Vaidyakashabdasindhu (Umeshacandragupta) 7
Vaidyakaśabdasindhu (Umeśacandragupta) 7
- Language
- Sanskrit
Contents
7.0.1
a.
kākānanto| strā| raktaguñjāyām| bhā. pū.
1bha.
kākāmraḥ| puṃ| samaślīlacupe| rā. ni. va. 4
kākāyuḥ| puṃ| kharvvavallaprām| svarṇalatā| vā.
pū. 1bha.| See svarṇavallī
kākāriḥ| puṃ| pecake| he. ca.
kākālaḥ| puṃ| droṇakāke| śa. ra.| vatsanābhaviṣe| he. ca.
kākāsyā| strī| mahāśvetakākamācyām
śveta gur̤akaum̐ḍenī| vai. nigha.
kākāhvā (hrānā)| strī| kākamācyām
rā. ni. va. 4| su. ci. 3a.| vanamudge| vai.
nigha.
kākākṣā| kākanāsāyām| rā. ni. va. 3
kākiṇī| strī| raktikāyām| kūm̐ha| ekavarāṭikāyām | ekakar̤ā| pañcacaturthāṃśe
5 gaṇḍā| mānadaṇḍe| “kākiṇī pañcaturthāṃśe
māṣadaṇḍo'pi dṛśyate| kṛṣṇalaikavarāṭhyoḥ syāt|”
me. kṣaṇikaṃ
kākī| strī| dhvāyasām| kākīlyām| rā.
ni. va. 3| śvetakākamācyām| śveta gur̤akaum̐ḍenī| vai. nigha.
kākuḥ| strī| jihvāyām| jikā.
kākud (dm)| klī| tāluni| rā. ni
va. 18
kākundī| puṃ| kakudāvartte mahādoṣānvitāśve
“āvattau yasya' kakudi kākudī sa udāhṛtaḥ|”
ja. da. 3 a.
kākuratam| klī| vikalaśabde
kākulāmmṛgaḥ| puṃ| caturvidhaviliśramṛge
vai. nigha.
kākici(cu)kaḥ| puṃ| ścamṛgasahaye| khaॉgaḍe
śaॉgar̤ā| ra. mā.| viṣkā.| kāsahaṇe| kṛṭga
rā. ni. va. 8| kaukillācatuṣpade| bhā. pṛ. 1bha.
kārkinduḥ(kaḥ,yau)| puṃ| (Diospyros
melanoxylon.) kākatinduke| māṃkūr̤ā
kenda| ama.| kaṭutinduke| kūṭhino| pa. su.
kākevukaḥ| puṃ| ucaviśeṣe| suśru.
kākoṣṭhaḥ| puṃ| nimbavṛkṣe| rā. ni. va. 9
kākoṣṭhā| strī| reṇukāyām| kākanāsāyām
vai. nigha.
kākaucikaḥ(cau)| puṃ, strī| kāucīti
prasiddhe sasyaviśeṣe| kāum̐ca mācha| dvārā.
kākauḍu (du) mbaraḥ| puṃ| kākodumbarikāyām
7.0.2
kāṃkaḍūmūra| pa. su.
kākou(du)mbarikā| strī| (Ficus hisFicus oppositifolia.) snānāmakhyāttadvace
kāṃkaḍūmūra| hiṃ taṭamilā, (gauchaḍumbarā| ra.
mā.|) (kaṭubharī| bhā.|) maṃ kālāuṃu| teṃ
brahmameḍiceṭṭu| tatparyāyaḥ,-phalgā| malayūḥ
jaghanephalā (lā.)| ṣaḍphalā (lā)| kharadaśā (śā.)
malayuḥ| phalguphalā| kākodumbaraḥ (mbara.)
kṛṇīdumbarikā| kharapatrī| rājikā| cudrīdumbarikā| kuṣṭhaghnī| phalaguvāṭikā| abhājñau
phalgunī| civabheṣajā| jhāḍunākṣī| guṇāḥdviprau udumbaraguṇā ca| mada, va. 5| pakvaphalaṃ
śītalaṃ gauvyaṃ annaṃ kaṭu lacadroṣanaṃ raktapittaghnaśca
taddalkalaṃ atisāraghnam | tathā- udumbaratvak
śītalā kaṣāyā grāhī garbharaṇyo hitā stanyā
ca| rā. ni. va. 11| tiktā śītalā tuvarā
stambhanakarī kapha pitta - vraṇa śvinna-kuṣṭha-pāṇḍusaṃkābhanāharo ca| guruḥ grādiṇyo śītalā svāduḥ
atikarī ca| rāja.| phalaguṇāḥ - viṣṭambhi
madhuraṃ snigdhaṃ tarpaṇaṃ guru ca| su. sū. 46 a.
kākodaraḥ| puṃ| sarpe| ana.
kākodumbarikāphalam| klo| bhañjīre
kākonālakaḥ| puṃ| prajātīyapaciviśeṣe
kākolaḥ| puṃ, klo| droṇakāke| dauṃr̤a kāka
vṛkṣā.| kākolyām| dharaṇi.| kṛṣṇavarṇastyāvaraviṣabhede | rabā.| kākolamumatejaḥ syāt kṛṣṇacchavi mahāviṣam| vai, nigha. | sarpe | vanaśūkare
śra. ra.
kākolī| strī
kākolīyam| klo| kākolī cīrakākolī
ca| "kā kākolī kavar̤ontrā, anyā cīrakākolī payasvinīsaṃjñā|” vā. sū. 15 ca.
jovatyādi| jīvantīkākolī bhede dve sūkṣmamāṣaparthyo| etadabhāvāve| asamagnāmūlaṃ dviguṇaṃ grāhyam
bhā. sa. 4bha. karṇaroga. ci.
