Vaidyakashabdasindhu (Umeshacandragupta) 6
Vaidyakaśabdasindhu (Umeśacandragupta) 6
- Language
- Sanskrit
Contents
6.2
vacā kavacakacchurā ...|” gardabhāṇḍavṛkṣe | gār̤obhāṃṭa iti
loke | laci | pārvvicini | bhūrjjatvaci | nandovṛkṣe | me. pacikaṃ
puṃ | parpaṭake
klo | bhūrjjapatre | śa. ca.
puṃ | aśrukhure | nakhīnāmagandhadravye
klo | auṣadhapākārthaṃ yantraviśeṣe | tadyathā—“nātikrastrāṃ kācakūrṣī na
cātisaṅkatīṃ dṛr̤hāṃ | vāsasā karddimāttena parivṛtya
samantataḥ | saṃlipya mṛdumṛttrābhiḥ śoṣayeccātaparaśminā | nidhāya bheṣajaṃ tatra sukhamācchādyedyataḥ
kaṭhinyā dṛr̤hayā vāpi pacedyantre vidhānataḥ | kavacīyantrametaddhi rasādipacane matam ||” ātreyaḥ
strī | kapāṭe
puṃ | kavale | gaṇḍūṣe | rabā.
puṃ | karṣe
6.23.1
duī tonā | pa.
pra. 123. | ca. da. khadiravaṭī
matsyaviśeṣe | kaī māṃcha | tatparyāyaḥ, - krakacapṛṣṭho ( vi. ) | kavikā (bhā. ) | kavacī (ke.)
guṇāḥ-madhurā snigdhā kaṣāyā rūcā īṣatpittakarī
balyā vātaghno ca | bhā. | hārā.
puṃ, klo | kacaryyām | vanaḍumurau
śikā | lavaṇe | amle | me. | he, ca. | sāmudralavaṇe | ra. mā.
strī | varvarāyām | vāvuī
iti bhāṣā | śa. ra. | vanatulasyām | dhama.
varpūrakacchavī | dāṃdanā gāṃcha | raktakaravaure
manaḥśilāyām | ḍiṅgapannām | rā. ni. va. 6
kañcaṭyiāñce
puṃ | sugandhapakvavacaviśeṣe | hunāṃna
phunago | yathā-“kastūrikākhye jñeyaścaḥ kavarīkaḥ
sunāmakaḥ |” iti dravyābhidhānam | muśvacanake
ke. | kāṃbarī chonā
strī | manaḥśilāyām
puṃ | kavacyamni | cikā.
puṃ | cilicimamatye | চেল মাছ
śra. ca. | yāse | ravā. | maṇḍa pacakṣaṇe | kulakūcā,
kula kurā | sā mātrā yā mukhe dhṛtā sukhaṃ sañcāyyeta | “mukhaṃ sañcāyryeta yā tu sā mātrā kavale
smṛtā ||” bhaiṣa. | See gaṇḍūṣaḥ
puṃ | karṣaparimāṇe | su. | mukhe
kavalasya yaho dhāraṇam | tasya vidhiryathā--“tatra
trikaṭukavacā sarṣapaharītakīkalkamāloya tailamuktasurāmūtracāramadhunāmapyatamena salavaṇamabhiprapratamupasnigdhasvinnaṃ galakapālalalāṭapradeśe dhārayet
tāvacca dhārayitavyo'nayanamanasīnaprataddena yāvaddoṣaparipūrṇakapīvalaṃ nāsākṣītonayanapariplāvaru bhavati,
tadā vimoktavyaḥ punaścānyo gṛhītavyaḥ” iti
su. ci. 40 a. | guṇāḥ-“kavalaḥ kurute
kāṃkṣāṃ bhakte'gniṃ kharate kapham | tṛṣṇāṃ śoṣañca vairasyaṃ
dantacālañca nāśayet ||” vai. nigha. | sa caturvidhaḥ
6.23.2
—khedo prasādī śaudhau ropaṇaśceti | satra vāte
snehī snigdhauṣṇadravyaiḥ, prasādanau pitte svāduśītaiḥ
śodhanaḥ kaphe kaṭvamlalavarṇaiḥ rūcoṣṇaiśca | ropaṇī traṇe
kaṣāyatiktaśadhuraiḥ kaṭūṣṇaiśca | tasya mātrā sā yā
mukhasañcāriṇī bhavet | “caturddhā kavalaḥ snehī
prasādī śaudhirīpaṇau | snigdhoṣṇaiḥ saiddhiko vāte
svāduśītaiḥ prasādanaḥ | pitte kaṭvamlalavaṇaiḥ rukṣoṣṇaiḥ
śodhanaḥ kapha | kaṣāyatiktaśadhuraiḥ kaṭūṣṇaiḥ ropaṇī
traṇe | tathā, sukhaṃ sañcāryyate yā tu mātrā sā
kavale smṛtā ||” su. ci. 40 a.
strī | Bandage. vraṇabandhanārtham udumbarādivalkalo | su. sū. 18vya. | ci.
