Vaidyakashabdasindhu (Umeshacandragupta) 4
Vaidyakaśabdasindhu (Umeśacandragupta) 4
- Language
- Sanskrit
Contents
4.0.1
avakṛntanam | klī | ākṛntane
avakuśaḥ | puṃ | golāṅgūlavānare | ayaṃ paryāśṛṅga
jātauyaḥ | su sū. 46 a.
ava kūlanam | klī | adhāmukhīkaraṇe | ca. dra
atisā. ci. | "aṅgāriṣvanukūlayet |”
avakeśo | vi | aphalavṛkṣe | he. ca.
avakraḥ | puṃ | saralavṛkṣe | sarala gāṃcha
avagaṇḍaḥ | puṃ | gaṇḍadeśaśvathaṇau | vaṭagmaphor̤ā | saṃ puṭakulī | vikā.
avagatyaḥ | puṃ | prātaḥjñāne
avagāhaḥ | puṃ | jñāne | snānāṣṭahe
avagāhanam | klī | jñāne | majjanapūblekajñāne | tatparyyāyaḥ-avagāhaḥ vagāhaḥ nimajjanaṃ
śiraḥsnānaṃ ambhasi majjana (ke.)
avagāhekhedaḥ | puṃ | avagāhanena khede | vā.
sū. 17a
avagorṇaḥ | puṃ | apānāgnirgo | ṭalye
avaguṇṭhanam | klī | yoṣitāṃśiraḥ prāvaraṇī,
strīhūkhācchādane
avaguṇṭhitam | klī | cūrṇine | gum̐r̤ā | cikkā.
avagrahaḥ | puṃ | gajalalāṭadeśe | dvārā
avagrāhaḥ | puṃ avahārake | śaṅkhanna iti
lauke
athaghātaḥ | puṃ | āghāta-viśeṣe | taṇḍulādikhakhane, 5.| chām̐nakām̐r̤ā | apaṣṭa hai
avacūrṇam | klī | sthūlacūrṇe | goṭā gum̐r̤ā
avacūrṣitaḥ | vi | cūrṇite | tatpa rthaḥavaśvastaḥ apadhvastaḥ | aṭo
avacūlakam | klī | cāmare | vi
avañcakaḥ | puṃ | bhaktimati rogiṇi | vai. nigha.
avaṭaḥ (ṭo) | puṃ | nār̤īvraṇe | kūpe | me.
avaghoṭaḥ| tri| natanāsike | thāṃnnā | ama
ta [pa] [tī] yaḥ, —avanāṭaḥ avabhaṭaḥ | ca
avaṭuḥ | strī | klī | grīvāpaścādbhāge | rathā.
rā. ni. va. 18 | puṃ | vṛkṣaviśeṣe | u. | randhe
kūpe | hemaṃ.
avaḍaḥ | puṃ | manyāpṛṣṭhabhāge | vai. nigha.
avataṃsaḥ | puṃ. klī | karṇabhūṣaṇe | a.
avataṃsasam | klī | alpāndhakāre | a.
4.0.2
avatānam | klī | candrātape | cām̐danām̐ā
avatāpaḥ | puṃ | ajābijvare | gajavai.
avatāraṇam | klī | bhūtādigrahe | vastāvalī
me apanavaṃ
avatāraṇikā | strī | naukāyām
avataukā (dā) | strī | sravadgarbhāyāṃ gavi,
patitagarbhāyāṃ gavi | halā.
avadantaḥ | puṃ | bālake | bāṃlā | vai. nigha.
avadaṃśaḥ | puṃ | surāpāna rucijamakabhakṣyadravye
cāṃṭe | halā. | miyubale | kṛṣṇamiśrī | majjinā
vai. nigha.
avadalanam | klī | marddanakriyāyām
avadātaḥ | puṃ | śvetavarṇe | pītavarṇe ca | a.
avadānam | klī | uśīre | a. ṭī. | khanitre
khoā
avadāntaḥ | puṃ | śiśuvṛkṣe | vai nigha
avadāraṇam | klī | khanitre
avadāhaṃ (kam) | klī | lāmajjakattaṇe
beṇāra ghāṃsa śāṃvā tṛṇa | bhā pū. 17. | vīravyamūlaṃ | śukaṭabenā | maṃ piṃvalābālā | vai. nigha.
avadāheṣṭam | klī | vīraemūle | śukaṭabenā
a. ṭī.
avadāheṣṭakāpathyam | klī | uśīre | a.
ṭī. bha.
avadīrṇam | tri | dravībhūtaḥ ghṛtādau | vidārite
phāṃṭā
avadohaḥ | puṃ | dugdhe | cikā
avadhvaṃsaḥ | puṃ | avacūrṇane | śum̐r̤ā karana | me.
avadhvastaḥ | tri | avacūrṇite | me. tacatukaṃ
avanam | klī | prauṣaṇe | a
avanā (nāṃ) | strī | cāyamāṇāyāṃ | gouśāliñśa, banā latā | rā. ni. va. 5
avanāṭaḥ | tri | natanāsike | thāṃnnāṃ | ama.
avanīsārā | strī | kadalyām | vai. nigha.
avanti(ntī) somam | klī | kāñjike | pa.
su. | hārā. | rā. ni. va. 15
avapāṭakā | strī | chudrarogāntargataśūkaroge
“balīyāḥkhāṃ yadā harṣādvalādgacchet striyaṃ naraḥ
hastābhighātādathavā carmaṇyavahirtta balāt | yathāvapātyataṃ carma tāṃ vidyādavapāṭikām” || mā. ni.
4.0.3
avapor̤aḥ | puṃ | pañcavidhamastakakrīyantarse śironasye | sa ca śīdhamastakabhramerdena trividhaḥ | abapīr̤āte yasmāt sa avapīḍa iti | “vapodya dīyate
yasmāt avapīḍastataḥ ghṛtaḥ | kalvaukṛtādauṣadhāyaḥ
pīḍito nisutīrasaḥ | so'vapīr̤aḥ samuddiṣṭaḥ
tīkṣṇādravyasamudbhavaḥ | sa galarogādau śastaḥ |” pa. pa.
4kha. | “galarīge sannipāte nidrāyāṃ viṣamajvare
manovikāre kamiṣu yuñjīte cānapīr̤anam ||” vai.
nigha. nasyavi.
avabāḍukaḥ | puṃ | See apavāḍukaḥ
avabhāsikā (no) | strī | varṇacchāyāprakāśikāyāṃ tvaci | sā ca vrīheraṣṭādaśabhāgapramāṇā
śarīrasya bāhirasya carma | su. śā. 5kha.
avabhaṭaḥ | tri | natanāsike | thaum̐r̤ā | iti
līke | ama.
avamanthaḥ (kaḥ) | puṃ | śūkarogabhede | lakṣaṇam— “dīrghā bahvastu pir̤akā dīryyante madhyatastu
yāḥ | so'vamanthaḥ kaphāstrabhyāṃ vedanā roma harṣa
ṛt || su. ni. 14a. | karṇapālorogabhede
su. sū. 16 ka.
avamardaḥ (nam) | puṃ, klī | pīr̤ane | ama.
avamoṭanam | klī | āmoṭane | mochar̤āuna | mā. ni. vā. vyā.
avayavaḥ | puṃ | śarīrāvayave | rā. ni va. 18
avayavasthānam | klī | śarīre | vai. nigha.
avayavī | puṃ | pakṣiṇi | vai. nigha.
avaram | klī | gajapadyāntahādau | cama.
avaradārukam | klī | saptābhrakathyāvaraviṣāntagatapatraviṣe | su. kalpa 2a. | See patraviṣam
avarikā | strī | dhanvāke | dhana' | rā.
ni va. 6
avarohaḥ | puṃ | vaṭādivṛkṣaśākhopilambi-śākhākārāvayavaviśeṣe | vaṭaॉdita nāṃga't
avarohakaḥ | puṃ | aśvagamanāyāṃ | maha. va. 1
avarohaśākhī | puṃ | plakṣavṛkṣe | bhāṃkūr̤a
gām̐cha | rā. ni. va 11
4.0.4
avarohikā | strī | aśvagandhāyāṃ | rāṃ. ni.
avarohī (han) | puṃ | vaṭavṛkṣe | vaṭaṃgām̐cha
rā ni va 11
avalambaḥ | puṃ | mantrāpradeśī | mām̐jhām̐
avalambanaḥ (kaḥ) | puṃ | aṃsaviśeṣe | tasya
sthānaṃ hṛdayaṃ, ta karma ca svaśaktyā hṛdayāvalambanaṃ
vikasabhārañca ca | bhā.
avalambaḥ | puṃ | śvetavarṇe | svāmini
abalā | strī | nāryām | rathā. | priyaṅgau
prayīṃgā. galagancham̐ | 'madhulīśrāvalāsa'
avaluñcanam | klī | luñcane | śaithilye | su. sū.
25 ca.
avalepaḥ | puṃ | garve | lepane | aghaṇe | me.
pacattakaṃ
avalepanam | klī | lipane | savaṇe | lapām̐,
māṃśana
avalehaḥ [puṃ. klī | lehyauṣadhe | cāṃṭivāra
avalehikā ] auṣadha | jihvayā ākhādane
sāyaṃ syādavalehikā | ca. da jvara-ci. | kāthādeḥ
punaḥ pākāt ghana vamavalehaḥ | “kvāthādbhiḥ punaḥ
pākādghanaṃ sā rasakriyā |” pa pra. 1bha. | mātrā
ca takṣa palamitā | “sī'vasehyaśca lehaḥ syāttanmātrā svātpalonmitā | sitā caturguṇā vācyā
cūrṇācca dviguṇo gur̤aḥ | dravaṃ caturguṇaṃ dadyāt...
sapakke tantumattvaṃ syādavalehī'psu majjati | dugdhamikṣurasaṃ
yūṣaṃ pañcamūlakaṣāyajaṃ | vāsākvāthaṃ yathāyogyamanupānaṃ
praśasyate |” bhā. | ayamūddha cakragadaharaḥ sāgraca
prayojyaḥ | ūrddha janugadanī yā sā sāthamavalehikā | ca.
avalehanam | klī | lihane | chāṃṭo
avalkaḥ | puṃ | meṣaśṛṅgām | mer̤āśiṭe,
gauunaśiṭe | vai. nigha.
avalājā | strī | kṛṣṇasomarājyām | śaṃkhūṭha
bheṇa bhalā. gur̤ai.
avalujaḥ (jā) | puṃ, strī | kṛṣṇasomarājyāṃ
su. ci 25 caṃ | somarājyām | śaṃkhūṭha
bhā. pū 1 bha. bheṣa. guṇa-ci.
avalagujavojam | klī | saumarāja vīje
4.0.5
avalujījam | klī | somarājīvīje
avaśakuthikā | strī | jātudeśe | padavandhanavastraviśeṣe
avaśyaḥ [puṃ, strī | tuṣāre | bhā. ma. 4aṃ.
avaśyā ] śiroroga-a vimedake | prāsvātāvaśyāyamaithunaiḥ | bhalā. gur̤ai.