kākolyādiḥ| puṃ| tannāmakauṣadhadvayagaṇe
7.0.3
ayaṃ nādavargasaṃjñitaḥ | si. yo. śālyaṇasne he
"kākolo cīrakākolī jīvakarṣabhakaśuddraparṇomāṣaparṇomedāmahāmedācchinnaruhākarkaṭabhaṅgotṛgācīrī -
padmakaprapauṇḍarīkāī vṛdviśvatokkā jīvantī madhukaśca
kākolyādirayaṃ pitta-śoṇitānila-nāśanaḥ
jīvanī ṣṭaṃ haṇī havyaḥ stanyaḥ saṃphakarastathā ||”
su.sū.38va. | apica| "kākolī cīrakākolī
jīvakarṣabhakau tathā| vṛddhihna ḍivyathā medā mahāmedā gur̤ūcikā| mudraparṇī māṣaparṇo padmakaṃ
vaṃśalocanā| śṛṅgo prapauṇḍarīkañca jīvantī madhuyaṣṭikā| drācā ceti gaṇo nāmnā kākolyādirudīritaḥ||” guṇāḥ- "stanyakadaṃ hṛṇī dṛṣyaḥ pittaraktānilāpahaḥ |” bhā.
kākolyādiṣṭatam| klo| vātarakta ghṛtam
kāko (kau)ṣṭhaḥ (kāḥ)| puṃ| kapaṇabandhanākṛtiviśeṣe| saca nimnīsasaṅgitāyāmaśmīdhitapāki| su.sū.15śra.
kāgaḥ| puṃ| kāke| jaṭā.
kāgadaḥ| puṃ| kāgaja ityārīyabhāṣāprasiddha
ṛṇapatre | kāga̍ja
kāgāriḥ| puṃ| pecake
kāṅgā| strī| kākajaṅgāyām| kākolyām
kāṅgāyanagur̤ikā| strī| guḷarogī dṛṣṭabā āmakūla ২ প. dhaṭana, yamāna, jīrā, marica
pratyeke 2 bho. कृष्णजीरा 4 to. बनyamāna ৪ তো. ṭāvārasena kaulākhimānā baṭo
kāryyā | ca da | sā.kau.| rasa.ra.
kāṅgāyanamodakaḥ| puṃ| arśāroge| pathyākāṅkṣā| strī| vacāyām| śa.ca.
kāṅkaḥ| puṃ, klo| ṣaṣṭikadhānyamede| kām̐no
kāṅgu| puṃ| krauñcapakṣiṇi | vai. nigha.
kāṅgā| strī| āhārakāṅgāyām | su.ni.6śra.
kāṅgoraḥ| puṃ| kaṅkapatriṇi
kācaḥ| puṃ
kācakamū| klo, puṃ| kācalavaṇe | sphaṭike
kācakūpī (ghaṭo)| strī
kācajaḥ| puṃ| kācalavaṇe | vai. nigha.
kācantir̤au| strī
kācatilakam| klo| kācalavaṇe| rā. ni.
kācanam| klo| kacāyām
7.0.4
kācabhavaḥ| puṃ| kācalavaṇe | vai. nigha.
kācabhājanam| klo
kācamaṇiḥ| puṃ| kāce| na.mā.8ca.
kācamalam| klo| kācalavaṇe| kāṃca lavaṇa
kācamālikā| strī| macau| trikā.
kācalavaṇam| klo
kṛṣṇalavaṇaṃ| pākajaṃ| kācolyaṃ | hayagandhaṃ
kācalavaṇaṃ | kuruvindaṃ | kācamalaṃ | kacimaṃ
nīlam | guṇāḥ- "rūcaṃ īṣatkṣāraṃ pittalaṃ dāhakaṃ
kaphavātaghnaṃ dīpanaṃ gulmaśūlanunna | rā.ni.va.6
klī| arkadinnikāśanātheṃ
kācanirmitayantrane
puṃ | nevarogaviśeṣe | See kācaḥ
klī | kācalavaṇe
rā.ni.va.6
strī | kācapātre | pāṭalāice
pārula gācha
śvetapāṭale
vai. nigha.
strī | kācamaṇau | “kācā tu sārakā
laghvī vaṇanevahitā lekhanī śūlahantrīkā..."
vai.nigha. | vadyonirūpikā aśvasya danteṣu pañcadaśābdādārabhya saptadaśaparyantaṃ jātāḥ sarṣapākārāḥ
śubhā rekhāḥ
strī| haridrāyām| vai. nigha.2a.
puṃ | ḍahahake | guṇāḥ-mṛcavat
padmakande| vai. nigha.
puṃ | kācane | mūṣike | ne.
ghatikaṃ | śikhīdhānyādau | vai. nigha.
puṃ | kākaciñjāyām | kūm̐ca gāṃi
vi | śrikyārīpite (padārthe)
śikāya tolā (dravya)
puṃ | devakulīitavṛkṣe | vikā.
klī | kācalavaṇe | rā. ni. va. 6
kācalavaṇe | rā.
puṃ | jāṃbīvṛce mahādrākṣādau khyāte
guṇāḥ- "tūvaraḥ madhuroṣṇo laghuḥ mṛtaḥ | dhātuvṛddhikarī vātakaphagulmodarajvarān | kṛmiśraṇāgnimāndyāni kuṣṭhañca yaṃ tallukaphaṃ | saṃgrahagrahaṇīmānāṅgāt
nāśayet...|” vai. nigha.
klī | kācalavaṇe | vai. nigha.
klī | punnāgapuṣpe | vai. nigha.
padmakeśare | me. navikāṃ | svarṇe| nāgakeśarapuṣpe
rā. ni . . 6 | vai. nigha. 2a. hikā. ci. | haritāle | rā. ni. va. 12
7.0.5
egata &c.) khagāmakhyātavṛce | kāñcanadruma
pa. su. | hiṃ kacanāra | saṃ kaṃ kāṃcanu, kīcāne
teṃ devakāṃcana | sa vividhaḥ pītaraktaśva tamedena
śrutasya tasya paryāyaḥ, - kāñcanālaḥ, karbadāraḥ,
pākāriḥ (raḥ) | raktasya tasya paryāyaḥ, -raktapuṣpaḥ,
kovidāraḥ, yugmapavaḥ, kuṇḍalaḥ | guṇāḥgrāhī raktapitte pathyañca | rāja. | See kovidāraḥ
kāñcanāraḥ karbudāraśca | campakavṛce| nāgakeśaravṛce | udumbaravṛce | dhastūravṛce | me. | vai. nigha.
śītañca, ci. śītārīrase| su. sū. 38 a.