3śra.
vi | vadarauṣṭace | halā.
strī | bhuktau | ja.
puṃ | kaṣṭakavṛkṣe
klo | khanāmakhyātavṛkṣe
ne karāṃr̤iyā, kavāṭaveṭu | veṇudaṇḍā iti ca
bhāṣā | ra. mā. | tatparyyāyaḥ, - vaktrāyaṃ kapītavakraḥ | śvasajit | ra.
klo | pattre | cikā. | puṃ | (Tantalus falcinellus.) pakṣiviśeṣe | karāṃnna
pāṃkhī | vai. nigha.
strī, klo | khalone | nāṃrgāma
strī | kevikāpuṣpavṛkṣe | kairava iti
kodṛśadeśe prasiddhaṃ | rā. ni. va. 10 | te puṣpaviśeṣasu, khaline | hiṃ kar̤ithālī | gāṃgāma
kavayaumatsye | te' matsyaviśeṣaśca | trikā.
puṃ | pakṣiviśeṣe
puṃ | kavityavṛcce | ṣa. ṭī.
klo | khalīne
puṃ | vaidye | kaviśreṣṭhe
klo | utpale | naulapadma | śa. ca.
puṃ | kavāṭavakravṛce | ra. mā.
vi | īṣaduṣṇaṃ | dhama. | strī | uṣṇātāyām
strī | aśvāditor̤anyām | he. ca. | māṃsarohiṇyām | bhā. pu. 1bha. gṛ. va.
strī | carmakaṣāyām | cāmarakarā
ca. da. mū. vi. lauhāmṛte
puṃ | bhakte | vastre | rā. ni. ba. 20
6.23.3
puṃ, klo | pṛṣṭhakokase | pṛṣṭhāsthini | piṭhera bhām̐r̤ā | halā. | strī | khanāmakhyātacārau | keśura | ra. mā. | See kaśeruḥ
klo | kaśeruṇi | keśura
pa. su.
strī | pṛṣṭhāsthini | pṛṣṭhavaṃśī
ravā. | vai. nigha. | kaśerau | keśura | dhama.
klo | mūccharyyām | mohe | dhama.
pāpe | śabdara.
klo, puṃ | kuṅgume | ṣa. ṭī.
rā.
klo | madye | puṃ | catre | me. yaṣṭikāṃ
he. ca. | aśtramaprabhāge | vai. nigha.
puṃ | matsyabhede | viśvaḥ | mṛgaviśeṣe
me.
puṃ | kaṣapaṭṭikāyām | kṛṣṭipāthara
puṃ | śalāṭo | klo | kaṇḍ yane | tri
apake | śa. ca.
puṃ | sparśamaṇau
puṃ | kapilavarṇe | mahāsarjavṛkṣe | vai.
nigha. | makhalisarpe| su. kalpa. 4vya | Decoction
of infusion. kaṣitairvastubhiḥ kṛte kāthamātre
ṣor̤aśaguṇāśvavā paktaḥ caturthāṃśāvaśiṣṭakkāthaḥ kaṣāya
ucyate | ra. mā. | “pādaśiṣṭaḥ kaṣāyaḥ syād yaḥ
ṣoḍaśaguṇāsvasā |” bhā. | aṣṭābhāgāvaśiṣṭa iti
śāṅgaḥ 1bha. | kaṣāyāḥ pañcavidhāḥ svarasakalkakvāthahimaphāṇṭabhedena yathottaraṃ laghavaya bhavanti
śleṣmātakavṛce | śoṇāṃ gāṃcha | araṇiḥ | dhavavṛkṣe
dhāṃuyā gāṃcha | lakucavṛcce | ডেহলা গাছ| rā.
ni. va. 9 | niryāse | vilepane | aṅgarāge | me.
nyatamarasaviśeṣe | kaṣā | sa pūgauphalādau svādyaḥ
rā. ni. va. 20 | sa ca bhūmyagriguṇabahulaḥ himagururūcaḥ stambhī śamanaḥ grāho sukhaśoṣijivhāstambhādikṛt tadvipāko'pi kaṭuḥ, tadvipākaguṇaśca vātakṛt
kaphapittaśama | dopanaḥ pācanaḥ śīghrodakaḥ
śaithilyakaraḥ atisevitaḥ pārśvyaṃ karoti ca | yo
vaktraṃ śoṣayati jihvāṃ stambhayati kaṇṭhaṃ badhnāti hṛdayaṃ
6.23.4
karṣati paur̤ayati sa kaṣāyakaraḥ | su. sū. 42vya.
anyacca | kaṣāyaḥ śoṣaṇaḥ stambho vraṇapākārcchināśanaḥ | kaphaśoṇitapittaghno rūcaḥ śīto gurustathā || rāja. | vedyacaṃ sañcaṇārthyo rasane yonadyedrakṣaḥ | nannātīva ca khaḥ kattu kaṣāyaḥ sa vijāṛṣi || ca | ativṛktasya tasya guṇaḥ-śoṇitayuktaḥ
śūlādhmānahalīhācepanādikṛt | bhā.| kaṣāyasya
kalpanaṃ pañcavidham-kharasakkalkaśṛtaśītaphāṇṭabhedena
eṣāñca tathāpūrve balādhikyam | ca. sū. 4a.
“svarasaḥ kharasaḥ proktaḥ kalko dṛṣadi peṣitaḥ
kathitastu śṛtaḥ śītaḥ śṛto yojito gataḥ | kṣiptīṣṇatoye mṛditaḥ phāṇṭa ityabhidhīyate | pañcaitāstu
samuddiṣṭāḥ kaṣāyāṇāṃ prakalpanāḥ ||” pa. pra. 1kha.
kaṣāyapākavidhiḥ | “tatra kecidāhuḥ tvakpacamūlādīnāṃ bhāgaścaturguṇajalamavāpya caturthāṃśāvaśiṣṭaṃ
niḥkvāthyāpahartum | athavā tavodakadroṇe tvakpañcamūlādīnāṃ tulāmāvāpya caturthāṃśāvaśiṣṭaṃ niḥkvāthyāpahartum |” su. ci. 31 a. | vi | sugandha
tiktā
labhāyām | rā. ni. va. 4| ṣābhāta
kharjūrauvṛkṣe | vai. nigha.