avaśyāyaḥ | puṃ | śiśire | ca da. pi. jya
sūcīkādi. | “avaśyāvasthitaṃ pārvvam |” tuṣāre
bhā. ma. 4bha. nāsārī. | “avaśyāyakanaidyunavāsyasekeḥ |”
avaśyāyā | strī | kumbhaṭikāyām
avaṣṭambhaḥ | puṃ | stambhe | me.
avaṣvāṇam | klī | bhakṣaṇe | he. ca
avasakthikā | strī | khaṭvāthām | śām̐ṭo
tatparyyāyaḥ, —paryyastikā parikaraḥ paryyaṅkaḥ | he
avasādaḥ | puṃ | avasannatāyām
avasādanam | klī | unnatavraṇasya nimnīkaraṇe
su. ci 1a
avasādanī | strī | mahākarañje
avasitam | klī | maṭitadhānye
avasekaḥ | puṃ | raktamīkṣaṇe | ca ci. 3a.
avasekimaḥ | puṃ | vaṭakke | bar̤ām̐ | va. nigha.
avasecanam klī | jalasecane | su.
avaskandaḥ | puṃ | avagāhana snāne
avaskandanī | strī | bahudinānantaraprasūtāyāṃ
gavi | kaṭana gāṃī
avaskaraḥ | puṃ | viṣṭhāyām | guhyadeśe | me.
raktaguñjā
saṅkocārhādi-miśrita-dhūlyādau
avaskarakaḥ | puṃ
bām̐ṭi
avahastaḥ | puṃ
hastoparībhāga
avahāraḥ (kaḥ) | puṃ
śaṅkhara, jalahastī | saṃ. ratnamukta
avahālikā | strī | prācīre
arvāksasandhiḥ | puṃ
avakṣepaṇo
lām̐gaga
avākpuṣpī | strī
maurau
śulaphā
cīrapuṣpyām
avākśarāḥ (s) | puṃ
avācīnaḥ | tri
avācyadeśaḥ | puṃ
avānam | klī
avāram | klī
opāra
avārapāraḥ | puṃ
aviḥ | puṃ
banakulatha
avikam | klī
avikamāṃsam | klī
avigandhanī
avigandhikā
avigandho
} strī
avignaḥ (ghaḥ) | puṃ
karamadde'pi
avitannam | klī
4.0.6
bher̤āra dugdheśra
avivyajaḥ | puṃ
śaṅkarakalpadrumaḥ
rā. ni. va. 13
avidagdhaḥ | tri
avidagdham | klī
avidugdham
avidu (dū) ṣyam | klī
bher̤āra
dūdha | halā.
aviddhakarṇā | strī
ākanādi
aṭo. | sā. kau. | jātāphalāvakṣāyām | chatrāji
bhīmarāja | a ṭī.
aviddhakaṇikā (rṇā) | strī
āṃkanāṭi
aviddhā | strī
"bahūśaḥkṣatā
hīnaśastrapraṇidhānenāpaviddhā |” su. śā. 8 a.
avindanaḥ | puṃ
avipakti (tti) karacūrṇam | klī
"trikaṭu triphalā
mustaṃ vī'caṃ va vir̤aṅgakam | elāpatrañca sarvvañca samabhāgaṃ vicūrṇayet| yāvatyetāni cūrṇāni lavaṅgaṃ tatsa maṃ
bhavet | sarvvacūrṇedviguṇitaṃ citracūrṇañca dāpayet
sarvvamekīkṛtaṃ yāvattāvaccharkarayānvitam | sarvva tankauśate pāle snigdhabhāṇḍe nidhāpayet | bhojanādau
tato'sma ca madhyāñjāthāmidaṃ śubham ||” ra. sā. saṃ.
trikaṭnādi pratyekaṃ 1 tī.
lavaṅgacūrṇaṃ 11 to. trivṛnmūlacūrṇa 44 to. śarkarā
66 to.
avipaṭaḥ | puṃ
avipākaḥ | puṃ
avipriyaḥ | puṃ
bhām̐vā dhāna
rā. ni. va 16
avipriyā | strī
dhatāvalatūpe
avibhuk | puṃ
avimaroṣa (sa) m | klī
bher̤īra
dūdha | halā. he. ca.
avimuktakaḥ | puṃ
avimuktakā | strī
teṃda
avimocam | klī
avilā | strī
avivattaḥ | puṃ
mer̤āraśiṅe
aviśiram | klī
hur̤ahur̤era
phala | vai. nigha.
aviśvāsā | strī
aviṣaḥ | puṃ
aviṣā | strī
nirviṣavṛkṣau
avisoḍam | klī
bher̤īra dūdha
avisam | tri
avo | strī
avījadharmī | tri
avījā | strī
"avījāyā
stanyaguṇā gaustanīsadṛśī guṇaiḥ |” bhā.
avodugdham | klī
avomūlam | klī
avṛkaḥ | puṃ
avṛkṣaḥ | puṃ
avedyāḥ | puṃ
avelā | strī
avodam | klī
abdaḥ | puṃ
śukakī | meghe | (aṭī
rā)| klī
4.0.7
abdasāraḥ | puṃ
avyaktam | klī
"akhilasya jagataḥ
sambhavahetuvyaktaṃ nāma |” su. śā. 1 a
avyaktarāgaḥ | puṃ
avyaktā | strī
avyaṅgaḥ
ānākunī
avyañjanaḥ | tri
avyaṇḍaḥ (ṇḍā) | puṃ, strī
bhum̐ ī āṃvalā | kaṇikacchau | āṃnākuṃbhī | ca.
ci. 3a.
avyathā | strī
bhūlapadma
mūṃḍitī
avyathiḥ (thī) | puṃ
avyathiṣaḥ | puṃ
avyathiṣī | strī
avyathyā | strī
avyadhā | stro
“aśastamathā
avyadhā |” su. śā. 8a.
avyayā | strī
gorakṣakarkaṭukiti
saṃ. gorakhamuṃḍī | vai. nigha.
avraṇaśukraḥ | puṃ
-–'chraiḥ samīpe na bhavettu yaśca na cāvagāḍha' na
saṃsraveddhi | na vedanāvanna ca yugmaśuktraṃ tatsiddhimrāprīti kadācideva | sitaṃ yadā bhātyasitapradaśe
syandrātmakaṃ nātirugaśruyuktaṃ | vihāyasīvābhradalānukāri tadravaṇaṃ sādhyatamaṃ vadanti || su. u. 5 a.
syandātmakaṃ kṛṣṇagataṃ sacīpaṃ śaṅkendukundapratimamevabhāsaṃ | vaihāyasābhrapratanuprakāśamathāvraṇaṃ sādhyatamaṃ vadanti | gambhīrajātaṃ bahulañca śukla' cirītthitañcāpi vadanti kṛcchram | vicchinnamadhyaṃ piśitāvṛtaṃ
vā calaṃ śirāmnnāhamahaṣṭiruk ca | dvijāgataṃ lohitamantataśca cirotthitañcāpi vivarja nīyam || bhā. ni.
aśakāmbho | strī
pām̐sa
aśanam | klī | bhojane | anne | ra0 ni va. 20
puṃ | pītaśāle | ca. sū. 4a. 43 dṛśkaṃ | cilakavṛkṣe | bhallātakavṛkṣe | vai. nigha.
aśa(sa)nakaḥ | puṃ | asanapuṣpākāradhānyaviśeṣe
su. sū. 46 a.
aśanaparṇī | puṃ, strī | 'vijayasāra iti prasiddhe
vṛkṣe | māroṭī iti ca paścimedeśe | tatparyāyaḥ,—
vātakaḥ śītalaḥ śītalavātakaḥ aśanaparṇī sanaparṇī
śaṇaparṇī śītaḥ śītakaḥ | gokarṇolatāyāṃ
aparājitā | dhama.
4.0.8
aśanapuṣpaḥ | puṃ | aśanapuṣpākāraśālī | ṣaṣṭikadhānyaviśeṣe | su. sū. 46 a.
aśanamakṣikā | strī | mākṣitāyām | śaparamāṃlī | ca. da.
aśanā (yā) | strī | kṣudhāyām | halā.
guñjaniyāve | śveta barbaṭi vā śveta śim | rā.
ni. va. 7
aśaniḥ | puṃ, strī | hīrake | śeṃdare | vai nigha
aśākā (khā) | strī | gṛlītaṇe | śākhāśūnyatāyām | rā. ni. va. 8
aśāntagandhāvyā | strī | āmaharidrāyām
āṃbe ādāṃ | na āṃbedalada | vai. nigha.
aśitam | klī | bhakṣye | khādane | he. ca.
aśitabhavaḥ | puṃ | anne | vāṃta
aśitalatā | strī | nīladūrvvāyām | nīladūrvā | vai. nigha.
aśiram | klī | hīrake | rā. ni. va 13
See vajram
aśiśimbī | strī | sanāmkhyātaśimbīviśeṣe
śveta śim | śaṃ thoraśvetabāve | guṇāḥ—madhurā
kaṣāyā śleṣmapittaghnī vraṇadoṣaghnī śītalā rucikarī
ca | rā. ni. va. 7
aśiśrikā | strī | anapatyāyām | je strīra
saṃttāna nāī | śa. ra.
aśītā
aśuklā } strī | bhūmikūṣmāṇḍe | vai. nigha.
aśuklajā | strī | vaurīdhānye | vai. nigha.
aśuciḥ | tri | apavitre
aśūkajaḥ (kaḥ) | puṃ | sūkṣmaśālī | rā. ni.
va. 16
amṛtam | klī | arpake
sia As'oka.) kṣamāmkhyātavṛkṣe | aśokāṃ gācha
me. | hiṃ aśogī | sa līṅkitakusuma iti | su.
sū. 38 lītrādiḥ | tatparyyāya,—aṅkanāpriyaḥ
vītaśokaḥ, śabda. mā. śrīkanāthaḥ viśokaḥ
vañjuladrumaḥ vañjulaḥ madhupūṣpaḥ aśokaḥ kaṅkelliḥ
kelikaḥ raktapallavaḥ cittaḥ vicitraḥ karṇapūraḥ subhagaḥ
dohalī tāmrapallavaḥ rīgitaruḥ hemapuṣpaḥ vāmāṅghrighātanaḥ piṇḍīpuṣpaḥ naṭaḥ rāmā patravaddhaḥ (rā),
kāntāṅghridohadaḥ (vi), cakrāṅgakaḥ (rā)
4.0.9
aśokavṛkṣaguṇāḥ—śītalaḥ hṛdyaḥ pittadāhaghnaḥ gulmaśūlodarānāhaghnaṃ raktadoṣahrataḥ hanighnaśca | rā. ni.
va. 10 | tiktaḥ grāhī vaṇyaṃḥ kaṣāyaḥ apacītṛ ṣā dāha kṛmiśoṣaviṣaraktadoṣa hna bhā pṛ. 1bha.
sālā 2 tī. | vetase | tiniśe | vai. nigha. | klī
pārade | me.