śālijātiviśeṣe | suvarṇaśāli | bhā. pra. 1bha.
dhānyava. | See śāliḥ | śvetakāñcanavace | ravā.
kovidāravṛce | mada. va. 1. | aśyām | sa. sa
39 a. | punnāgavṛce | vai. nigha.
svarṇakadalẏām | cām̐pā kalā
saṃ kām̐cakela | kadalīviśeṣe | kām̐chakala | rā
ni. va. 11
strī | śatamūlyām | śa. ca.
strī | galagaṇḍādhikāre
pāṭhaḥ-“triphalāyāstrayo bhāgāḥ vyoṣācca dviguṇo
mataḥ | taccāṅga dviguṇaṃ jñeyaṃ kāñcanārasya valkalam
ekrīkṛte tu cūrṇe'smin samau deyo'tha gugguluḥ
caudraṃ damaguṣaṇḍadyācciphalācūrṇato bhiṣak | sarvvāsu
gaṇḍamālāsu galagaṇḍe tathaiva ca|” triphalā
प्रत्यeke 1 to. kariẏā cūrṇa 3 to. trikaṭu
प्रत्यeke 2 to. kariẏā cūrṇa 6 to., raktakāñcanachāla cūrṇa 12 to. gugula सर्व्वसमान.
rasa, ra.
klī | suvarṇagairikadhātau
soṇā geri | ci. yo. hikkā-śvāsa. ci.
"siktākāñcanagarikam |”
strī | kaṇṭasupalyām | vai.
nigha
klī | ākhlyavṛce | rā.
ni. va. 4
strī | pītajātyām
strī | gadhikālikāyām | gandhikārīpuṣpavṛkṣaṃ khanāmā kīdṛśe prasiddhe | maṃgagerī
rā. ni. va. 10
strī | svarṇagairīke | vai. nigha.
7.0.6
puṃ | svarṇamācike | mahādrāvake
puṃ | gulmādhikāre rasaḥ
pāṭhaḥ-“mṛtaṃ sūtaṃ mṛtaṃ tāmraṃ kāñcanaṃ mardayetsamaṃ
arkavoraseneva dinānte vaṭakīkṛtam | guñjaikaṃ
gur̤asaṃyuktaṃ tathā gandhasuvarcalaṃ | niṣkairkaṃ gulmaśāntyarthaṃ
rasaḥ kāñcanamohanaḥ | viśālā kaṭukā sustaṃ kuṣṭhamindrayavaṃ samaṃ | cūrṇayedde vadārūca karṣaikaṃ madhunā
lihet ||” rasasindhura, tāṃbhāvasthā ও স্বর্ণভsma samabhāga | ākandakase ও সিজুর রসে
marddana : mātrā ১ rati | rasa. ra.
klī | haritālaviśeṣe | See
godantam
puṃ | kāñcananāmakā-dvidaladhānyasādhitasūpe | taddānyaṃ sārṣapatailena upaskṛtaṃ uṣṇa
śuṣkācakṣvākṣambīnāṃ dālikāmādāya śītodakena
mandāgnau pacet | vai. nigha.
strī | svarṇacīriṇīvṛce
cīrikāṃ | thiruhe, soṇāṃdhiruhe | hiṃ coka
saṃ pisorā | rā. ni. va. 5| pītadugdhavṛkṣatyatayātikatāyām | su. ci. 6 a. | kaṇḍūṭhe
girimārṭīviśeṣe | ca. da. gulma. ci. | “viphajā
kāñcanacīrī |”
puṃ | yakṣmādhikāre rasaḥ
ra. sā. saṃ. | pāṭhaḥ-kāñcanaṃ rasasindūraṃ mauktikaṃ
lauhamabhrakaṃ | vidrumamabhayā tāraṃ kastūrī ca manaḥśilā | pratyekaṃ vindumātrañca sarvvaṃ mardai prayāsataḥ
vāriṇā vaṭikā kāñcā dviguñjāphalamānataḥ
anupānaṃ prayoktavyaṃ yathādopānusārataḥ || nānārogapraśamanaṃ sarvvopadravasaṃyutam | kṣayaṃ inti tathā
kāsaṃ śvāsaṃpittaharaṃ tathā || vindumāvaṃ karṣamitaṃ
svarṇabhasma, rasasindūra, muktābhasma, loha, abhra,
pravāla, harītakī, raupya, mṛganābhi, manachāla,
pratyeka ২ তোলা| জলে মর্দন| ra. sā.
saṃ. | vṛhatkāñcanāmraḥ yathā-kāñcanaṃ rasasindūraṃ
7.0.7
mauktikaṃ lauhamabhrakaṃ | vidrumaṃ mṛtavaikrāntaṃ tāraṃ
tāmrañca raṅgakam || kastūrikā lavaṅgañca jātikoṣailabālukāḥ | pratyekaṃ bindumātrañca sarvva
madyaṃ prayatnataḥ || kanyānīre tu sammadye keśarājarasena
ca | ajācīreṇa sambhāvya pratyekaṃ divasavayam
ṣaḍguñjāpramāṇena vaṭikāṃ kārayedbhiṣakū | anupānaṃ pradātavyaṃ yathādoṣānusārataḥ || svarṇabhasma,
rasasindūra, muktābhasma, lohabhasma, abhrabhasma,
pravālabhasma, vaikrāntabhasma, raupya, tāmā, vaṅga,
mṛganābhi, labaṅga, jatrikrī, elavālūka,
प्रत्येक 2 to.. ghṛtakumārī, keśureba
rasa, chāgadugdha pratyeke ৩ দিন মর্দন| māvā
৪ rati | rasa.ra.
raktakāñcanavṛce | hiṃ kacanāra | saṃ kāṃcanaṃ | kaṃ
kīcāne | tatparyyāyaḥ, - raktapuṣpaḥ | kovidāraḥ
yugmapavaḥ | kuṇḍalaḥ | guṇāḥ- kaṣāyaḥ saṃgrāho
vraṇaropaṇaḥ dīpanaḥ kaphavātaghnaḥ mūtakkacchghaśca | rā.
ni.va.10 | kāñcanārī ḍimo grāhī tuvaraḥ śleṣmapittanut | kṛmikuṣṭhagudamraṃśagaṇḍamālāraṇāpahaḥ
puṣpaṃ laghu mataṃ rūcaṃ saṃgrāhi pittāsrapradaracayakāsanut | bhā.pra.1bha. | ca.da.ra.pi.ci. | See
kovidāraḥ | śvetakāñcanavṛce | ravā.