kaṣāyī (in) | puṃ | sarvajaṃghe | śūmāra gām̐i
śālavṛkṣe | rā. ni. va. 8 | jaṭā. | khajūṃrovṛce
(khajura gām̐cha | lakucavṛkṣe | rā. ni. va. 11
śākavṛkṣe | cudapaṃnase | vai. nigha.
kaṣikā | strī | paścimātau | uṣā.
kaṣerūkā | strī | kaśerukāyām | guṃṭhādi | ca
ṭī. rā.
kaṣṭam | klī | pīḍāyām | he. ca.
kaṣṭakārakaḥ | tri | por̤ākare | vikā.
kaṣṭasthānam | klī | pīr̤ānajanakasthāne | hārā.
kaṣṭiḥ | strī | pīr̤āyām | vai. nigha. | kaṣapaṣṭikāyām | ke.
kaṣṭoram | klī | raṅga | vaṅga | ratnā.
kasakā | strī | kāsama | vai. nigha. 2a.
6.23.5
kulatyāvṛkṣate
kāsanam | klī | kāse | vedanāviśeṣe | ba. dṛ.
ra. pi. ci.
kāsanamaī naḥ | puṃ | kāsamaddavṛce | kāṃgakāsantā | vai. nigha.
kāṃsanā | strī | krakūścākhyalūtāviśeṣe | See
lūtā
kasanotpāṭanaḥ | puṃ | vāsakavṛkṣe | bākasa
gām̐cha | ma. ca.
kāsipuḥ | puṃ | cakre | jaṭā.
kaseruḥ | puṃ, stro | Back bone. pṛṣṭhāsthini
(merudaṃḍa) rā. ni. va. 18| sukhādyām | 'kaserubhaṃṭamukhake | rā. ni. va. 6
6.18.1
(Scirpus
kysoor.) khanāmkhyātatṛṇaviśeṣe | keśura
saṃ kaṃ kaseruvā | sekitagar̤a | taṃgagaḍḍu | te' kahi,
koti | tasya dvividhaṃ rājakaserukaṃ cicīdaca
tayoḥ cicīr̤a' sutkhāti laghu ca | sā. guvāḥ"kaśerukadvayaṃ śītaṃ madhuraṃ tuvaraṃ guru | pittaśoṇitadāhaghnaṃ nayanyāmavanāśakam ||” bhā. | kaṣāyaḥ alpamadhuraḥ kaṭutiktakaḥ raktapittaghnaḥ śītaḥ dāhaśramaghnaḥ
rā.ni.va.8| pṛthuśāla kālabhāuraṃ pichalā śakaraka
vai. nigha. | guda viṣṭambhi śotalañca | rāja. 3śa.
ca. a.
kaserukaḥ | puṃ | kastūrī | nāgaramustake | su. ci,
37 a.
kaserukā | strī | kaserī | (kañcara | rā. ni.
va. 8) pṛṣṭhāsthini | guṃṭhāuṃ rā. ni. va. 18
kastoram | klī | picaṭe | gicūm̐ṭā | vaṅga
he. ca.
kastaurṇam | klo | raṅga | ḍāṃr̤a | pa. su.
kastu (stū) rikā (rī) | strī | mṛganābhī
mṛganāḷi | hiṃ kastūrī | te' kastūripilli
tadṛparyāyaḥ, -madāhraḥ (tri.) | mṛganābhijā | gandhadhūliḥ (veḥ) | mṛgamadaḥ | kastūrī (ka.) | mṛgaḥ
mṛgī | nābhiḥ | madaḥ (bhra) | caṇḍaṇā (vi.)
kastūrikā | nābhi | latā | yojanagandhā | margaḥ
gandhavīthikā | kāllāṅgī | dhūpasaṃvarddhā | priyā
gandhapiśācikā (śabdara. ) vātāmodaḥ | yojanagandhikā (rasamaḥ) | madanī | gandhakailikā | vedhamukhyā | mājjārī | subhagā | vaṅgagandhā | sahasravedhī | śyāmā | kāmāndhā | mṛgākhaṇhā | kuraṅganābhiḥ | lalitā | śyāmalā | modinī | sā
tridhā-kāmadapodbhavā, naipālī, kāśmorī ca
tatra prathamā kṛṣṇā śreṣṭhā ca, dvitīyā nīlavarṇā
madhyamā ca, śaiṣā adhamā | bhā. | guṇāḥ- "kastūrī
kaṭi' dīgaṃmvaraktapittakaphāpahā | rājña kaṭuḥ
6.18.2
tiktā uṣṇā śukulā guruḥ śītaghnī vātaśothahā
sadyattarā ceti |” bhā | “bahucā sukhadīptau
vilāsatṛptau ca |” mada.| tathā “kapilā
piṅgalā kṛṣṇā kastūrī trividhā kramāt | naipāli'pi
ca kāśmīre kāmarūpe ca jāyate || sārye kā
kharikā tataśca tilakā jñeyā kulityāparā
picchānyāpi ca nāyiketi ca parā yā padmabhedāliṣā | sā śuddhā mṛganābhitaḥ kramavaśāddeṣā
citauśīṣitā carmakhādinivanayaiṣu janitā kastarikā jñāyate || cūrṇākṛtaistu kharikā tilakānikṣāmrā kaulityavojasadṛśī ca kulityikā ca
sthūlā tataḥ kiyaviyaṃ kiñca picchikānyā tasyāśca
kiñcidadhikā yadi nāyikā sā |” iti kastūrīnikara lakṣaṇaṃ | “khāde tiktā piñcarā kaitakīnāṃ
gandhaṃ dhatte lāghavaṃ tolane ca | yāsū nyastā naiva
vaivaṇāṃnīyāt kastūrī sā rājabhogyā praśastā
apica yā gandhaṃ kaitakīgandhamagharati made sindūrākhādya varṇa khāde tiktā kaṭryo bahuparama tuṣitā
saṅkitā cikkaṇā syāt | dāhaṃ vā naiti vaktā
nimiṣimiti ciraṃ carvvaṇaścā itāre sā kastūrī
praśastā varabhavatanūjā rājate rājabhogyā |” iti
kastūrīparocālakṣaṇam | anyaca "bāle jarati
ca hariṇe cīṇe rogiṇi ca mandagandhayutā | kāmāture ca taruṇe kastūrī bahalaparimalā bhavati |”
kastūrīmagalakṣaṇam | yā vigdhā dhūmragandhā vadati
vinihitā pītatāṃ pāvake'ntarniḥ śeṣaṃ yā niviṣṭā
bhavati hutavahe bhasmasādeva sadyaḥ | yā ca baddhā
tulāyāṃ kalayati gurutāṃ saṅkitā rucatāśca dve thā
kastūrikeyaṃ khalu kṛtamavidhiḥ kvacinnā naiva sevyā ||”
kṛtrimakastūrīlakṣaṇam | rā. ni. va. 12 | (ro)
puṅgahattve | vai. nigha.