aśokaghṛtam | klī | pradararādhikā prayoktavyaṃ
pāṭhaḥ—aśokavalkalaprasthaṃ toyādakavipācitam
pādaśeṣeṇa ghṛtaprasthaṃ kṣīrañcakāthasaṃyutam | taṇḍulāmbu
lajākṣīraṃ ghṛtatulyaṃ pradāpayet | tathaiva kāśarājasya
prasthamekaṃ bhiṣagvaraḥ | jīvanīyeḥ piyālaiśrca paruṣaiḥ
sarasāñjanaiḥ | yaṣṭyāhvaśrīkamūlaiśca mṛdvīkā ca
śatāvarī | taṇḍa līyakamūlañca kalkīraibhiḥ palārddhakaiḥ | śarkarāyāḥ palānyaṣṭau siddhaśīte pradāpayet | jīvakarṣabhakau neṣṭe kākolī sūrpaparṇike
jīvantī madhūkañceti jīvanī gaṇo yāḥ || bhaiṣa.
prayogā. aṣṭāṅgadara-ci | gavyaghṛtaṃ 4 śa. kvāthārtham
aśokamūlatvak 2 śa. jalaṃ 16 śa. śeṣaḥ 4 śa.
tathā kṣīrakaṃ 2 śa. jalaṃ 16 śa. śeṣaḥ 4 śa. kaiścarājadasraḥ 4 śa. taṇḍulodaka 4śa, chāgadugdhaṃ 4 śa.
kalqārthaṃ jīvakarṣabhaka medā mahāmedā kākolī
kṣīrakākolī mudraparṇī māṣaparṇī jīvantī yaṣṭimadhu piyālabījaṃ paruṣakaphalaṃ rasāñjanaṃ yaṣṭimadhu
aśokamūlaṃ drākṣā śatāvarī taṇḍa līyakamūla caiteṣāṃ
pratyekaṃ 4 to. | pākānte śarkarā sicayīyā | jevansā kau.
aśokarohiṇī | strī | kaṭukiṃlatāyām
kuṭakī | rā. ni. va. 6 | pa. sū. 4a. saṃśāsthāpane | See kaṭukī | latāśrīke, saṃ ca aśīkadalasadṛśadala| rakṣā
aśokā | strī | kaṭurohiṇyām | kuṭaikī
me. | bhā. pṛ. 1bha.
aśokāriḥ | puṃ | kadambavṛkṣe | kadamagāṃcha
4.0.10
saṃ kalamba | śa. ca.
aśothenecapākaḥ | puṃ | vināśīthaṃ necapāke
lakṣaṇam—śothahīnāni liṅgāni netrapāke lakṣīyate | sā ni | kacchū pardāhāyayuktaḥ pakodumbaranibhaḥ
saṃkṣī ca bhavati
aśma | klī | kharparācike | vai nigha
aśmakadalī | strī | kadalīviśeṣe | pāśaॉr̤e
kalā | saṃ līkhaṃḍakela | rā. ni. va. 11
aśmakaram | klī | kharye | rakṣā.
aśmakacchūhā | strī | vellaṅkaravṛkṣe | saṃ velatūra | vai. nigha.
aśmaketuḥ | strī | kṣudrapāṣāṇabhedacupe | pāṃtharacūra | rā. ni. va. 5
aśmagarbhaḥ | puṃ | harimaṇī | pāṃnnā iti loke
bhā pṛ. 1bha. | klī | marakatamaṇau | he. ca.
aśmagarbhakaḥ | puṃ | tiniśavṛkṣe | mada. va. 5
aśmagarbhajam | klī | marakatamaṇau | pāṃnnā
rā. ni. va. 12
aśmaghnaḥ | puṃ | pāṣāṇabhedacupe | pāṃtharakūṭhā
rā. ni. va. 5 | bhā. pṛ. 1bha.
aśmajam | klī | muṇḍalohe | rā. ni. va. 13
ca. da. pāṇḍu-ci | śilājītani | mada. va. 4
hemā. | pa. su. | ra. mā. | rā. ni. va. 13
gaidike
aśmajatu (kam) | klī | śilājītani | ca.
da. pāṇḍu-ci. yogarāje | rā. ni. va. 13 | si.
śī. ra. pi. ci khaṇḍakhādye | “gubhrāśmajatu kaṃ
lagham |"
aśman | puṃ | prastare
aśmantaḥ (kaḥ) | puṃ | pāṣāṇabhede | ca. sū.
1a. | kovidāravṛkṣasadṛśe'lpapace akola iti
lokaprasiddhe vṛkṣe | bhā. ma. 4bha. garbha-ci.
"aśmantakalittāḥ jhāyāḥ|" ca. sū. 4 a.
uddālakadrume | bhā. pṛ. 1bha. | kovidāravṛkṣe
bhā. pṛ. 2bha. | cukke | cūrkā | ra. mā. | ṭvakviśeṣe | aṅgūkūṭhāī | su. ci 25a | sanāmkhyātavṛkṣe | āṃboṭā iti ca līke, prasiddhe
4.0.11
saṃ arasara | tatparyāyaḥ,—indukaḥ kuvālī aśmapacaḥ sūkṣmatvak nīlayataḥ yamalapatakaḥ | guṇāḥ—
madhurakaṣāyaḥ śītalaḥ pittaghnaḥ bhūtanivāsthya
rā. ni. va. 6
aśmantī (kā) m | klī | culyām | me. nanitaṃ
dīpādhāracchādane | ākāśadiyā | me.
aśmapuṣpam | klī | śailaje | śilāṃrasa | dhama.
aśmabhāṇḍam | klī | līhabhāṇḍaviśeṣe
śaśamabhiddhā | śa. ca. | khalle | thala iti bhāṣā
aśmabhit | puṃ | pāṣāṇabhede | pāṃtharakūṭhā
pa. sū. rakṣā. | kavāṭavakravṛkṣe | karāṃr̤iṃgā iti
līke | ra. mā. | kavāṭacakabhiti | rakṣā.
aśmabhedaḥ (kaḥ) | puṃ | (Coleusamboiniviśeṣe | pāṃtharakūṭhā, himasāṃgara, śatāṃzo iti
bhāṣā | su. sū. 38, 39 a. | hiṃ pātharacūra
tatparyāyaḥ,—aśmabhedaḥ aśmabhit (ra), aśmaghnaḥ
śilābhedaḥ aśmabhedakaḥ śvetā upalabhedau upalabhit
śilāgarbhaja nagabhit | saṃśoghanaḥ | vā. sū. 15,
36 a. | "vahnantadāra ṇiṅkaḥvṛkṣakapāśmabhedaḥ |" guṇāḥ
—śītalaḥ guruvaraḥ vastiśodhanaḥ sārakaḥ tiktaḥ
pramehāśaṃḥkṛcchrāśmarīghnaśca | mada. va. 1 | madhurastiktaḥ
mehahruṇādāhaśūlakṛcchrāśmarīharaḥ śītalaśca | rā.
ni va. 5
aśmayoniḥ (nī) | puṃ, strī | nīlamaṇau
a. ṭī. | aśmantaktavṛkṣe | āpoṭā | mada. va. 10
aśmarī | strī | Stone or Gravel. vastipāṣāṇaroge | phiraṭa, pāṃthūro | saṃ mutakhar̤ā | sā
caturvidhā śleṣmādhiṣṭhānā ca—śleṣmaṇā vātena
pittena śukreṇa ceti | tatāsaṃśīdhanaśīlasyāpathyakāriṇaḥ prakupitaḥ śleṣmā mūtrasaṃṅgatī'nupraviśya
vastimaśmarīṃ janayati | tāsāṃ pūvvaṃrūpāṇi vastipīḍārīcakau muvakracchraṃ vastiśiromuṣkaśephasāṃ vedanā
4.0.12
kṛcchrājjvarā'rucī vastāgimalaṃ mūtraseti | jātāsu
nābhivastisevanī mer̤hameṣvanyatamasmin mahatī vedanā
mūtradhārāsaṅga sarudhiramūtatā mūtravikiraṇañca
gomedakaprakāśamanāvilaṃ sasikataṃ visṛjati | dhāvamalaṅghanaplavanapṛṣṭhayānādhvagamaneścāsya vedanā bhavati
atha śuqāśmarī śleṣma sambhavamava caratītyupasaṃkṣepaściyādhaḥ parihaddhiṃ prāpya vastimukhamapidhāya kṣitī
niruṇaddhi | tasya mūtrapratīghātāddāhyate bhidyate
niṣyūyata dūva ca vastirguruḥ śītaśca bhavati | aśmarī
cāca śvetā snigdhā mahatī kukkuṭāṇḍāmrā madhūkapuṣpavarṇābhā ca bhavati | pittāśmarī saraktā pītāvabhāsā kṛṣṇā bhallātakāsthipratimā | vātāśmarī
śyāmā paruṣā viṣamā kharā kadambapuṣpakaṇṭakācitā ca bhavati | śukrāśmarī śukranimittā bhavati
tena sā mūtrakṛcchraṃ vastivedanāṃ vṛṣaṇaśothaṃ mūtramūtrāpādayati pīḍitamātrañca tatraiva vilayaṃ gacchati
pratikriyā, aśmarī dāruṇī vyādhirantakapratimau
mataḥ | taruṇī bhiṣajaiḥ sādhyaḥ pravṛddhañca dagdhahati
tasya pūrveṣu rūpeṣu snehādikrama iṣyate | sū. ni.
3 a.
aśmarokacchraḥ | puṃ | mūtrakṛcchre | vai. nigha.
aśmarīghnaḥ | puṃ | varucavṛkṣe | baruṇa gāṃcha
saṃ vāyavaraṇā | vikkā
aśmarīpriyaḥ | puṃ | mahāśālidhānye | rā. ma.
aśmarībhedaḥ | puṃ | pāṣāṇabhedavṛkṣe | mada. va. 1
aśmarībhedanaḥ | puṃ | pāṣāṇabhedake | pātharakūrcā | vai. nigha.
aśmarīripuḥ | puṃ | vṛttakṣupake | bar̤a caṇo
ratnā. | cetecī | janāri | hiṃ bhṛṭṭā
aśmarīśarkarā | strī | tannāmakarogaviśeṣe
śarkarā sikatā mehī bhakṣyāccheo'śmarīvaikatam
4.0.13
aśmaryāḥ śarkarā jñeyā tulyavyañjanavedanā | pavane'nuguṇe sā tu niretyalpā viśeṣataḥ | sā bhinnamūrttirvātena śarkaretyabhidhīyate | hṛtpīḍāmrakthisadanaṃ
kukṣiśūlaḥ savepathuḥ | tṛṣṇodgāro'nilaḥ kāṇa
daurbalyaṃ pāṇḍugātratā | arīcakāvipāko tu
śarkarāttaṃ bhavanti ca | mūtamārgaprapannā sā saktā
kuryyādupadravān || daurbalyaṃ sadanaṃ kārthaṃ kukṣiśūlamarocakaṃ | ityādi | su. ni. 3a
aśmarīharaḥ | puṃ | devadhānye | (darśana
varuṇavṛkṣe | saṃ vāyavaraṇā | ra. mā.