puṃ | gaṇḍamālāgalagaṇḍāpacrbvudādau hitaḥ | pāṭhaḥ-“kāñcanārasya
tvacāyautu tvacaṃ pañcapalonmitāṃ | nāgarasya kaṇāyāca maricasya palaṃ palaṃ | pandhāvibhautadhāvīṇāṃ
palamakaṃ pṛthak pṛthak | varuṇasyācamekañca pavakailātvacāṃ punaḥ | ṭaṅkaṃ ṭaṅkaṃ samādāya sarvvāṇya
katra cūrṇayet | yāvaccūrṇimadaṃ sarvva tāvānevāva
7.0.8
'gugguluḥ | saṅkṣudya sarvvamekatra piṇḍakutvā vidhārayet || māvā śāṇamitā |” raktakāñcanachālaचूर्ण 5 pa., śum̐ṭa, pipula, maricacūrṇa प्रत्येक
1 pa., harītakī, āmalā, baher̤ā cūrṇa
प्रत्यeke 4 to., baruṇachālacūrṇa 2 to., gur̤atbak, tejapatra, elācacūrṇa प्रत्येके 1 to.,
sarvvacūrṇera samāna গুগগুল, একত্র মর্দন
করিবে| māvā
7.13.1
to. paryyanta | bhā.
puṃ | śvetakāñcanavṛce | ra. mā.
āragvadhavṛkṣe | vai. nigha.
puṃ | nāgeśvaravṛce | nāgeśrakṣudra haiṃgā| nāgakeśara vṛkṣe| amra| padmakeśare
vai, nigh
kāñciḥ | strī | rasanāyām | ḍhakrahāra | uṣā.
kāñcikam | klo | kāñjika | kaiām̐ji | hai. ca.
kāñcī | strī | guhāyām | hema. | rasanāyām
amra.
kāñcīpadam | klī | jaghanadeśe | halā.
racetu pihitaṃ prayatnāt | tatraiva kalkaṃ sakalaṃ
nirasyet tata kāñjikaṃ kathyasa āranālam |”
bhavi. 11 a.| tacca cukra-sandhāna-tuṣodaka-saubīrakasuvīrāstra - ṣaṣṭrika-godhūmasauvīra - yavasauvīra - tuṣasauvīrāraṇālā dhānāmrabhedena bahudhā | guṇāḥ,
-bhedakaṃ. tīkṣṇoṣṇa' pittaśodhakaṃ bastiśodhakaṃ
rucikaramārthayaṃ sparśaśītalaṃ śramaklamahṛrañca | purātanaṃ tat kṛtyāṇḍu kṛmirogaghnaṃ dīpanañceti | rāja.
tacca bhedi laghu pāścanañca | avi. 110. | tīkṣṇoṣṇa'
bhedi pittahṛt sparśaśītalaṃ śramaghnaṃ rucya' dīpanaṃ
vāntiśūlaghnaṃ bastiśūlaghnaṃ āsthāpanaṃ hṛdyaṃ laghu vātakaphaghnañca | vā. sū.| “kāñjikaṃ vānaśauphaghnaṃ pittaghnaṃ
jvaranāśanaṃ | dāhamūrcchāmramaghnañca śūlājīrṇavibandhanut ||” rā. ni. va. 15 | “kāñjikaṃ bhedi
tīkṣṇoṣṇa' rocanaṃ pācanaṃ laghu | dāhajvarahṛraṃ
sparśītpānādātakaphāpahaṃ | māṣādivaṭakairyattu kriyate
tahu bādhikam | laghu vātaharaṃ tattu rocanaṃ pācanaṃ
paraṃ | mūlāttauryannibamnamāmrānnaṃ bastiśodhanam
śoṣamūrcchāmamārttānāṃ madakaṇḍū viśeṣiṇām | kuṣṭhināṃ
raktapittīnāṃ kāñjikaṃ na praśasyate | pāṇḍuroge
yakṣmaṇi ca tathā śoṣātureṣu ca | catacīṇe tathā
7.13.2
bhrānte mandajvaranipor̤ite | eteṣāntu hitaṃ proktaṃ
kāñjikaṃ doṣahārakam ||” bhā. | avi.
kāñjikaṣaṭpalaghṛtam | klī | āmavāte
ghṛtam | pāṭhaḥ-“hiṅgu vikaṭukaṃ cavyaṃ sābhisabhyaṃ
tathaiva ca | kalkān kṛtvā ca palikān ghṛtaprasthaṃ
vipācayet | āranālāḍhakaṃ dattvā tatsarpirjararāpahaṃ |...... | ghṛta 4 śa. kām̐ñji 17śa. | kaḍūhiṃ, ūm̐ṭha, pipula, marica, caī eva sandhavalavaṇa pratyeke 1 pa. | ekatra pāka | ca. da.
kāñjitailam | klī | kāñjikaviśeṣe | guṇāḥ
- “kāñjikaṃ kāñjitailañca calitaṃ vālakārakaṃ
dāhakaṃ gātraśaithityaṃ bhracaśānta ca marha nāt ||” rā.
ni.va. 15
kāñjokam | klī | kāñjike | bha.ṭī.bha.
kāṭukam | klo | kaṭutāyām
kāṭhaḥ | puṃ | pāṣāṇe | trikā.
kāṭhinaḥ | puṃ | kharjūravṛce
kāṭhinyaphalaḥ | puṃ | kapitthavṛce | rā. ni
va. 11
kāṭhor̤ambaraḥ | puṃ | kāṣṭhodumbarikāyām
kām̐kar̤amūra | ra. mā. sa kucha, ci.
kāṇabhāgaḥ | puṃ | vibhāge | maica. kālāgnibhairavarase
kāṇā | strī | kākolyām | kākinyām
pippalyām | ca. da. dāvaudo | “kāṇāpuṣkarakirāta |”
kāṇu(ṇū)kaḥ | pu | karaṭe | vāyase | haṃsabhede
kukuṭe | vāyase | uṣā.
kāṇeyaḥ (raḥ) | tri | kāṇe | puṃ | ekatranetrastriyaḥ putre
kāṇḍakaḥ | puṃ | bālukakarkaṭyām | vai, nigh
kāṇḍakaṭukā | puṃ | kāravellake | ucchegām̐cha
rā ni. va. 2
kāṇḍakheṭaḥ | tri | adhame | halā.
kāṇḍagur̤aḥ (ṇḍaḥ) | puṃ | gugguluke | rā. ni.
va. 8| vidhārāravṛce | vai. nigha.
kāṇḍacoraḥ | puṃ | nārāce | lauhamaya bāṇe
ci.
kāṇḍacitrā | strī | sarpajātibhede | vā. u.