kastūri (ro) kāḥ | puṃ | karavīravṛce
6.18.3
kastūrimṛgāṇḍajaḥ | puṃ | mṛganābhau | ratnā.
kastūrībhairavarasaḥ | puṃ | śītāṅgasatripāte
rasaḥ | "hiṅgulañca viṣaṃ ṭaṅga' jātīkoṣaphalaṃ tathā
maricaṃ pippalī caiva kastūrī ca samāṃśikā
raktidvayaṃ khādit |” hiṅgula, viṣa, sohāṃgāra
ṭaiṃka, jāyaphala, jayitrī, mariṣṭha, pippūla, mṛganābhi samabhāga| jala maīna | ra. sā. saṃ. | bheṣa,
jya. ci. | bṛhat yathā-“mṛgamadaśṛbhisutyāṃ
ghātakī śṭaṅgabhikhau rajata kanakamuktā vidrumau lauhapāṭhāḥ | kamidipughanaviśvā vāritāstrābhavodhraḥ
ravidavarasapiṣṭa' kastūrībhairavo'yam | bhādraṃkasya
rasaiḥ peyo viṣamajvaranāśanaḥ | mṛganābhi,
karpūra, somā, śaṃīphula, ālākunīvauja, rūpā,
sonā, muktā, pravāla, loha, bhākunādimūla, vir̤aṅga, mūtā, śuṃṭha, bānā, haritāla,
aja evaṃ bhāmlā samabhāga| ākandapatrarase
maīna | mātrā 1 ratti | rasa ra. jya. vi.
bheṣa.
kastūramakṣikā | strī | mṛganābho | vai
nigha. | makṣikāpucchacarmede (yā mṛgamadavāsā
bhavati) | guṇaiḥ vārṣikāditulyā | rā. ni.
va. 10
kastūrogandhaḥ | puṃ | Musk deer. cagaviśeṣe | yasyāṇḍe kastūrī jāyate | vai. nigha.
kastūrīmodakaḥ | puṃ | pramehādhikāre | pāṭhaḥ
- "kastūrī banitā mudrā triphalā jo rakhadayam
kadalīnāṃ phale pakka khajūraṃ haṣyatījakaṃ | kaukilākṣasya vījañca mādhvākṣaṃ samaṃ samaṃ | yāvantyetāni
cūrṇāni dviguṇā sitaśarkarā | dhātrīrasena payasā
kūṣmāṇḍasvarasena ca| vipacet pākavidvaidyo mandamandena
vahninā|.........| mācā akṣamitā| atra
vanitāta priyaṅguḥ, kṣudrā kaṇṭakārī, jīrakadvayaṃ
jīrakaṃ śvetājīrakaṃ | sarvvacūrṇāt caturguṇena
6.18.4
dhātrādi rasena pacet | ra. sā. saṃ.
kāstūrīhariṇaḥ| puṃ| mṛganābhihariṇe| vai.
nigha.
kāstyam | klī| surāyām | halā.
kāṅgavām| klī| kahlāre| sunthikūla| bhā. pū.
1bha. gu. va.
kahlāram| klī| (Nymphaea lotus.)
kumudapuṣpe | śvetakundi, śādā nāla, nīlasundi,
rāṃbhasundi| te' kohieeragāvuṃḍi vāsanagalakaluva| tatparyyāyaḥ, -saugandhikaṃ (ca.)| rā. ni.
va. 10 | ci. kra. ka. keśarapāke | "kahlārapadmotpalacandanān |" guṇāḥ -śītalaṃ grāhi viṣṭambhi
gurū rūkṣañca | bhā. pū. 1bha. pu. va.| kaṣāyamadhuraṃ
śītalaṃ kaphapittaharaṃñcañca | rāja.| "kahlāraṃ
grāhi-viṣṭambhi kāntiśītaṃ tathā mataṃ | gurū rūkṣaṃ
samuddiṣṭam|" vai. nigha.| raktotpale dṛṣṭavyamake
iti loke| anya tu saugandhikotpalamāhuḥ
su. ru. 36 a.| vṛṃṇat śvetaktakamale| kamalasādhāraṇī | vai. nigha.
kahlārodyaghṛtam | klī | hṛdrogādhikāre
pāṭhaḥ-"kahlāramutpalaṃ padmaṃ kumudaṃ madhayaṣṭikā
padmākhya nātha tatkvāthe jīvanīyogpakalpite | ghṛtaṃ
pakkaṃ navaṃ pītaṃ raktapittāsṛgjayat|" rasa. ra.