aśmaryāharaṇayantram | lī | tadāharaṇayantre
aśmaryāharaṇaṃ sarpakaṇāvadyantramagrataḥ | ṛddhidaviḥ
aśmalākṣaṃ (kṣā) | klī, strī | śilājatuni
ratna. ni. va. 13
aśmasaṃbhavam | lī | śilājatuni | ra. sā.
saṃ
aśmasāraḥ | puṃ, klī | lauhe | ama | lauhādidhātau | sāralauha | īṣpāt
aśmasārā | strī | kāṣṭhakadalyām | pāhār̤e
kalā | vai. nigha.
aśmasutā | strī | pāṭhāyām | ākanādi
saṃ pahār̤amūla | vai. nigha.
aśmahnā (han) | puṃ | pāṣāṇabhedake | pāthara
kūrcā
aśmahṛt | puṃ, klī | kavāṭavṛkṣakṣupe | karāṃḍiyā
ratnā. | śilājatuni
aśmoraḥ | puṃ | mūtrakṛcchraṃ | uṣā
aśmottham | klī | śilājatuni | rā. ni.
va. 13
aśyāmā | strī | śruticittāyām
aśram | klī | rudhire | rakta | a. ṭī
nevaudake
aśraddhā | strī | arīcake | rā. ni. va. 20
aśru | lī | netrajale | chephera jala | ama.
tatparyyāyaḥ, - netrāstru rodanaṃ aśraṃ asraṃ asra,
vāstraṃ (sra), locaṃ (na)
aśrunālī | strī | bhagandararoge | vai nigha.
aśrupātaḥ | puṃ | aśvasya cakṣuṣīradhaḥpradeśe
"aśrupātaḥ sa diṣṭaḥ pradeśaścakṣuṣoradhaḥ | tatrāvartto
4.0.14
bhavedbhīmaḥ svāminaḥ kulanāśanaḥ |” jayadaḥ 3 a.
aśvaḥ | puṃ | ghoṭake | ghor̤ā | tannāmaguṇāḥ
- uṣṇo vātaghnaṃ laghu balakaraṃ pittadāhajanaka matisevanāddharit | rā. ni. va. 17 | lavaṇaṃ vaṅgikaphapittakaraṃ vātahṛt kṛ'chraghnaṃ svaryyaṃ cakṣuṣyaṃ laghu madhurañca
bhā. pra | aśvena samaguṇāḥ-vātakīpanāṅgasthairyyabalāgnikāritvam | rāj. | "vāsī labdhau
dayāluśca vipraḥ sa parikīrtitaḥ | śūraśca dṛr̤hamanyuśca kṣatriyasturagaḥ smṛtaḥ || pāpinaḥ kakaśāḥ krūrā
duṣṭā vaiśyāḥ prakīrtitāḥ | virupā viṣamāścaiva
śūdrāścaṇḍā udāhṛtāḥ ||” uttamā madhyamā nīcāḥ
kanīyāṃsastathāpare | caturddhā vājino bhūmau jāyante
deśasaṃśrayāt || tājikāḥ khuraśākhāśca uttarādhīttamā hayāḥ | gautikāṇāśca kaikāṇāḥ praur̤hādvārāśca
madhyamāḥ || māṇḍajāyottamāṃsāśca rājaśūlāva
madhyamāḥ | goharāḥ śāvarāścaiva sindhupārāḥ kanīyasaḥ || athadeśodbhavā ye ca nīcanīcāya te smṛtāḥ
vājino jalajāḥ kecidagnijātāstathāpare || samīraprabhavāścānye ulūkabhṛgajāstathā | jalodbhavā dvijātīyāḥ catriyā vahnisambhavāḥ || samīraprabhavā vaiśyā
eṇolūkāśca śūdrajāḥ | vivekī sadṛṇī vipraṛjastrī
cattiyo balī || duṣṭabhāvastathā vaiśyaḥ śūdro niḥsatvakātaraḥ | brāhmaṇāḥ sāmavāhī ca bhadvāhī ca
cattiyaḥ || upādānena vaiśyaḥ syācchūdro daṇḍena
tār̤itaḥ | puṇyagandhaḥ sadā vipraḥ haviṣyogurubhaktakaḥ
chatagandhaḥ sadā vaiśyo mīnāmīdau ca śūdrakaḥ
viprāhvo vājinaḥ sarvve catriyo bhūpateḥ sadā
dvau vaiśyaśūdrāya śūdrasya śūdra eva sukhāvahaḥ | kecidicchanti bhūpānāṃ sarvvathā vāhanīcitāḥ || tadarthaṃ
4.0.15
bhūtale yasmāccālihotreṇa nirmitāḥ | brāhmaṇāḥ
vaiśyamaṃtyeṣu siddhiṃ gacchanti vājinaḥ || cattiyā
yuddhakāryyeṣu vaiśyā vittārjane sadā | śūdrāścānyeṣu
kāryeṣu jñātvevaṃ vājinaḥ sadā || ārīhakasyaikāryeṣu yadīcchecchāntatau thiyam |” iti aśvajātiḥ | nakula, 2a. | "sapta varṣā bhavantīha
sarvveṣāṃ vājināṃ dhruvaṃ | tānahaṃ kīrttayiṣyāmi
bhedairjātānanekaśaḥ || sitoraṃ khyā pītaḥ sāraṅgaḥ
piṅga eva ca | nīlaḥ kṛṣṇaiśca sarvveṣāṃ śvetaḥ
śreṣṭhatamaḥ smṛtaḥ | ṣar̤ārho bhūrpanervājī sarvveyataḥ
praśasyate | tadabhāve yathā proktāstathā śreṣṭhāḥ
. krameṇa ca || śvetaḥ prāleyasaṅkāśī raktaḥ kuṅkuma
sannibhaḥ | haridrāsadṛśaḥ pītaḥ sāraṅgaḥ karburaḥ
smṛtaḥ || piṅgaḥ kapilākārī nīlo dūrvāgrasannibhaḥ
kṛṣṇo jambūphalākāraḥ śāstrajñaiḥ samudāhṛtaḥ
pītābhaḥ śvetapādī yastathā śveti talocanaḥ
cakravākaḥ sa vijñeyo rājārho vājisattamaḥ
sarvvaśve to hayī yasya bhaveccakrakaṇārthakaḥ | sa vājī
vājimedhārhaḥ śyāmakaṇaḥ prakīrttitaḥ || mukhe
candrakasaṃvatīto jambūphaḷasamākṛtiḥ | śvetapādaḥ
sa vijñeyo mantri kāmyaḥ sa pūjitaḥ ||” nakula,
3a.| "sārdhaṃ yavatrayaṃ proktamaṅgulasya tapodmaneḥ
pramāṇaṃ prāṇihīnādyairabhijñairaśvaviśāradaiḥ || hastī'ṅgulānāṃ triṃśatyā catururuttarayā smṛtaḥ | caturhasto'stu
vikhyātaḥ śālīhotreṇamo hayaḥ || aṣṭāṃśena
hīnastu bhavenmadhyamasturaṅgamaḥ | muṣṭiyugmena hastena
hīnaścādhamamaḥ smṛtaḥ || uṅkamānapramāṇantu pariṇāhaṃ vinirddiśet | uttamāṇāṃ ca madhyānāṃ hīnā -
nāñcava vājinām || aṣṭasaptamahastantu śreṣṭha'
4.0.16
dairghyaṃṇa nirddiśet | ṣaḍ bhimaṃṣṭivihīnaṃśca madhyamañca vicacaṇaḥ || pañcahastapramāṇastu jaghanyaḥ samudāhṛtaḥ | dvātriṃśadaṅgulaṃ vaktaṃ 'ttamāyasya kīrttitam || pṛṣṭhaṃ vakṣaḥ kaṭiścaiva mukhatulyaṃ samādi
śet | aṅgaladvayahīnantu mukhādi madhyamādhamam
niddaiśenatimātraiva vāji śāstraviśāradaḥ | saptāṅgalakhuraśceva uttamāśrasya kīrttitaṃ || ṣaḍaṅgalo bhavenmadhī jaghanyaścaturaṃgulaḥ | ṣor̤aśāṅguladīrghā tu
jaṅghā caivauttamā smṛtā || caturaṃśā tathā madhye
hīne ca dvādaśāṅgulaḥ | evaṃbidhapramāṇantu nirdiṣṭaṃ
śāstrabhāṣibhiḥ || aprāptāṅgaścatussapta dairghyeṇātta
pramāṇayet | khurātphālyaṃ kudaṃ dhāvandrumānena buddhimān ||” iti parimāṇādi | jayadaḥ 3ca.