36 a.
kāṇḍaṇī | strī | sūkṣmaparṇīlatāyām | āmadūr̤au
śa. ca.
7.13.3
kāṇḍanīlaḥ | puṃ | līne | rā. ni. va. 6
kāṇḍapaṭaḥ | puṃ | tiraskariṇyām | he. ca.
kāṇḍapuṅkhā | strī | śarapuṅkhāyām | rā. ni.
va. 4
śūlamavadīryyamāne śabdaḥ sañcāratā vividhavedanāprādurbhāvaḥ sarvvāstanasrāsu na granthilābhaśca|' su. ni.
15 a.
kāṇḍabhaṅgaḥ| puṃ| asthibhaṅge
kāṇḍamadhyā| strī| kāṇḍavallaprām| vai. nigha.
kāṇḍaruhā| strī| kaṭkyām| pa. sū.
kāṇḍarohikā (ṇī)| strī| kaṭukāyām
kāṇḍalo| strī| rāmadūtīnāma tulasīviśeṣe
pra.
kāṇḍavaḥ| puṃ| kemurukevṛkṣe| vai. nigha.
kāṇḍavallī| strī| kāravellīsatāyāṃ| karalā,
ucche gācha| kāṇḍaveli iti mahārāṣṭrādau
khyātā| hiṃ kāṇḍavela| maṃ kāṇḍaveli, mayigūḍavalli| sā tridhārā caturdhārā ceti dvibhedā
sā. guṇāḥ-“kaṭukā tiktā śīṣṇā sarā matā
pittalā ca kaphaṃ gulmaṃ śūlāṃ duṣṭatraṇaṃ tathā| plīhodarāgnimānyāni śūlaṃ vātañca nāśayet| malastambhaharā caiva...||” tridhārāguṇāḥ,-“sarā laghvagnidīpanī| rucīṣṇā madhurā vātaśleṣmagraṃthikaphāśinī
guṇāstvanye tu vijñeyāḥ pūrvvoktāḥkāṇḍavallivat ||”
caturddhāraguṇāḥ-“bhūtīpradaraśūlahā| alpu ṇā'thānnavātañca timiraṃ vātaraktakaṃ| apasmāraṃ vātarīgaṃ
nāśayet |” vai.nigha.| rā.ni.pa.3| See kāravellaḥ
kāṇḍaśākhā| strī| madiṣavallaprām| rā. ni.
va.3| somavallaprām| vai.nigha.
kāṇḍasandhiḥ| puṃ| granthau| gāṃṭha, giṭṭhe
rā.ni.va.7
kāṇḍahitā| strī| kṣīravṛkṣe| vai.nigha.
kāṇḍahonaḥ| puṃ| kṣīre| rā.ni.va.6| strī
bhadramustāyām| pra.ca.
kāṇḍā| strī| muṣalyāṃ| ḍāṃgabhūnī| pa.sū.
kāṇḍālaḥ| puṃ| akṣāgāre| goṃgā vā
gaṭhāī
kāṇḍāluḥ| strī| naṣūsāyām| rā.
7.13.4
kāṇḍikaḥ (kā)| puṃ, strī| laṅgānāmadhānyaviśeṣe| teur̤ā| rā.ni.va.16| alābvām
(kā) palāśonnatāyām| vai. nigha.
kāṇḍinī| strī| hastiguṇḍīlatāyām
hātīśuṃr̤a| pa.su.
kāṇḍeraḥ| puṃ| apāmārge| kāravallīlatāyāṃ
ucche latā| rā. ni. va. 3| ca. ci. ndha.
kāṇḍorā (ro)| mañjiṣṭhāyām| 2. mā.
kāravellake| amṛtasravāyām| vai. nigha.
kāṇḍeraḥ| puṃ| taṇḍulīyaśāke| naṭe, kām̐ṭānaṭe| bhā. pū. 1bha. śākava.
kāṇḍerī| strī| nāgadantīvṛkṣe| bhāṃkālaphalera gācha| 2. mā.
kāṇḍeruhā| strī| kaṭkyām| 2. mā.
kāṇḍekṣuḥ| puṃ| śrṛṃtecau| rā. ni. va. 14| ayaṃ
tāpasaikṣuguṇaḥ vātakopanaśca| bhā.| karcācau
kāṃṭāla īkha| su. sū. 38 a.| kāśallayabhede
2. mā.| khagar̤a| dhāṃgar̤ā| pa. sū.| kokilākṣavṛkṣe| kūlathāṃr̤ā| hiṃ tālamākhanā| ama.
latā iti| ca. sū. 4a.
kāṇḍolaḥ| puṃ| udde
कातरः (लः)। पुं। (Cyprinus catla.)
matsyaviśeṣe| kāṃtalā mācha| ma. 2.| guṇāḥmadhurī guruḥ vidoṣaṇaśca| rā. ni. va. 18| uṣṇo
madhuraḥ gurupākaḥ tridoṣaśamya| rāja.
kātṛṇam| klī| kattṛṇe| rohisatṛṇe| sugandhatṛṇa, rāmakarpūra| rā. ni. va. 8
kātolo| strī| kīr̤alasurāyāṃ| “yavamāṣādipiṣṭotthā kātolī kīr̤alā surā|” vācaspatiḥ
kātyāyanī| strī| kāṣāyavastre| se. nacatūṃkhaṃ
kādambaḥ| puṃ| kadambavṛkṣe| vai. nigha.| kalambe| sa ca plavavargīṇaḥ kṛṣṇadhūsarapakṣaḥ| rāṃnaham̐sa
hiṃ karavā| māṃsaguṇāḥ-śītaṃ snigdhaṃ raktapittaghnaṃ
vṛṣyaṃ vātaghnañca| su. sū. 46 a.| vātaraktapittaghnaṃ
medakhaṃ guruklaśca| rāja.| sthāvaraviṣāntargatatadvāmakapuṣpaviṣe| su. kalpa. 2a.| See puṣpaviṣam
klī| kadambapuṣpe
kādambakaraḥ| puṃ| kadambavṛkṣe| vai. nigha.
