa.ra.
śaṅkhaḥ| puṃ, klī, tannāmakakṣāraviṣabhede| sa
ativiṣāsadṛśaḥ| śaṅkhauṣadhe, dārunīcamede vā
sam̐ko, dāmūj| avi.3sthāna.56a.| sāmudra
kīṭadhvajantuviśeṣe| śām̐ka| tatparthyāyāḥ, —kambuḥ
kambuḥ kambojaḥ śamlaḥ trirekhaḥ jalajaḥ arṇobhavaḥ
pāvanadhvaniḥ ataḥ kuṭilaḥ śaṅkhakaḥ mahānādaḥ śvetaḥ
pūtaḥ susvaraḥ dīrghanādaḥ bahunādaḥ haripriyaḥ
guṇāḥ— “śaṅkhastūṣṇo'thaḥ khādūraścapākā marudgadaḥ
prītāḥ snigdhā hitāḥ pitte varcasyāḥ śleṣmavarddhanāḥ ||”
su.sū.46a.| kaṭuḥ śītaḥ puṣṭi-vīryya-baladaḥ guruḥ
śūla-kapha-śvāsa-viṣapnaśca| rā.ni.va.18| “kaṭuḥ ṅga’
gerikaṃ śaṅkhaṃ kāśīśaṃ ṭaṅkaṇantathā| nīlāñjanaṃ
śuktibhedāḥ cukṣakam savarāṭikāḥ| jambīravāriṇā
khitrāḥ cālitāḥ kām̐śavāriṇā| śuddhimāyātantyamī
yojyā bhiṣagbhirgadasiddhaye|” iti śaṅkhādiśuddhiḥ
śā.kau.| śaṅkhanābhau| śaṅkhanābhi| ra.sā.saṃ.
pradarāntakarase| nakṣīnā magasadṛśaṃ | nakhī| rā.
ni.va.22| ca.da. jvarātisā.ci. kaliṅgādyagur̤ikāyām| karṇasamīpadeśe| rā.ni.va.18| bhuvīḥ
pucchāntayorupari karṇalalāṭayormadhye marmadvaye
tacca sadyomāra kam | su.śā.6a.

First 35 of 146 passages. Read on

Linked texts (12)