"aśvānāṃ janmadeśāṃstu pravakṣyāmyanupūrvvaśaḥ | uttamānāñca madhyānāṃ hīnānāṃ yatra sambhavaḥ || uttamāsājikāḥ proktāstathā pārasikāśca ye | kaikāṇāścaiva ye vāhāḥ pṛṣṭajā ye ca kīrttitāḥ || turau
jātāśca kīrāśca bhūkaṇṭāmākhajāya ye | pālotāḥ
saindhavā madhyāstathā sārasvatā hayāḥ || sabhbhalākṣākulāyaiva jaṭaddeśodbhavāśca ye | adhamāścaṅgaṇaiḥ sārddha
dvaye prāgdakṣiṇodbhavāḥ || vṛttadīrghārcitagrīvā hrasvakarṇoṃ mahājavāḥ | mahākāyā mahīraktā nikhāsāsājikā matāḥ || atyantavinataṃ yeṣāṃ nirnāsaṃñca
mukhaṃ bhave || pīnena kaṭideśena mukharāya bhavanti te
aśvanyāśca mahāsārāḥ saṃgrāme caiva pūjitāḥ | api
śastrahatāṅgāśca naiva sṛjanti sādinam || pārasīkāḥ
tājikābhāḥ kaikāṇāḥ kecidunnatāḥ | sthūlāḥ
kṛśākṣarīrāśca pradhānā dīrghapṛṣṭhakāḥ || kaikaṇādeśajātānāṃ madhyamānāñca vājinām | tājikaiḥ sadṛśaṃ
4.0.17
vakraṃ bāhulyena vinirdiṣṭam || suvṛttaīhastī kṣāmraśca
svapramāṇena madhyamaḥ | turuṣkāttaḥ samuddiṣṭaḥ kiñcitsthalī manāgjavaḥ || atisthalī'titocyātha hrasvagrīvasturastathā | turuṣkaḥ kīrttito vājī sthūlavaktamukhaśca yaḥ || kaikāṇākāradaihastu bhavenmāṇḍavikau
hayaḥ | śāntyā caiva pramāṇeṇa kevalaṃ naiva tatmaḥ
sindhudeśodbhavo vājī pṛthudhanvārujīrukaḥ | ānanaścāpi dīrghaśca tatha pṛṣṭhaṃ prakīrttitam || śāntyā
caiva javenāpi raṇaśūrastathāruvaḥ | sādibhakto'dhvago
yāṃti tāñjikādadhikṣaṇaśrā || parimaṇḍaladeśāstu
tīkṣṇa karṇamukhāstathā | pakvadvaṃśīdravā dṛṣṭāsathā
sārakhatāśca ye || lambakarṇo'jaṭaścaiva ākulaḥ
parikīrtitaḥ | sāmralaḥ śliṣṭajānuśca jaṭālathā
kulopamaḥ || varttulaścāpi ṛkṣaśca ṭaṅkaṇaḥ parikīrttitaḥ | dākṣiṇātyau bhavedyugmau yo'dhamaḥ
sarvvavājinām || javahīnā mahāduṣṭāḥ pūrvvadeśasamudbhavāḥ | vājivāṃścarājāca deśaṃ vidyādvicakṣaṇaḥ ||” iti jayandreśaḥ| “kākudī kṛṣṇajihvaśca kṛṣṇāṃśiphāllutālukaḥ| karālī hīnadantaśca
śṛṅgī cādhikadantakaḥ || ekāṇḍaścaiva jātāṇḍaḥ
kacukī trikharī tathā | mārjārapādī vyāghrābhastikarṇī dvikharī sanī || yamajī vāmanaścaiva kuñjalitirasanninaḥ | (kākatijirasanninaḥ | iti
vā pāṭhaḥ) | vānarācī viḍālācī muṃdhalī cendradṛṣṭakaḥ || yeṣāṃ pṛṣṭhe hato bhatto jātadantastathaiva
ca | ete doṣānvitā vāhā na grāhyā bhūtimicchatā || dhanamāyuharā hote bandhuvidhvaṃsakārakāḥ
eṣāṃ cihnaṃ pravakṣyāmi yena jānanti sādinaḥ
pūrvvaśāstrādyuddhariṇa munīnāṃ vacanaṃ yathā | āvartto
yasya kakudi kākudī sa udāhṛtaḥ || karālī
4.0.18
cādhare dantī jāyate yasya cottarā | caturbhiḥ
pañcabhiryaiva hīnadantaḥ prakīrttitaḥ || satabhiryā
ṣṭabhirdantaiḥ syātasādhikadantakaḥ | aṅgulaparvvasaṅkāśaḥ
chāgaśṛṅgopamasathā || jambūvadarūpañca tathācāmala
kopamaḥ | āsāsthisadṛśaścāpi harītakyāḥ phalopamaḥ || dagdhacarkanibhaścāpi vālusaṃsthāna eva ca
kīlaḥ karṇāntare yasya keśānte cāpi dṛśyate
dhīreyaḥ sarvvapāpānāṃ śṛṅgī vāhaḥ sa kīrttitaḥ
evaṃvidhena śṛṅgeṇa śṛṅgī rāṣṭreṇa vāsayet || ekena
lambamānena muṣkeṇaikāṇḍasaṃjñakaḥ| anyattarīmaśābhyāntu tābhyāṃ jātāṇḍa ucyate || samme vacasi
vāhauśva saṃsadehi tathaiva ca| anyavarṇī bhavedvājī
kañcukī sa prakīrttitaḥ || yathā'nyavarṇarekhā syāt
pāde kūrce ca vājinaḥ | mārjārapādaḥ prokto'sau
na dhanyaḥ kulanāśanaḥ || anyavarṇesya vāhasya śiraḥ
kṛṣṇaṃ yadā bhavet | trikharī nāma sa prokto bharttaḥ
kulavināśanaḥ ||” ityādi| sukharo go'cirogaśca
likhitaḥ | karṇarogaśca kāsaśca śvāso hikkā vraṇastathā || ja. da. 3 a.
aśvakaḥ | puṃ | kuliṅgapakṣiṇi | vai. nigha.
aśvakandakaḥ | puṃ | aśvagandhāyām | rakhā.
aśvakandikā | strī | vanaspattiviśeṣe | aśvagandhāyām | ra. mā.
aśvakarṇaḥ (kaḥ ) ( rṇikā ) | puṃ,, strī
Shorea robusta.) śālavṛkṣe | śāla gām̐cha
su. sū. 38a. | ca. sū. 4a. | sarjarasabhede
sajabhona-viśeṣa | rā. ni. va. 23 | śāḍḍu
iti ca līke | tatparyyāyaḥ, -jaraṇadrumaḥ tālīprasavaḥ śasyasambaraṇaḥ dhanyaḥ dīrghaparṇaḥ kauśikaḥ
kāṃkṣikaḥ | bhā. bha. 4a. revatīciḥ | dhavāśvakarṇasakumaḥ | guṇāḥ - kaṭuḥ tiktaḥ snigdhaḥ raktapittaghnaḥ
4.0.19
jarovisphoṭakuṣṭhaghnaḥ | rā. ni. va. 6 | kaṣāyaḥ
vraṇasyai dakaphakṛminnaḥ bhraśnavidradhibādhiryyayonikarṇarogaghnaśca | bhā. pū. 1bha. vaṭādiva. | mātrā
2 māśā | palāśabhede | su. sū. 36a. | śarīre
latāśāle | śiṅgār̤i latā | pa. sū.
aśvakarṇam | klī | kāṣṭhamayanāmāsthibhaṅgaviśeṣe | yathāsthi aśvakarṇavadunnataṃ tiṣṭhati
su. ni. 15a. | See bhagnam
aśvakātarā (rikā) { strī | hayakātarāaśvakātharivā { yām | ghor̤ā
kātharāṃ | saṃ cīr̤ekāthara | guṇāḥ-tiktā vātaghnī
dīpanī | kāyarā hayaparthyāyaiḥ kātharā vai prakīrttitā | rā. ni.
aśvakharajaḥ | puṃ | aśvatare | aṭṭhoñja
rā. ni.
aśvakhuraḥ | puṃ | nakhīnāmagandhadravye | nakhī
rakhā. | ghoṭakakhure | rā. ni.
aśvakhurā (rī) | strī | śvatāparājitāyām
rā. ni. va. 3
aśvagandhā (ndhikā) | strī | (Withania
svanāmakhyātakṣupaviśeṣe | aśvagaṃkrā| hiṃ asagandha,
vārāhocer̤ī | saṃ āsaṃdha, āsāṃda, caṃgura, cāsaṃdhikā | rā. ni. va. 4 | tatparyyāyaḥ, -aśvakandikā kāmyukā amśavarohakaḥ (raḥ, aśvārīhā
(he, hayagandhā vājigandhā aśvagandhikā valyā
turagagandhā kambukā aśvāvarodhikā turagī valajā
vājinī avarīhikā varāhakarṇoṃ vṛṣā puṣṭiṭā
valadā puṣṭiḥ pauvarā palāśaparṇī vātaghnī śyāmalā
kāmarūpiṇī kālā priyakarī gandhapatrī hayapriyā
vārāhapatrī vārāhakarṇī | guṇāḥ- sā śukravṛddhikaralāt sukraṃlā | tathā kaṭūṣṇā tiktā balyā
vātaharī kāsaśvāsakṣayavraṇaghnī ca | rā. ni. va. 4
rasāyano vātaśleṣmaśvitraśothaghnī ca | bhā. ma. kha.
1bha. | aśvagandhāmilañca śaśīphaścicayāpahā
balyā rasāyanī tiktā kaṣāyoṣṇā'tiśuklalā
4.0.20
mada. va. 1 | vātakaphaghnī śvitraśothaccayarīgaghnī
balyā rasāyanā tiktā kaṣāyā uṣṇā atiśuklalā
ca | bhā pū. 1bha. | mātrā 2 tī. | tataśrothana
yathā prayogā, - pañcapallavatīyena gandhān cālanaṃ
tathā | śodhanañcāpi saṃskārī vieṃṣacāna vakṣyate
aśvagandhāghṛtam | klī | prathamaṃ vālarīgādhikāre | pāṭhaḥ- "pādakalka'mṛgandhāyā cīre daśaguṇe pacet | “ghṛtaṃ 4śa, aśvagandhākalkaḥ 1śa.
dugdhaṃ 4śa, jalaṃ 16 śa. | sā kau. | mattāntare
dugdhaṃ 40 śa. | bhaiṣa. | dvitīyaṃ vātavyādhī"aśvagandhākaṣāye ca kalkai cīre caturguṇe | ghṛtaṃ
pakktu vātaghnaṃ |” aśvagandhā 6
4.0-2
śa, vāri 64
śa, śeṣaḥ 16 śa, ghṛtaṃ 4 śa, dugdhaṃ 16 śa, yathāvidhi
pācyam | ca. da. vā. vyā. vi. | mattāntare ghṛtaṃ
4śa, ārdrāśvagandhāmūlaṃ 64 pa jalaṃ 64śa. śeṣaḥ
16śa. dugdhaṃ 16śa, aśvagandhākalkaḥ 8 pa, | prayogā.
vā. vyā. ci. | tṛtīyantūce vṛhṛdabhidhāne vātavyādhī vṛṣṇe ca ukto | pāṭho - "aśvagandhāpalaśataṃ
jaladroṇe vipācayet | aṣṭāṃśeṣaṃ gṛhīyāt
supūtaṃ taṃ rasaṃ tathā | jaladroṇapaye chāgamarthāsatapala
śṛtakṣyaṃ | paktai kāṣṭena karttavyaḥ kāthaḥ pākāvaśeṣitaḥ | kāthadvaye tathā gavyacīraprastha catuṣṭaye
kākaulī madhukaṃ medai jīvantī jīvakaṃ balā | elā
śatāvarī drākṣā vidārī kṛṣṇajīrakaṃ | śṛṅgaparṇī
śukaśikhī pimpalyaśvabhakaṃ tathā| etaiṣāṃ kārṣikairbhāgaiḥ ghṛtaprasthaṃ vipācayet | miktā caturthāva śīte
cipenmadhu palāikamū ||” prayogā. | “aśvagandhāpalaśataṃ śubhadeśasamutthitaṃ | puṣye'hani samuddhṛtya
sādhayettu ślakṣṇakuṭṭitam | droṇe'mbhasi śataistāvat
yāvatpādāvaśeṣitaṃ | sarpiḥprasthaṃ pacettaina gavyaṃ
cīraṃ caturguṇam | kaṣāyaṃ chāgamāṃsasya dadyāccataṣṭaśaśca | kalkāni śṛṇuṣpātāni karṣamātrāṇi
dāpayet | kākolīyugmamṛddhī he ve mede dva ca
jīvake | kharyaguptā ṛṣamako elā madhukameva ca
śṛḍhaukā sūpaṇaparṇyau ca jīvantī capalā balā | nārāyaṇī vidārī ca dattvā samyagvipācayet | siddhāmācikkayoḥ śīte śarkarāyāt kuḍuvaṃ pṛthak | lihyātpāṇitalam ...... || ata chāgamāṃsamṛdaye jaladroṇadvayaṃ, tulādvayaṃ jaladroṇa iti vacanāt | ghṛtaṃ 4 śa.
aśvagandhā 12
4.0-3
śa. jalaṃ 64 śa, pādaśeṣaḥ 16 śa.
chāgamāṃsaṃ 25 śa, jalaṃ 128 śa, pādaśeṣaḥ 32 śa.