7.13.5
kādambaraḥ| puṃ, klī| nānādravyakadambakṛte madye
“nānādravyakadambena madyaṃ kādambaraṃ smṛtaṃ|” rāja
guṇāḥ-madhuraṃ pittaśamanadañca| rā. ni. va. 14
kadambapuṣpotthamadye| me.| klī| dadhisāre| he. ca.
śoṇau| viśva.
kādambarī| strī| nānādravyotpannamadyasāmānye
rā. ni. va. 14| prasavrāyāḥ surāyā ghanatarā
kādambarī| yathā-“kādambarī tu kathitā nānādravyakadambajā| kādambarī sumadhurā śramapittapraṇāśinī||” ani.| “tava kādambarī ghanā|”
pa. pra. 3a. vāruṇīsurāyām| kokilāyām
śārikāpakṣikhām| me. rattṛtṛktaṃ| kadambapuṣpotthamadye| sapuṣpakadambatakukauṭaratvagghaṭijale
kādambarīvojam| klī| surābīje| madira
meṣṭhā| 2. mā.
kādambyaḥ| puṃ| dhārākadambe | vai. nigha.
kadambavṛkṣe| rā. ni. va. 6| jaṭā.| klī| padme
kādambā| strī| kadambapuṣpām| mūlīdrī
pra. ca.
kādambikaḥ| tri| bhojyadravyakārake
kādambinī| strī| meghamālāyām| (ca.)
meghasamūha
kādiram| klī| khadirasāre| rā. ni. va. 8
kādraveyaḥ| puṃ| sarpe| raṅgai| me.
kānakam| klī| naipālabīje| jayapāla
dhustūrabīje| dravyābhidhānam
kānakacūrṇam| klī| mukharoge hitaṃ| gṛhadhūlī yavakṣāraḥ pāṭhā vyoṣaṃ rasāñjanaṃ| tejīhvā
triphalā lohaṃ cinakañceti cūrṇitaṃ| sakṣaudraṃ dhāraye
dāsye...| dhūṃla, yavakṣāra, āṃkanādimūla,
trikaṭū, rasāṃjana, ṭhaī, triphalā, jāritaloha
bā aguā, citāmūla samabhāgaṃ| sā. kau.
kānanam| klī| vane
kānanāriḥ| pramodhavṛkṣe| bhām̐ī gācha| pra. ca.
kānanaukāḥ| puṃ| kapau| vānare
kānonaṃ| puṃ| līṅgavṛkṣe| pra. ca.
kānūkāḥ| puṃ| kukkuṭe| haṃsabhede| vāvuṅga iti
khyāta paciviśeṣe| ke.
7.13.6
kāntam| klī| kuṅkume| kānalohe| rā. ni.
va. 12
7.14.1
puṃ| nandīvṛkṣe| tūna gācha| rā. ni.
va 12| cakravāke| rā. ni. va. 18| cumbakakāntaḥ| puṃ, klī| candre| śa. 2.| candrakāntasūryyakāntobhayakrānteṣu| me.| kṛṣṇalauhe| kuṅkume
rā. ni. va. 12| lauhe| rā. ni. va. 13
kāntakrāma kam| klī| bhadramustake| cakra.
kāntapakṣo (kṣī)| puṃ| mayūre| pra. ca.
kāntapāṣāṇaḥ| puṃ| Load stone. cumbakanāmaprastare| chūṣaka pāthara| guṇāḥ-śīto lekhanī
viṣadīpanā| medaṃ pāṇḍuṃ cayaṃ kaṇḍu mīhaṃ mūrcchāñca
nāśayet| vai. nigha.| tacchuddhiḥ yathā-kāntapāṣāṇaṃ
cūrṇīkṛtya mahiṣīdugdhena gavyaghṛtena ca lauhapātre
pacet| vidhāya lavaṇo cāre śībhāñjanarase ca
kṣipet| atha dolāyantre mahiṣīkṣīrādibhiḥ vāradvayaṃ pacet| athāśvattharasena raudre dinekaṃ bhāvayet
“cūrṇitaṃ kāntapāṣāṇaṃ mahiṣīkṣīrasaṃyuktaṃ| vipace
dāyase pātre goghṛtena samāhitaṃ| lavaṇe ca tathā
kṣāre śobhāñjanarase cipet| aśvatthasya toyena
dine gharme vibhāvayet| sarvveṣa dolikāyantre divānaṃ
pācayetsudhīḥ | kāntapāṣāṇayukto tu rasakāryya
upācaret ||” candrikā | 2. sā. saṃ.
kāntapuṣpaḥ| puṃ| kovidāravṛkṣe| raktakāñcana
vṛkṣa| rā. ni. va. 10| See kāñcanāraḥ
kāntalakaḥ| puṃ| (Cedrela Toona.)
tunnavṛkṣe| tūta| nandīvṛkṣe| gayāṃ aśvattha| pa.su.
kāntalo(lau)haḥ| pu, klī| khanāmaprasiddhalauhe| kāścitaloha| tacca bhrāmakacumbaka roma kakhedanabhedena caturddhā| tasya lakṣaṇam- yatpātre na
prasarati jale tailavinduḥ pratepte hiṅgurgandhaṃ tyajati ca
nijaṃ tiktatāṃ nimbakalkaḥ| taptaṃ dugdhaṃ bhavati
śikhara| kāraṃ naiti bhūmiṃ kṛṣṇāṅgaḥ syāt sajalacaṣakaḥ kāntalohaṃ taduktam ||” rā. ni. va. 13
7.14.2
“svāduryanna bhavennimbakasko rāvindvivoṣitaḥ| kāntaṃ
taduttamaṃ yacca rūpyeṇāvartitaṃ mimet || pātre yasmin
visarati jale tailavindurna sikto hiṅgurgandhaṃ vijahati nijaṃ dūṣitaṃ nimbavalkaiḥ| pātdhra dugdhaṃ bhajati
śikharākāratāṃ naiti bhūmau kāntaṃ lauhaṃ tadidamuditaṃ lakṣaṇīyaṃta na cānyat ||” iti parīkṣā
mukhavīryyaḥ| guṇāḥ-gulodarārśaḥ-śūlāmāmamavātaṃ
bhagandaraṃ| kāmalāśrītakaṇṭhāni cayaṃ kāsasthī
haret | śrīhānamakṣapiśca yakṣayāpi śirorujam
sardhvān rogān vijayate kāntalauhaṃ na saṃśayaḥ
balaṃ vīrthaṃ vapuḥpuṣṭiṃ kurute'gniṃ vivarddhayet ||” bhā.