kāṅkaḥ | puṃ | vakapakṣiṇi | śrama.
kacchaḥ | puṃ | aṅgādhaḥkīṭare | kām̐kar̤aśaṃg
ranā.| sandihe | latāyām | ama. | me. ṣaḍvirvaṃ
guggulau | vai. nigha. | yuṣkalaye | dha. | yuṣkalane
pāpe | he. | kacche | araṇye | gṛhaprakoḍe
pātraṃ
kacchadharamarma | klī | marmasthānaviśeṣe | yatra
vaikalyatkāramarmmaṇāṃ hayamavithasati | yasya ca sthānaṃ
vacaḥkacayormadhyabhāgaḥ | su. śā. 6a.
kaccharuhā (colyā)| strī | nāgaramuktāyām
rā. ni. va. 6
6.18.5
kacchā | strī | bāhromaṃ le | rā. ni. va. 18 | pittakopajanyakṣudrarogaviśeṣe | kām̐kuvir̤āli | lakṣaṇam-"bāhūpāśaryyasakaceṣu kṛṣṇāsphoṭā savedanāṃ
pittaprakopasambhūtāṃ kaṣāmityabhinirdiśet|" mā.
ni, kṣudraroga, ci.| tathā yajñopavītapratimāḥ
prabhūtāḥ pittānilādbhrājavanibhāstu kacchāḥ|" ca.
kaceti kacāsanneṣu prāthīyaiśeṣu sābhilāt | vā. u.
31 a.
kacchāntare | klī | antarahe| garbhāgāre
kacchāpaṭaḥ | puṃ | kaupīne | halā.
kaccholyā | strī | bhadramustāyām | he.
kacchāphaluḥ| puṃ| kaṇīḍambaraphale| kām̐kaḍumūra
vai. nigha.
kacchā | strī | dṛṣṭikāyāi | he. ca. ' kākṣyāṃ
durgaprakoṣṭe | śrama. | maghe | karibandhane | a. ṭī.
bha.| me. yaṣṭikaṃ | guñjālatāyām
kāṃsya(sya)nolaḥ | puṃ | mṛpākule | he. ca
tulye | kum̐ṭhi | pa. sṛ. | tulyāṅgane
kāṃsapātram | klī | ār̤hakaparimāṇe | bhā.
kāṃsikā | klī | sudrapakṣmām | rā. ni. va. 3
kāṃsī | strī | kṣīrāṅkanikāyāṃ | pa. sṛ.
kāṃsyadhāto
kāṃsīyam | klī | kāṃsyadhātau | rā. ni. va. 13
kāṃsya(ka)m | klī | pānapātre | me yacikaṃ
metal. tāmraraṅgayorupadhātau | kām̐sā | kiṃ
kāṃsā | saṃkaṃ kaṃse kaṃcu | bhā.| tatparyyāyaḥ,kaṃsaṃ| kaṃsāsthi | tākṣārḍaṃ (tri.) | prakāyaṃ | bahugulajaṃ | vidyutpriyaṃ | ghaṇṭāśandaṃ | bahūruhāhaṃ
(he) | saurāṣṭrakaṃ | ghoṣaṃ | ghorapuṣpaṃ | ghorapuṣyaṃ'
dīptiḥ | kāṃsaṃ | 'tāmra' trapujanākhyātaṃ kāṃsa'
ghoṣañca kaṃsakam | upadhāturbhavetkāṃsaṃ dvayostadabhiraḍyauḥ | kāṃsyasya tu guṇāḥ jñeyāḥ khathīnaladṛśā
janaiḥ | saṃyogajaprabhāvena tasyāpye'pi guṇāḥ sṛtāḥ
6.18.6
kāṃsya' kaṣāyaṃ tiktoṣṇa' lekhanaṃ viśadaṃ saraṃ | gurū
netrahitaṃ rucyaṃ kaphapittaharaṃ paraṃ ||" tacchodhanam
-"palalauhṇaya patrāṇi kāṃsyasyāgrau pratāyayet
niṣiñcetsaptamāni taile takra ca kāñjike | gomūtre
ca kulatthānāṃ kapāye ca tridhā tridhā | evaṃ kāṃsyasya
rīteśca viśuddhiḥ samprajāyate ||" māraṇavidhiḥ"carkecīreṇa sampiṣṭau gandhakenena lepayet | samena
kāṃsyapatrāṇi mudrāmyakhaddvairaṃḍuḥ | tatau mūṣāpuḍhe
hatvā pacedgajapuṭena ca | evaṃ puṭadvayātkāṃsya'
rītiśca mriyate dhruvam ||" bhā. pū. 1bha. | śuddhasya
guṇāḥ-"kāṃsantu tiktamuṣṇañcacūrṇa vātakaphavikārannaṃ | rucyaṃ kapāyarūcyaṃ laghudīpanapācanaṃ pathyam
śrāṃtaṃ dīpta' maduñjotiḥ śabdaśrā' strigdhanirmalaṃ
ghanāgnisahavṛttāṅga' kāṃsyamuttamamīritam ||" rā.
ni. va. 13
kāṃsyanolaḥ | puṃ| nīlatulye | tatparyyāyaḥ -
mṛṣātulyaṃ | hematāraṃ | vitunakaṃ | he.
kāsyapātram | klī | ār̤hakaparimāṇe | bhā.
kāṃṭisara | kāṃkanirrbhita-pātrasamūhe
kāṃsyapiṣṭorasaḥ | puṃ| pākhuvikāre | pāṭhaḥ
-"sūtatāmrākaṃsavaṃca tālaṃ piṣṭaṃ sagandhakaṃ
sūtāṃgraiḥ nāgavajñāśca dravaiḥ piṣṭā pralepayet | tāmrapanoṃ praliptyaṃ tāṃ ruddhā gajapuṭe pacet |” dviguñja'
sūpapena sevyam | ra. ci. 6 a. | pāṃḍhā 6 ḍa.