gavyadugdhaṃ 16 śa. | kalkārthaṃ kākolyādikasa
militasya śarāvaḥ | sarṣapapūrṇī saṅghapūrṇo māṣārthī
ca | pākasiddhau śīte ca śarkarā
4.0-4
śa. madhumaśva
śarāvī deyaḥ | rasa. ra. | bhaiṣa.
aśvagandhā tailam | klī | prathamaṃ vātavyādhī
citsu | tilatailaṃ 4śa, kāśārthamaśvagandhā 12
4.0-5.1
śa,
vāri 64śa. śeṣaḥ 15śa, dugdhaṃ 16śa, bhṛṇālādikalkaṭavyāṇāṃ militvā 1śa, yathāvidhi pācyam
ca. da. prayogā. | bhiṣabhāveneda kāsādhikāre
uktam | dvitīyaṃ rasāmrathādhikāre -ava kalkāryāśvagandhādīnāṃ militaśarāvamitaṃ, dugdhaṃ 16 śa,
tilatailaṃ 4 śa. | “aśvagandhāvarīkuṣṭhamāṃsīsiṃhīphalānvitaṃ | caturguṇena dugdhena tilatailaṃ vipājayet
ca. da.
aśvagandhādyacūrṇam | klī | kharabhaṅgagāpramamidaṃ | yathā-“aśvagandhājamīdā ca pāṭhā cikkaṭakaṃ
tikaṃ | śata, vaṃ brahmabījaṃ seśvavacca samaṃ samam
etadaṣṭra vacā caiva cūrṇitaṃ madhusarpiṣā | bhakṣayetkarṣamātrantu jīṇī cerabhojanam ||” atra brahmavījaṃ palāśavījaṃ sarvvacūrṇāṃśaṃ grāhyam | rasa. ra.
aśvagandhikā | strī | aśvagandhā | rā.
aśvagoṣṭham | klī | vājinālāyām | āḍā
vala
aśvaghnaḥ | puṃ | śvetakaravīravṛkṣe | śvetakaravī
gām̐cha | rā. ni. va. 10
aśvajīvanaḥ | puṃ | caṣake | chāṃgā| hiṃ
canā| vai. nigha.
aśvataraḥ | puṃ | aśvakharaje | sa ca aśvāyāṃ
gardabhāñjātaḥ | aṭṭhora ghor̤ā | tanmāṃsaṃ vakṣyaṃ
vṛṃhaṇaṃ kaphapittakarañca | mada. va. 12
अश्वत्थः । पुं । (Ficus religiosa, Syn,
Urustigmareligiosa m.) खनामख्यातवृक्षे।
ām̐tśātha gām̐cha | hiṃ pipara | meṃ piṃpaḷa | rāviceṭṭa | teṃ kulujvicehu | pa. su. | su. sū. 38a.
nyagrodhādiva. | tatparyyāyaḥ, - keśavālayaḥ cetyadruḥ
(vi), baudhitaruḥ kṛṣṇovāsaḥ ( rha) caityavṛkṣaḥ (ra),
nāgabandhuḥ, devānmā mahādrumaḥ (śa), kapītanaḥ
(me), baudhidrumaḥ caladalaḥ pippalaḥ kuñjarāśanaḥ
(a), acyutāvāsaḥ calapatraḥ pavitrakaḥ śubhadaḥ
4.0-5.2
baudhivṛkṣaḥ yājñikaḥ gajabhakṣakaḥ śrīmān cīradrumaḥ
vipraḥ maṅgalyaḥ śyāmalaḥ guhyapuṣpaḥ sevyaḥ satyaḥ śucidrumaḥ dhanurvṛkṣaḥ | guṇāḥ - madhuraḥ kaṣāyaḥ śītalaḥ
kaphapittaghnaḥ raktadāhaśamanaḥ yonidoṣaghnaḥ aśvatthavṛkṣasya phalāni pakvānyatīva hṛdyāni ca śītalāni
kurvvanti pittāsraviṣāttidāhaṃ viccharddhi śophāmayacittadoṣanāśam || rā. ni. va. 11 | durjaraḥ śītaḥ
mada. va. 5 | pittaśleṣmavraṇāsrajit guruḥ tuvaraka
yoniśodhanaḥ varṇyaśca | bhā. pra. 1bha vaṭādiva.
aśvatthakam | klī | mallikāpuṣpadale | mallikāphūlera pāpadrī | vai. nigha.
aśvatthaphalakā (lā) | strī | haḍupāyāṃ
haḍusa vṛkṣa | chiṃ chīhabīra | maṃ laghurirakṣī | bhā. pra.
1bha.
aśvatthabhit (bhedaḥ) | puṃ | nandīvṛkṣe | hiṃ
vāliyāpīpara | bhā. pra. 1bha. vaṭādiva.
aśvatthasannibhā | strī | aśvatthikāyām
śaṃṅgo aśvattha | rā. ni. va. 11
aśvatthā (tthī) | strī | kṣudrāśvatthavṛkṣe | śaṃṅgo
aśvattha | rā. ni. va. 1 | śrīvallīvṛkṣe | rā. ni.
va. 8
aśvatthikā (tthī) | strī | kṣudrapalāśvatthavṛkṣe
śaṃṅgo aśvattha | hiṃ pippalī | saṃ aśvatthī | kāṃ hrenarakhi | tatparyyāyaḥ, - khaṅgapatrī pavitrā krūrupatrikā
pippalīkā vanasthā | guṇāḥ - madhurā kaṣāyā raktapittaghnī triṣannī dāhaghnī garbhiṇyāṃ hitā ca | rā.
ni. va. 11
aśvadaṃṣṭrakaḥ | puṃ | gokṣuravṛkṣe | vai. nigha
hiṃstrajantuviśeṣe | su.
aśvadaṃṣṭrā | strī | gokṣurake | bhā. pra. 1bha.
aśvanālā | strī | brahmasapanāmaka-sarpaviśeṣe | vi
aśvanāśaḥ (kaḥ) (naḥ) | puṃ | śvetakaravīre
rā. ni. va. 10
aśvaparṇikā (rṇī) | strī | bhūtakeśī latāyām
4.0-5.3
aśvapālaḥ | puṃ | aśverakṣake | mahiṣa iti
bhāṣā
aśvapucchakaḥ | puṃ | khañjanatāyām | śa. ca.
taravālara thāṃpa
aśvapucchā | strī | pṛśniparṇyāṃ | ḍhāṃkuliyā
māṣaparṇyīm | rā. ni. va.
aśvapucchikā (cchī) | strī | māṣaparṇīlatāyām | māṃṣaṇī | rā. ni. va. 4
aśvapuṭabhāvanā ; strī | dvātriṃśatpalaparimitadravyasya bhāvanāyām | vai. nigha
aśvaputro | strī | saptakoṣṭhace | rabhā | dravyantyāṃ
īndūrakānī | vai. nigha.
aśvabalā | strī | methi kāyām | nārīśāke
nārīśāṃka | guṇāḥ - śākamāśravalaṃ rūcaṃ bahuviṇmutramārutam | su | See nārī
aśvabālaḥ | puṃ | kāśavṛkṣe | vikā.
aśvabhā | strī | saudāmanyām | viśvāḥ
aśvamārakaḥ | puṃ | śvetakaravīre | śveta
karavī | vyopardikāyāṃ | jhūī | pāllaṅkaśāke
su. ci. 1a. | karavīre | su. sū. 38 | lākṣādiva | bhā. pra 1bha | śvetakaravīramūle | idañca
sthāvaraviṣāntargatamūlaviṣam | evaṃ sugandharīhiṣamapi | su. kalpa. 2a. | See mūlaviṣam
aśvamārākhyaḥ | puṃ | (Nerium odorum.)
śvetakaravīravṛkṣe | śvetakaravī gācha | rā. ni.
va. 10
aśvamālaḥ | puṃ | sarpaviśeṣe | vai. nigha.
aśvamūtram | klī | ghoṭakasūtre | ghoḍāra mūtra
guṇāḥ- tīkṣṇoṣṇaṃ tīkṣṇaṃ viṣaghnaṃ vātakīpraśamanaṃ
pittakaraṃ dīpanañca | rā. ni. va. 15 | medi
kaphadṛdrukṛmighnañca | mada. va. 8
aśvamṛtvikā (trī) | strī | śaṅkhakīṭace
naṭā
aśvamohakaḥ | puṃ | śvetakaravīre | vai. nigha.
aśvayānam | klī | aśvena bhramaṇai | ghoḍāya
car̤ā | guṇāḥ - ghoṭakārohaṇaṃ vātapittāgnipraśamakaram | medīvarṇakaphannañca hitaṃ tattvajināṃ varam
dinacaryā
aśvayujaḥ | puṃ | āśvinamāsi | su. sū. 6a.
4.0-5.4
aśvarakṣakaḥ | puṃ | aśvapāla | ghoḍāra sahiṣa
aśvaripuḥ | puṃ | karavīravṛkṣe | mahiṣe | bhā.
aśvarodhakaḥ | puṃ | śvetakaravīra-vṛkṣe | śvetakaravī gāṃcha | rā. ni. va. 10
aśvarohakā (hā) | strī | aśvagandhāyāṃ
aśvalam | klī | kṣudravṛkṣaviśeṣe | ghoṭaijara
"aśvalañca laghu balū rūcyaṃ pathyahitāvaham |” vai.
nigha.
aśvalomā | puṃ | sarpaviśeṣe | cikā.
aśvavarāhaḥ | puṃ | vārāhīkande | vai. nigha.
aśvavarcaḥ (s) | klī | aśvaviṣṭhāyām | ghoḍāra
nāṃda
aśvavahaḥ (vāhaḥ) | puṃ | aśvavāhake | jaṭā.
aśvavāraṇaḥ | puṃ | gavaye | he. ca. | cīvādau
aśvavaidyaḥ | puṃ | aśvaśāstra-pravarttake śāliaśvavaidyakam | klī | aśvacikitsāśāstraṃ | tacca
bahuvidhaṃ śālihotrana kulabhojajayadattādipraṇītam
aśvaśālā | strī | mandurāyām | halā.
aśvahanaḥ | puṃ | karavīravṛkṣe | ratnā. | meṣa.
bhadra. ci. niśrādyataile
aśvahā | puṃ | śvetakaravīravṛkṣe | mada. va. 7
aśvakhurā (rikā) (rī) | strī | śvaitā parājitāyām | kṛṣṇaparājitāyām | vai. nigha.
nakhonāmagandhadravyaviśeṣe
aśvā | strī | ajamodāyāṃ | aśvagandhāyāṃ | apāmārge | indravāruṇyāṃ | śālaparṇāyāṃ | ghoṭakyāṃ
aśvātakam | klī | ghoṭakītake | ghoḍāra
dūdhera ghola | guṇāḥ - aśvātakrantu tuvaraṃ kiñcidātakaraṃ mataṃ | agnidīptikaraṃ rucyaṃ netryaṃ mūrcchākaphāpaham || vai. nigha.
aśvāntakaḥ | puṃ | śvetakaravīre | rā. ni. va. 10
aśvāriḥ | puṃ | karavīravṛkṣe | meṣa. kula. ci.
maricādyataile | mahiṣe | jaṭā.
aśvārohaḥ (kaḥ) | puṃ | aśvagandhāyāṃ | ratnā.
aśvārohā | strī | indravāruṇyāṃ | śālaparṇī | aśvagandhāyāṃ | me.