pū. 1bha. dhātuva.
kāntā| strī| visabhipṛṣpaḍhace| kṛṣṣaṭakani
rā. ni. va. 10 | śvetadūḷvīyām | vārāhīkande
ākāśavallarām | āṭoḷa latā | mūṣikapayryām
mūṣāṃkānī| vai. nigha. | priyaṅkau| me. tadvikaṃ
reṇukāyām | reṇuka| nāgaramustāyām| sthūlailāyāṃ| rā. ni. va. 6 | nāryāāṃ | ama.
kāntāṅghri(caraṇa)dohadaḥ| puṃ | aśokavṛkṣe| trikā.
kāntāyasam| klī| kāntalohe| ayaskānte
rā.ni. va. 13
kāntāraḥ (kaḥ) | puṃ, klī | raktākāñcanavṛkṣe
rā. ni. va. 10 | raktapuṣvidine | kāṃjanī ām̐bhū
hiṃ kātāre | pa. su. | ikṣusādhāraṇe | vaṃśī | rā.
ni. va. 14 | āragvadhavṛkṣe | vai. nigha. | klī
vile | chidraṃ | me. | aupasargikeoroge | padmahe. ca.
kāntārāśamajam | klī | kāntalohe | vai.
nigha.
kāntāriḥ (rikā) (rī) | puṃ, strī | makṣikāviśeṣe | su. kalpa. 8a. | See makṣikā | ikṣuviśeṣe | kāṃjanī īkhū | rāja.
kāntāretkṣuḥ| puṃ | ikṣuviśeṣe | kāṃjanī īkhū
7.14.3
hiṃ kātāre | te' goeṣayaḍavi | guṇāḥ-kaṣāyarasaḥ śataparvva kāñjīnaguṇaḥ | guruḥ vṛṣyaḥ śukralaḥ
snigdhaḥ hṛdyaḥ saraśca | bhā. | vaṃśakeṣuguṇaḥ iti
su. sū. 45a. | madhuraḥ laghuḥ kṣārarasaḥ kaphavātakaraśca | rāja. | vā.
kāntālakaḥ | puṃ | nandīvṛkṣe | tūnta, gabhā
aśvattha | vai. nigha.
kāntiḥ | strī | vārāhīkande | mahāsarjaṃvṛkṣe
vai. nigha.
kāntidam | klī | pitte | śa. ca.
kāntidā | strī | somarācyām | vākūcī
rā. ni. va. 4 | See vākūcī
kāntidāyakam | klī | kālīyakacandanavṛce
jaṭā. | tri | śobhādāyake
kāntivṛkṣaḥ| puṃ | mahāsarjavṛkṣe | vai. nigha.
kāntolī| strī| kuṣṇākhasurāyām| vai. nigha.
kāndam | klī | pakkānnaviśeṣe | miṭhāī | śa. ca.
kāndapiṃkam | klī | vājīkaraṇe | śa. ca.
kāndikaḥ| tri | āpūpike | ama.
kāndāviṣam | klī | viṣabhede | śa. ci.
kānyajā| strī | nalīnā magandhadravye | śa. ca
kāpatham | klī | uśīre | a. ṭī. bha.
kāpālam | klī | aṣṭādaśakuṣṭhāntargatavātikakuṣṭhe | See kapālakuṣṭha' | puṃ | kaṇṭakalatāyām
kāliyākar̤ā iti laukai | ra. mā. | kapālāsthini | karkaraubhede | vai. nigha.
kāpālā | strī | raktaviṣavidyākāyām | lāla
dopātī | vai. nigha.
kāpāliḥ | puṃ, strī | ahricūṃchāyām | kam̐ṭau
chur̤akauṭhainau | ranā.
kāpālikam | klī | chuḍarīgaviśeṣe | See
kapālakuṣṭha'
kāpālikā | strī | kāpālyām | chur̤a
kam̐ṭhainau
kāpālī| strī | viṅguṅge | rā. ni. va. 6
kaṇṭekapālyām | kam̐ṭau chur̤akauṭhainau | pa. su.
kāpilekṣaṇaḥ| puṃ| kīkikhākṣacupa | kulathāṃr̤ā | rā. ni. va. 5
kāpityam | klī | kapitthaphale
kāpiśam | klī | drākṣāmadyaviśeṣe | he. ca.
7.14.4
kāpiśāyanam | klī | madyaviśeṣe | madhuni
halā | jaṭā. | drākṣākṛtarase | vai nigha.
kāpiśāyanaḥ | tri | drākṣāniṣkrite
kāpiśāyanī | strī | drākṣāyām | vai. nigha.
kāpātaḥ | puṃ | sajjicāra | sājicāra
ra. mā. | klī | racaka lavaya | sala gavana
mai. tatrikaṃ | śauto'ñjane | nīlāñjane | sūryyā
he. ca.
kāpotavakkakaḥ | puṃ | kapotavaḍṅgāyāṃ | artha
śiroṣavṛddhaśakkalapaca | aśoka | ca. da. vīratarādau
kāpotāñjanam | klī | sauvīrāñjane | śīto'ñjane | naulasūrmmā | bhā. | ama.
kāphalaḥ | puṃ | kaṭphalavṛkṣe | śa. ra. | ati. 2
sthāna. 2a.
kābāvaśakaṃrā | strī | viṅgaṅgajat phalaviśeṣe
kāvāvacini | mukhakādinodakau
kāmaḥ | puṃ | madane | icchāyām | ratnā. | damanakavṛkṣe | dṛnā | pa. su. | maṅgārājacūtavṛkṣe | rā.