ṭām̐gā 17. gaṃḍūka 6 ḍa.
kāṃsyālukam | klī | kāsāluke | See
kāsālu
kākaḥ | puṃ | vāyase | vāyasabhede | (ḍomakām̐ka
tatparyyāyaḥ, -karaṭaḥ | ariṣṭaḥ | balipuṣṭaḥ
sakkatprajaḥ | dhvāṅkaḥ | ātmaghoṣaḥ | parabhūt
balisuk | vāyasaḥ | vātajavaḥ | valaḥ | dīrghāyuḥ
sūcakaḥ | kṛṣṇaḥ | grāmīnaḥ | piśunaḥ | kaṭakhādakaḥ
6.18.7
dvikkaḥ | kāgaḥ (ja.)| gṛhabalisuk (ke.)| ekadṛk | anyabhūt | ghukāriḥ (he.)| ekākṣaḥ (pra.)
kāṇukaḥ (u.) | kāravaḥ | nagaraukaḥ | parabhṛt
śmañjaḥ | satyavāk (tri.) | kāthaḥ | dhūlijaṅghaḥ
nimittakṛt | kauśikāriḥ | kauśikorātiḥ
cirāyuḥ | mukharaḥ | kharaḥ | mahālīlaḥ | cirajīvī | calācalaḥ (rā.) | karaṭakaḥ | nāgavīrakaḥ
gūḍhamethūnaḥ | luṇṭākaḥ | śrāvakaḥ | kharaḥ
sakrajātaḥ | yamadūtakaḥ | malabhuk | hikakāraḥ
apakṛṣṭaḥ | vātajūraḥ (śavdara.)| kaṭakhadiraḥ
(me.)| etau praśaṅgajātīyau | tanmāṃsaguṇāḥkṣayahūṃ cakṣuṣyaṃ ha'haṇaṃ laghu dīpanañca | rā. ni.
va. 7 | pīnagege hitaḥ rasavīryavipākeṣu siṃhādibhiḥ samaḥ | su. sū. 46 a. | kākalagrāhyāṃ
kām̐ṭhāgur̤akām̐unī | jyotiṣmatyām | latāphaṭakī '
kākolvā | guñjāyām | kokile | vai. nigha.
pīṭhasarpiṇi | bhām̐phu| parimāṇabhede | śiraḥśāsane | kākīḍumbaravṛce | klī | kākasambūhe
ne. kavikāṃ | kākamāṃsantu cakṣuṣyaṃ laghu cāmipradīpanam | dhātuvṛddhikaraṃ balyaṃ kṣatarīgaṃ kṣayaṃ
haret | kṛṣṇākākasya māṃsantu jñeyaṃ kākasamaṃ
guṇaiḥ | vai, nigha,
kākakaṅguḥ | puṃ | cīnaka iti prasiddhadhānyaṃ | '
he. ca. | sañjarairī | vai. nigha.
kākakarkaṭī | strī | khanūṃrīvṛkṣe | bhā.
kākakaṇṭakaḥ | puṃ | jalacarapakṣiviśeṣe
pānaṭakor̤i | ve. nigha.
kākakalā | strī | kākajaṅghāvṛkṣe | (kauṃyāṭhaiṃr̤ā | jaṭā.
kākakuddalam | klī | nīlapadme | vai. nigha.
kākakuṣṭham | klī | kakuṣṭhe
kākaghno | strī | madākarañjavṛkṣe | rā. ni.
va. 6
kākaciñcā (cciḥ, ccau) | strī | guñjāyāṃ
kūm̐ca | cikā | raktaguñjāyāṃ | bhā. pa. 1bha. gu. va.
6.18.8
kākacchadaḥ (diḥ, diṃḥ) | puṃ | khañjanapakṣiṇi | pra. ra. | cāṣapakṣiṇi | nīlakaṇṭhapākhī
trikā.
kākajaṅghā | strī | guñjāyāṃ | ra. mā. | (Leea
hirta.) khanāmakhyātavṛce | (kauṃyāṭhaiṃr̤ā,
kām̐ṭā gur̤akāṃunī | masīti pāthāle | ra. mā.
tatparyyāyaḥ, - kākāṅgī | kākākṣī | kākanāsikā (śabdara.)| kākā (me.) | kākanāsā
kākaphalā (ja.) | chaṣībalaḥ (ra.) | kākāṅgā (a.
ṭī.) dhākkhaṅgā | kākākṣā | sulomaśā | pārāvatapadī | dāsī | nadīkāntā | sā catoyaṣīginī
ca | guṇāḥ-tiktoṣṇā kṛmiśraṇakaphāpahā vādhivyaighnī ajīrṇaghnī jīrṇaviṣamajvaranāśinī | rā.
ni. va. 4| “kākajaṅghājaṭā nidrāṃ janayecchirasi sthitā | himā kaṣāyā vittā kaphapittaghnī
jvarapiśācabraṇakaṇḍū viṣakṛmighnī ca |” bhā. pū.