4.0-5.5
aśvālaḥ | puṃ | uśīre | kṣudrakāśalatau | rā.
ni. va. 8
aśvāvarodhakaḥ (hikā) | puṃ, strī | aśvagandhāyāṃ | ra. mā.
aśvāsanā | strī | cañcau | ghoṭakyām | vai. nigha.
aśvāhlā | strī | aśvagandhāyām | va. nigha, vā.
vyā. śatāvarītaile, nārāyaṇataile
aśvāhlādikhurā (rī) | strī | śvetāparājitāyām | rā. ni. va. 3
aśvākṣaḥ | puṃ | daivasarpaprapañce | ama. | vṛkṣabhede | rā. ni.
aśvijau | puṃ | aśvinaukumārau
aśvino | strī | jaṭāmāṃsyām | vai. nigha.
aśvinī | puṃ | aśvinīkumāradvaye | ratnā.
aśvibheṣajam | klī | laghumeṣaśṛṅgāṃ | mer̤āśiṅge | vai. nigha.
aśvotthaṭam | klī | ghoṭakīkṣīrotthanavanītaja
ghṛte | guṇāḥ - kaṭu madhuraṃ kaṣāyam īṣaddīpanaṃ guru
mucchāhāraṃ vātālpāmraraktaṃ || rā. ni. va. 15
aśvodadhi | klī | ghoṭakīdugdhajātadadhni
ghaur̤īra dai | saṃ ghaur̤idahaci | kaṃ kudireyaso
saru | guṇāḥ- "madhurakaṣāya rucyaṃ kapharīyamūccharcāharaṃ īṣadvātalaṃ dīpanaṃ netradīṣaghnañca |” rā.
ni. va. 15
aśvonavanītam | klī | ghoṭakīdugdhajātanavanīte | ghoḍāra dūdhera nanī | guṇāḥ- kaṣāyaṃ
vāta-kaphaghnaṃ cakṣuṣya kaṭu uṣṇaṃ īṣadvātalañca
rā. ni. va. 15
aśvīyam | klī | aśvasamūhe | vi | aśvaṣṭitī
me. yattikaṃ
aśvokṣīram | klī | ghoṭakīdugdhe | guṇāḥ -
uṣṇaṃ rucyaṃ balyaṃ vāta-kaphaghna-ekaśaphakṣīramāvaṃ
lavaṇāmlaṃ laghu sādu ca | mada. va. 8
aśvetā | strī | kṛṣṇaparājitāyām | kṛṣṇātiviṣāyām | vai. nigha. | gāndhārīvṛkṣe | rā. ni.
aṣṭakaṭurkatailam | klī | tailasiddhaṃ vātarakte
aśvaśleṣme ca hitam | tailaṃ 4 śa. dadhi 4śa. takraṃ
4.0-5.6
32 śa. pippalīgranthīḥ pratyekaṃ paladvayaṃ ( masākāre
militapaladvayam) | yathāvidhi pācyam | ca. da.
ū. sta. ci. | astrehaddhi aṣṭatatantraṃ grāhyam
rasa. ra.
aṣṭakammī | klī | aṣṭādaśa rasakarmīṇāṃ madhye
svedanādi-dīpanaparyyante ṣṭatadvādividhasaṃskāre
svedanaṃ marddanañceva mūcchnītthāpanāvathā | pātanaṃ
bodhanañcaiva niyamanamataḥparam | dīpanañcetisaṃskārāḥ
mṛtaśāṣṭau prakīrttitāḥ || ra. sā. saṃ. | trikaṭutriphalā citrakakaṣāyukto kāñjike caturguṇavastveṇa
dinaṃ svedanam | gṛṣṭadhūmaṣṭakājājīdagghorṇāgur̤asaindhavaiḥ pīr̤aśrāṃśaiḥ sakāñjikaiḥ vidinaṃ mardayet
triphalā citrakavandhyā vā mūrcchanā | ityādi
aṣṭakā | strī | hacarmade | he. ca.
aṣṭagādhaḥ | puṃ | ūrṇanābhe | mākur̤aśā
śarabhe
aṣṭaguṇamaṇḍaḥ | puṃ | bhṛṣṭamudgadravyulān caturddaśaguṇe toye pakkā, tatra hiṅgusaindhavadhānyaśuṇṭhīmaricapippalocūrṇāni saṃmiśrya asikthake gṛhītamḍaṃ | guṇāḥ—kṣudhāvarddanaḥ valakaraḥ vastiśodhanaśca | vai. nigha. | atra taṇḍu lasyāṣṭabhāgāḥ
mudgasya ca catvāraḥ
aṣṭadhātuḥ | puṃ | svarṇaraupyatāmrasīsapittala raṅgakāntalauhasuvarṇalauhatīkṣṇādīheṣu | ra. sā. saṃ. ṭī.
aṣṭapadī | strī | vela iti khyāte puṣpavṛṣe
velaphūlera gām̐cha | guṇāḥ—śītā laghukaphapittaviṣaghnī ca | mada. va. 3
aṣṭapalam | klī | śarātramāne | eka (sara| bhā.)
aṣṭapalagratam | klī | gṛhaṣoroge | pākavidhiḥ—
maricādi 1 pa. gur̤a 1 pa. ghṛtaṃ 8 pa. vāri 32
pa. ekatra pācyam | ca. da.
aṣṭapāt (d) | puṃ | kāśmīraṭhabhauṣadhaviśeṣe
mada. va. 12 | ūrṇanābhe | he. ca. 4 kā.
aṣṭapādapaḥ | puṃ | hacamede | vai. nigha.
4.0-5.7
aṣṭapādikā | strī | śāradamakṣikāyām
kāṃṭhamakṣikā | ralā. | ākṣītāyāṃ | śaṃparamāṃśau | pa. mu. va. 11 :
aṣṭabhāvaḥ | puṃ | stambha-sveda-romāñca-kharabhaṅgavaivarvya-kampa-vaivaryāśrupāteṣu | vai. nigha.
aṣṭamaṅgalaḥ | puṃ | pucchoraḥ khurakeśākhyaiḥ śuklai
vājini | he. ca. | yasya pādāḥ sitāḥ sarvve pucchaṃ
aṣṭamaṅgalaṣṭatam | lo | vālarogaśamane sarpiṣi
aṣṭamadhujātiḥ | strī | mākṣika-bhrāmara-kṣaudrapauttika-chātrakārthyodvāladāheṣu | vai. nigha.
aṣṭamānam | klī | prakṛtidvaye, 32 tau.
arka (gara | pa. pra. 15kha.
aṣṭamikā | strī | tolacatuṣṭayaparimāṇe | pṛ.
aṣṭamī | strī | kṣīrakākolyām | vai. nigha.
aṣṭamūtram | lī | gocchāgarmaṣamahiṣāśvahastyuṣṭragardabhīmūtreṣṭha | vai. nigha.
aṣṭamūlam | vi | lakṣāṃśaśirāsnāyusthisandhikīṭāśarmasūtreṣu | su. ci. 1a
aṣṭamauktikasthānam | lī | śaṅkhahastisarpamatsyameghavaṃśaśūkaraśuktiṣu | vai nigha.
aṣṭalauhakam | lī | svarṇarūpyatāmvaraṅgaśīśapittalakāntalauhasuvarṇalauhatīkṣṇādoṣeṣu | pañcalauhasamāyuktaṃ kāntamuṇḍakarīṃkṣakam | kathitaḥ kathitī
dhīrairaṣṭalauhābhidhī gaṇaḥ || rā. ni. va. 22
अष्टवर्गः । पुं । A class of eight prinmaṃdāyadauṣadhigaṇe | yathā—medā mahāmedā jīvakarṣabhakaṛddhibṛddhikākolīkṣīrakākīlīṣu | pa. mu.
jīvakarṣabhakau muṣṭi kākolyāvaṅvivikau | ekatra
militaira tairaṣṭavargaḥ prakīrttitaḥ || rā. ni. va. 22
guṇāḥ— “śītalo'tiśukalaḥ vṛṃṣṭadyaḥ dāhapittaraktaśoṣannaḥ stanyakṛt gabhadāyakāḥ|” mada. va. 1
“raktapittavraṇavādhupittanāśakaśca |” rāja. | “himaḥ
4.0-5.8
svāduḥ bṛṃhaṇaḥ guruḥ bhagnasandhānakṛt kāsaśvāsabalavarddhanaḥ tṛṣṇādāhajvarasnehacayaharaśca |” bhā. pū. 1bha.
aṣṭavargapratinidhiḥ | puṃ | medādīnāmabhāve
tasulyagaṇadravyagrahaṇe | tatra medāmahāmadāmabhāve
śatāvarī, jīvakarṣabhakasthāne bhūmiṣmāṇḍākhyamūrvā,
kākolīkṣīrakākolvabhāve aśvagandhāmūlaṃ, ṛddhivṛddhisthāne vārāhīkandaṃ tatta lyaguṇaṃ kṣipet | bhā.
pṛ. 1bha. | “medābhāve avagandhā mahāmede ca
śārivā | jīvakarṣabhakābhāve guḍūcī vaṃśalocanā
ṛdvābhāve valā deyā vṛddhābhāve mahāvalā |” iti
ca matāntaram
aṣṭavidhātram | klī | carvyabhojyalikṣapeyakhādyabhījyabhakṣyabhidha rūpe bhojanadravye
aṣṭāṅgam | klī | āyurvedasya sthānāṣṭake
tadyathā—śalyaṃ, śālākyaṃ, kāyacikitsā, bhūtavidyā kaumārabhṛtyaṃ, agadatantraṃ, rasāyanaṃ, vājīkaraṇañceti | kāyavālagrahordvāṅgaśasyadaṃṣṭrājarāvṛṣān | aṣṭāvaṅgāni tasyāhuḥ | vā. sa. 1 a
dravyabhidhāna-gadarśanayatha-śalya-kāya-bhūtanigraha viṣa-nigraha-rasāyana-vālacikitsāsu ca | vaidyakam
aṣṭāṅkaghṛtam | klī | vājīkaraṇamidaṃ ghṛtam
aṣṭāṅgadhūpaḥ | puṃ | jvaraghno'yaṃ dhūpaḥ guggulunimbapatra-vacā-kuṣṭha-harītakī-yava-śvetasarṣapa-ghṛtakṛtaḥ
palaṅkaṣā nimbapatraṃ vacā kuṣṭhaṃ harītakī | sarvapāḥ
sayavāḥ sarpirdhūpanaṃ jvaranāśanam || ca. da.