1bha. | “etadvayaṃ ekādṛkañcare ditsam |” ca
da. 'śvi.ci.
kākajambūḥ (mbūḥ) | strī| (Ardisia solanacea.) khanāmakhyātavṛkṣaviśeṣe| bhūmikṣīre
kākajātiḥ
kākajambuḥ
kākajālu| strī| kākajaṅghāyām| cakra.
kākajānukā| strī| kākajaṅghāyām| bhaiṣajyaratna. ci.| rasa. ra. pradare
kākajivho| strī| guñjāyām| kai.
kākaḍumburaḥ| puṃ| jaṇaḍumbure| kūjaḍumura
and red spot. mahākuṣṭharogaviśeṣe| tatkākaṇapravaṭī| strī| kuṣṭhauṣadhau| pāṭhaḥkākaṇantikā (ntī)| strī| raktaguñjāyāṃ
kākaṇāntakaḥ| puṃ| sindūre| vai. nigha.
kākaṇḍā| strī| kākanāsāyām| kṣudra śveta
kūm̐ca| rā. ni. va. 3
kākatiktā (ntā)| strī| khatākarañje
kākatinduḥ (kaḥ)| puṃ| (Diospyros
tomentosa.) tindukaviśeṣe
6.18.9
kākatuṇḍaḥ| puṃ| kṛṣṇāyuruṣi| hai. pa.| jalacarapakṣiviśeṣe| vai. nigha.| ca.sū.27a.| vībīhagatakaphatuṇḍākārasandhī | sa ca hanudvayasandhiḥ| bhā.
kākatuṇḍaphalā| strī| kākanāsāyām
kākatuṇḍā (ṇḍikā)| strī| śvetaguñjāyām
kākatuṇḍī| strī| guñjāyām| vai. nigha.
kākadantikā| strī| kākādanīlatāyām
kākadrumaḥ| puṃ| vṛkṣaviśeṣe
kākadhvajaḥ| puṃ| vār̤avāgnau
kākanāmā| puṃ| vakavṛkṣe| vakaphūlera gām̐cha
kākanāsaḥ| puṃ| vikaṇṭakavṛkṣe| rā. ni.
va. 12
kākanāsā| strī| (Solanum indicum) mahāśvetakākanāsāyām
kākanāsikā| strī| raktanivaḍatāyām| rā.
ni. va. 6| kākajaṅghāyām| kām̐ṭā gur̤a kam̐uaunī
kākanidrā| strī| alpanidrāyām| kām̐katar̤ā
kākanīlā| strī| kākajambūvṛce| banajāma
kākantī| strī| kṛṣṇaśimbayām| kālaśim
kākandī| strī| vichāyām| (kem̐ula
kākapadam| klī| kapālīparimiraḥparyantaṃ
kākaparṇī| strī| kṣudraparthyām| mūgānī| bhā.
kākapakṣaḥ| puṃ| śikhākhaṇḍe| jūr̤i| bālākākapoluḥ (kaḥ)| puṃ| kākādanolatāyāṃ
kākapucchaḥ (ṣṭaḥ)| puṃ| kokile| śa. ra.
kākapuṣpam| klo| yakṣiyatre| sugandhatṭaṇe
kākaprāṇā| strī| kākajaṅghāyām| mahāṃ
śvetakākanāsāyām| bar̤a śveta gur̤a kam̐uaunī
rā. ni. va. 3
kākaphalaḥ| puṃ| nimbavṛkṣe| kākajambvām
kākaphalā| strī| kākajambūvṛkṣe| rā. ni.
va. 12
kākavandhyā| strī| ekamācaprasavāyāṃ nāyyaum̐
kākaballo| strī| śvetaguñjāyām| vai. nigha.
kākabhāṇḍī| strī| mahākarañjavṛkṣe| rā. ni.
va. 6| laghuraktamācikāyāṃ| māṃga gur̤a kam̐uaunī
vai. nigha.
kākabhoruḥ| puṃ| pecake| rasā.| tikā.
kākamadguḥ| puṃ| dātyūhapakṣiṇi| ḍāhaka
kākamarhaḥ (kaḥ)| puṃ| mahākālakhatāyām
6.18.10
kākamāṃsam| klo| vāyasamāṃse| See
kākaḥ
kākamācikā (cī)| strī| svanāmakhyātapatraśākaviśeṣe
kuṣṭhāpahā matā” iti| “tuvaroṣṇā rasāyanī| kaṭṭotiktā rucikarī vātakaphavināśinī| pāṇḍupramehakaphahā kuṣṭi hṛnmijvarāpahā| palitañca ca hantī
syāt|” raktakākamācīguṇāḥ| vai. nigha.
jīvantī vātakaphakṛt pittasaṃśamanī tathā
vidoṣaśamanī hyadyā kākamācī rasāyanī || cavi.
15 a.| ca. da ya. kṛ. ci.| sṛṣṭaphalā| su. sū. 46
sūrasādi. u. | gur̤aphalā| vā.sū. 15 a.| avakasurabhi bhāmoṃ kābhukā kākamācī| kākaciṅgā iti
khyāte śāke| kāṇachiṅgā| pa.su.
kākamācī tailam| klo| arśaścikārau
hitam| pāṭhaḥ-“kākamācīrase siddhaṃ kaṭutailaṃ catuṣpalam | manaḥśilāvyomarājībījasindūragandhakaiḥ| ghrāṇamātraṃ saddadyaṅgāṅganyavasmamarūṣikānām”
rasa. ra.
kākamāsā| strī| kākamācīkṣupe| gur̤akām̐uḍainī| rā. ni. va. 4
kākamāṭakā| strī| kākamācyām
kākasukhayantram| klo| kākasukhasadṛśagranthīśvaraprayopyayantraviśeṣe| bhā.| mauṃr̤iyā śiṃ
viśeṣe
kākamudrā| strī guñjāparṇṇyām| muśaॉnī| rā.
ni. va. 3
kākayavaḥ| puṃ| śasyahīnadhānye| āṃgar̤ā
kākayānam| klī| kauṇḍayadeśakhyāte hāsānāmadravaviśeṣe| vai. nigha.
kākaripuḥ| puṃ| ulake| peṃcā
kākaruhā| strī| bandāice| paragāṃchā
cikā.
kākarūkaḥ| puṃ| ulake| nimbavṛkṣe| tri
bhīte| lajjite| me. kacatuṣkāṃ
kākalam| klo| kaṇṭhamadhye| tiktā.| puṃ
droṇakāke
kākalakaḥ| puṃ| kaṇṭhamaṇau| grīvāyā unnatapradeśe| ṣaṣṭikavātyajātimadbhi| guṇāḥ śālivat
kaṣūkarucyaṃ| su. sū. 46 a.
kākalodrākṣā| strī| drākṣāviśeṣe| vedānāṃ
kisamiśra aṃprati| tatparyāyaḥ,-jambūkā
6.18.11
phalottamā| laghuprācā| nirvyoṣā| suvṛttā
rarādhikā| guṇāḥ-madhurā alpā rasākā rucikarī śvāsahlāsaṅkarī| rā. ni. va. 11
kākaloṣṭuṅgaḥ| puṃ| bhūmiśrayaṇabhaviśiṣṭe
kākalīravaḥ| puṃ| kokile| rā. ni. va. 16
kākavallabhā| strī| kākajamba vṛkṣe| vanajāma
rā. ni. va. 11
kākavallarī| strī| kharvvavallarām| bhā.pṛ.1bha.
pītavāñcane| vai. nigha.
kākaviṣṭhā| strī| kākamalī
kākavaujakāḥ| puṃ| kākatinduke| māṃkar̤āgām̐va
kākavṛntā| strī| raktāgulatyake| vai. nigha.
kākaśāntikā| strī| guñjāyām
kākagāliḥ| puṃ| kṛṣṇaśālidhānye| vai. nigha.
kākaśikhī| strī| raktaguñjāyām| raktakākamācyām| lālagur̤akaum̐ḍenī| rā. ni. va. 3
kākaśīrṣaḥ| puṃ| vakāvṛkṣe| vāganā gām̐ha
pa. su.| See agastiḥ
kākasakhyaḥ| puṃ| tannāmakapaciviśeṣe| kām̐kakuśu pākhī| vai. nigha.
kākasādī| puṃ| agramalacaṇāyye| bāghaiye
kākasphūrjaḥ| puṃ| kākatindukavṛkṣe| māṃkūr̤ā
gām̐va| saṃ kākaṭeśmūrṇī| vai. nigha.
kākā| strī| śvetavidmatti| kākodumbarikāyām| kākaḍumūra| kākauvīvṛkṣe| kāṃkulā
gām̐cha| kākajaṅghāyāṃ| gujālatāyāṃ| malayapuṣpe
nirmmālyau| kākamācyāṃ| śveta gur̤akaum̐uainī
me. kadikaṃ
kākāṅgā (ṅgī)| strī| kākanāsāyāṃ
keuśaṅkum̐ṭī, (śveta gur̤akaum̐ḍenī| bhā. pṛ.
1bha.| kākajaṅghāyām| vai. nigha.
kākākṣī| strī| kākajaṅghāyām| śa. ra.
kākākhyaṃḥ| puṃ| kākatinduke| māṃker̤ā gām̐va
mahānimbe| ghor̤āṃnim| rā. ni. va. 6| strī
kākarpādacihne
kākāṇḍaphalam| klī| śūkarakhiṇḍiphale
ālakuśī phala| kākatindukaphale| māṃkūr̤ā
gām̐va| su sū. 46 a.| kapikacchugugṇaḥ
kākāṇḍā (ṇḍī)| strī| kīlaśimbagrām
6.18.12
rā. ni. va 7| mahājyotiṣmatīlatāyām| var̤a
lar̤āphar̤aiko| rā. ni, va. 3| asādhyalūtāviśeṣe| su. kalpa. 8 a.| See latā
kākāṇḍolā| strī| kaulaśimbrāṃ| ālām̐kuśī| rā. ni. va. 7| kaṭabhyām| latāphaṅkeko
dvayaśca māṣavaḍūśaviśiṣṭa| aruṇaḥ
kākādanakaḥ (no)| puṃ, strī| (Ardisia
solanacca.) śaṃ taguñjāyām| (śvetakūm̐ha| bhā.
ma. putanā. ci.| raktaguñjāyām| raktakūm̐ha| su.
ci. 38 a.; ra. mā.| ut kāuthīriṣṭayā
maṃ kāṃ sāṃṅgīkaiḍani| kiriyakāgedām̐r̤e| tatparyāyaḥ,-hiṃstrā| gṛdhranakhī| tuṇḍī| kākā
ahiṃstrā| kaṭukā| pāniḥ| kapālaḥ| kulikaḥ
rā.| guṇāḥ-kaṭūṣṇā tiktā rasāyanī vātadoṣaharī rucyā palitanāśinī ca| rā. ni. va. 3
viṣarogaghnī śothaghnī ca| rāja.| kaṇṭakapālīlatāyām| kāniġāṃkar̤ā| kumirake iti ca
bhāṣā| pa. su.| su. sū. 38 a. kaphaśamane| raktakākamācyām | lāla gur̤akaॉm̐ḍenī| ravā.
kākatindukāyām| su. ci. 14
Linked texts (2)
- Rasendrapurāṇa — Rāmaprasāda, Sanskrit
- Vaidyakaśabdasindhu (Umeścandra Gupta) — Umeścandra Gupta, Sanskrit