aṣṭāṅgayogaḥ | puṃ | yogaviśeṣe | . tathathākaṭphalaṃ pauskaraṃ śṛṅgī vyoṣaṃ yāsañca kāravī | iti
saṃgrahaḥ
aṣṭāṅgarasaḥ | puṃ | arśo'dhikāre | lāṃkṣāhiṃ
maṇḍaraṃ phalatrayaṃ triphalā | ra. sā. saṃ. | garbhaṃ rasendraṃ
mṛtalauhakihaṃ phalatrayaṃ cūrṇamathadvibhaṅgam | kalā
4.0-5.9
samaṃ śraśṇālikāgur̤a cīrasena yāmantitayaṃ vimardyaḥ
mātā nikamitā | ra.sā.saṃ.
aṣṭāṅgalavaṇam | klī | kaphajanmamadāmathe
yogaviśeṣe | yathā—“sauvarcalamajājī ca hacānnaṃ'
sāmbavaitasaṃ | lavaṃlāmaricāḍāṃśaṃ śarkarābhāgayojitam | etallavaṇamaṣṭāṅgamagnisandīpanaṃ paraṃ | madālaye
kaphaprāye dayātsītoviśodhanam ||” cara. madālayaci. | ajājī jīrakaṃ hacānnaṃ mahārṭakam | ra. sā.
saṃ. | sauvarcalakaṇajīrakāmbavetasāmlolikhikānāṃ
pra. cūrṇa samaṃ lavaṃgāmaricānāṃ pratyeka marḍa bhāgaḥ
śarkarāyā bhārgekaṃ ekatra miśrayait | ca.da.madālayaci.
aṣṭāṅgavaidyakam | klī | śālākyādyaṣṭatāgadvavālaviṣavājīrasāyaneṣu aṣṭāṅgavaidyakeṣu
aṣṭāṅgahṛdayam | klī | vābhaṭa-viracite vaidyakagranthe | ṣaṭau ca tāni aṅgāni teṣāṃ pratyekaṃ hṛdayaṃ
aṣṭāṅgāvalehaḥ (hikā) puṃ. strī | sannipātajvara hikāśvāsādī hitaḥ | kaṭṭraphalaṃ kuṣṭhaṃ
karkaṭaśṛṅgī śaṇṭhī pippalī maricaṃ durālabhā kṛṣṇajīrakaṃ, eṣāṃ samabhāgacūrṇaṃ ārdrakarasena lehyaṃ| bhaiṣa.
jvara. ci. | laṃhī na madhunā tasya śītāpacārilāt
"sannipāteṣu sarveṣu na caudramavacārayet | śītopacāri caudraṃ syācchautaśvāva virudhyate ||” bhā sa. 1
bha. | sā. kau. | cada.
aṣṭādaśadhānyam | klī | kalāyagodhūmār̤hakīyavayāvanālaśālicaṇa kamasūrasatīṅgutilakulatthaśyāmākamāṣarājamāṣavartu laharika kaṅgutaraṇīṣu | vai.
nigha.
aṣṭādaśamūlam | klī | vilvāgrimandhaśyoṇākagāndhārīpāṭhāpunarbhavāvālyalākabhāṣaparṇījīva kairaṇḍapaṃbhaka-jīvantī-śatāvarī-śarekṣudarbhakāsa-śālidhānyamūleṣu | vai nigha.
aṣṭādaśaśatikaprasāraṇītailam| klī
4.0-5.10
vātavyādhau hitaṃ | samūlapattaprasāraṇī 3710 pra.
śatāvarī 12
4.0-6
pra. aśvagandhā 12
4.0-7
pra. ketakī
12
4.0-8
pra. daśamūlaṃ pratye kaṃ 12
4.0-9
pra. vādyālakaṃ
12
4.0-10
pra. jhiṇṭī 12
4.0-11
pra. ekatra śatadroṇe jale
pakkā droṇāvaśeṣe kāthī'vatāryyaḥ | kāñjikasya droṇadvayaṃ | dadhidugdhaśukte kṣuramacchāgamāṃsarasānāṃ pratye kaṃ 8
śa. ekatra kalkena saha tailadrauṇaṃ 32 śa. pācyam
kalkadravyaṃ pratye kaṃ palavayam | yauvākṣī navanītakhoṭī | kunduruḥ kundurukhoṭī | ca.da.vā.vyā. ci.
aṣṭādaśāṅgaḥ | puṃ | sannipātajvare kaṣāyaviśeṣe | sa caturvidhaḥ—daśamūlādiḥ munintrādiḥ
drākṣādiḥ mūlakādiśceti | tatra prathamaḥ—“daśamūlī śaṭī śṛṅgī pauṣkaraṃ sadurālabhaḥ | bhārgī kuṭajabījañca paṭolaṃ kaṭurohiṇī | aṣṭādaśāṅga ityeṣaḥ
sannipātajvarāpahaḥ—|| “hitīyo yathā---“bhūnimbūdārudaśamūlamahīṣadhandvi-tiktendravauja-dhanikaibhavaṣākaṣāyaḥ | tandrāpralāpakāsanārucidāhamohaśvāsādi
raktamakhilaṃ jvaramāśu hanti ||” tṛtīyo yathā--"drākṣāśatā bhaṭī śṛṅgī mustakāṃ raktacandanaṃ | nāgaraṃ
kaṭukā pāṭhā bhūnimbaṃ sadurālabham | uśīraṃ pajhaka
dhānyaṃ bālakaṃ kaṇṭakārikā | puṣkaraṃ picumaīśva
sadyo jīrṇajvarāpahaḥ ||” caturtho yathā--- “mustā
parpaṭakauśīraṃ devadārumahauṣadhaṃ | triphalā dhanvayāsaśca
naulo kampinnakaṃvaṃ vihataṃ | kirātatiktakaṃ pāṭhā
bacā kaṭukarīhiṇī | madhukapippalīmūlaṃ mustādyau
gaṇa ucyate ||” ca.da. | bhaiṣa.
aṣṭādaśāṅgalauham | klī | pāṇḍurogadhikāre lauhaṃ
sapta pāṭhaḥ—“kirātatiktā suradāru dārvī mustā
guḍūcī kaṭukā paṭolam | durālabhā parpaṭakaṃ
sanimbiṃ kaṭutrikaṃ vahni phalatrikañca | phalaṃ vir̤aṅgasya
samāni kāni sarvaiḥ samaṃ cūrṇamathāyasañca | sarpirmadhubhyāṃ vaṭikā vidheyā takrānupānārdvijasā prayojyā
nihanti pāṇḍūñce”tyādi | bhā.bha.2bha.
aṣṭāpadaḥ | puṃ | śarabhe | markaṭe | mahāsiṃhe
dhūsare | rā.ni.va. 18 | klī | suvarṇe | rā.ni.va.
13 | strī (dīṃ) | candramallikāyāṃ
aṣṭāvakrarasaḥ | puṃ | rasāyanādhikāre rasaḥ—
pāradasya 1 bha. gandhakasya 2 bha. kharṇasya 1 bha.
raupyasya
4.0-12
bha. śrīṣukasya
4.0-13
bha. raṅgasya
4.0-14
bha.
tāmrasya
4.0-15
bha. kharparasya ca
4.22
bha. vaṭāṅkurarasena
kumārīrasena ca praharaṃ mardayitvā rasasindūravat
pācyaṃ | mātrā 2 ra. nāgavallīrasena sevyam | bhaiṣa.
aṣṭiḥ (ṣṭhiḥ) | strī | aṅguṣṭhau | auṃṭi
aṣṭauṣadhiḥ | strī | brahmasuvarcalādityaparṇīnārīkāṇḍīdhāsapaॉsomapadmājanaukhya ityaṣṭau | ca.ci.
1a. | ityāsāmaṣṭānāmauṣadhīnāṃ yāṃ yāmevauṣadhiṃ
labheta tathāsyāyāḥ svarasasya sīhiṇaṃ gavāṃ kṣīrabhāvitāyāmārdrapalāśadroṇyāṃ sapidhānāyāṃ śayīta
tava praloyane ṣaṇmāsena punaḥ punaḥ sambhavati
tasyāntaṃ payaḥ pratyavasthāpanam | ṣaṇmāsena devatonukārī bhavati vayovarṣaṃ tvarākṛtibalaprabhābhiḥ | svayaṃ
cāsya sarvvevācogatāni prādurbhavanti | divyañcāsya
cakṣuḥ śrotraṃ bhavati yojanasahasragati daśavarṣasahasrāṇyāyuranupadravañca | ca.ci.1a.
aṣṭhīlā
aṣṭhīlā
aṣṭhīlikā
strī | vāyurogaviśeṣe | uttarāpathaprasiddhaṃ varttulākārapāṣāṇakhaṇḍe (jijvaraḥ) | kūrmakāṃśādira
lohāṣṭhi vā (gāyadāsaḥ)
nābheradhastādākāragranthibhūtarogī | sa ca calau vācalau
vā ūrddhaṃ visūcīvrataśca | tena ca vātādirodho
bhavati | lakṣaṇam—“nābheradhastātsañjātaḥ sañcārī
yadi vācala | aṣṭhīlāvaghano granthirūddhaṃ māyata
unnataḥ | vātāṣṭhīlāṃ vijānīyādvahnirmāgoturedhinīm ||” mā.ni.vā.vyā.
aṣṭhi(ṣṭhī) vān | puṃ | ekarogaviśeṣe | lakṣaṇaṃ
yathā—“kaṭhinā viṣamairuṅkai rmarutaśca prakopata:
śukaiśca viṣamaṃyuktaiḥ pir̤akāṣṭhīlikā bhavet ||” su.
ni.14a. | jānuni | rā.ni.va.18
asaṃklinnaḥ | tri | na samyagārdre | bhā. pū.1bha.
“piṇḍaukṛtamasaṃklinnam |”
असनः । पुं । (Termenalia tomentosa
vatpatraśālavṛkṣaviśeṣe | pītaśāla iti prasiddhe | pa.
su. | vijayasāra iti prasiddhe | bhā.pū.1bha. vaṭādi
va. | asana iti prasiddhe | ra.mā.ratnā. | pitraśāla | hiṃ asanā | maṃ asaṇā, var̤iluriyā
tatpayryāyaḥ—paramāyudhaḥ (śa) mahāsarjaḥ sauriḥ
bandhūkapuṣpaḥ priyakaḥ bījakañcaḥ nīlakaḥ priyaśālakaḥ
ajakarṇaḥ banesarjaḥ | “asanovījakaḥ kaṭvākhyaḥ
khanāmakhyāta: |” su.sū 38a. | guṇāḥ—kaṭukaṣāyaḥ tiktaḥ vātaghnaḥ sārakaḥ galagrīvadhnaśca | rā.
ni.va.6
Linked texts (5)
- Vaidyakaśabdasindhu (Umeścandra Gupta) — Umeścandra Gupta, Sanskrit
- Vaidyakasāroddhāra — Brajanāthaśarman, Sanskrit
- Sudhā (Bhānuji) — Bhānuji, Sanskrit
- Amarakośa Nāmaliṅgānuśāsana — Amarasiṃha, Sanskrit
- Anupānadarpaṇa — Jñānasarāmaśarman, Sanskrit