ni. va. 11 | vāgatāparijchādau | ca. sū. 1a.
klau | śukre | me. tadvikaṃ
kāmakālā (vaṭī) | strī | vātarakte dvitā
pāṭhaḥ—“aṅkolamūlaṃ triphalā kuṣṭhavahnī maricaṃ
niśā | savvaṃcchadā kuṭī kuṣṭha' pratyekaṃ kārṣikambhavet
viṅgaṅga mustakaṃ kācaṃ tālakaṃ dvaṅgaṇaṃ vir̤at | rasagandhakalohānāṃ pratyekārddhapalaṃ kṣipet || gugguluṃ
vipalaṃ dattvā dhūtena paripeṣitam | vaṭī kāmakalā
nāma gar̤anānandabhāṣitā | caturmāṣā vaṭī khādyā
gomūtreṇa jar̤īkṛtā ||” aṅkolamukhādicūrṇa pra. 2
to. viṅgaṅgādicūrṇa pra 4 to. prodhitagugguluḥ
24 to. ekatra ghṛtena maīnam | kuṣṭhacī gur̤a co,
kuṭī surāmāṃlo, kācaḥ kṛṣṇalavaṇaṃ | rasa. ra.
kāmakālākhyaesaḥ | puṃ | vājīkaracauṣadhe
pāṭhaḥ—“mṛtasūtābhrakaṃ kharṇaṃ vājigandhāśvatārayoḥ
muṣalīkadalīkandadvayaistat maīyeddinam | ruddhā
7.14.5
laghugninā pacyāt sadyaṃ pūrvoktairmarddayet | punardayaṃ
punarmadyaṃ naivamaṣṭapuṭaiḥ pacet | śālmalījātaniyyāseścaturmāṣaśca bhakṣayet | gocīreṇaikaṃṭīvījeḥ paścāttaṃ
pāyayedasu ||” rasa. ra. vājī. ci.
kāmaqāntā | strī | rājanaipāllāṃ | manaśa़āṃṇa
mallikāmuṣvavṛkṣe | mallikāviśeṣa | vai. nigha.
kāmavālī | strī | jalacarapaciviśeṣe | ca. sū.
20a.
kāmakelī | stro | ratikriyāyām
kāmakhaṅgadalā | strī | suvarṇaketakyām | rā.
ni. va. 10
kāmagā | strī | kokilāyām | vai. nigha.
kāmacāriṇī| strī | sugandhalattāviśeṣe | brāṃmrā
vai. nigha.
kāmacārau (in) | puṃ | kalaviṅge | hai. nigha.
kāmajajvaraḥ | puṃ | kāmajanyajvare | lakṣaṇaṃ“kāmaje cittavibhra' śastandrā lasasabhojanam |” mā
ni. jva.
kāmajananau | strī | nāgaballārrām | vai. nigha.
kāmajā | strī | karṇāṭakāntaḥ prasiddhamahācupe
tasya vīje ca | guṇāḥ- “kāmajā madhurā balyā
kāmahṛddhikarī matā| indriyāṇāṃ valikāthai bandhā
caiva prakīrttitā ||” vai.nigha. | tadbījamapi tad guṇam
rā. ni. va. 5
kāmajānaḥ (niḥ) | puṃ | kokile | śa. ra.
kāmajālaḥ | puṃ | kokile | śabdara.
kāmajit | klī | bhāgyom
kāṭhaḥ | puṃ | kacchape | kūmīkārajalajantuviśeṣe | kai. | kām̐chakar̤ā
kāmatakaḥ | puṃ | vandākavṛkṣe | tharagāṃchā | vai.
nigha.
kāmatālaṃ | puṃ | kokile | trikā.
kāmadā | strī | kāmadhenau | nāgavallaulatāyām
harītakyām | me.
kāmadīpakaesaḥ | puṃ | vājīkaraṇauṣadhaviśeṣe
tasya pāṭhaḥ—“sitapunarnavāmūlaṃ śālmalī satvabhāvitaṃ
śālmalī satvaniyyāṃsaṃ dadyādaca rasaṃ samaṃ | gandhakaṃ
7.14.6
tatsamaṃ dadyādṛkṣayetturyyamānakaṃ | anupāmaṃ prakurvvīta
gavāṃ kṣīrapaladvayam | ayaṃ cākṣālikī yogī'pyagasyāpi ca gamyate ||” śvetapunarbhāra mūla,
mocarasa, pām̐śrā, gaṃdhaka, samabhāga; śāṃlmalīra
chāṃlera rase mar̤iyā baṭī karibe | rasa. ra.
kāmadughā | strī | kāmadhenau
kāmadūtarasaḥ | puṃ | vājīkaraṇe chisaḥ | pāṭhaḥ
-“sūtaṃ gandhaṃ kāntamabhrāṇi tulyaṃ yāmaṃ naureḥ
śālmalī satvavīryaiḥ | golaṅkatvā veṣṭayitvābhramuṣṭarābhyaṃ paktvā kācakuyyāṃ nidhāya | bhakaṇāṇḍa'
nāgavallīca piṣṭvā tīryaṃ dadyādbhimekāntu yatnāt
siddhaiḥ sūtaḥ kāmadevasya vakla madhyāndhābhyāṃ yojayetsannivasa || khaṇḍa' dugdhakṣānupāne ca dadyāt |”...
rasa, ra.
kāmadūtā | strī| manaḥśilāyām| hai, nigha
kāmadūtiḥ (kā) (tī)| strī| manaḥśilāyāṃ| pāṭalavṛkṣe| śa, ra, | kokilāyām
(kā) nāgadantīvṛkṣe| pa, gu,
kāmadevaghṛtam | lī| raktapitte| kvāthadravyaṃ
—aśvagandhā 100pa, gokṣuraṃ 50 pa, śatāvarībhūmikūṣmāṇḍaśālaparṇībalāśaśvamudgaparṇībījapunarnavāgāndhārīkaṇamāśabījānīti nava dravyāṇi pratyekaṃ
10 pa, vāri 256 śa, pākaśeṣaḥ 64 śa,
puṣkuṭīcūrṇasaḥ 16 śa, dugdhaṃ 16 śa, | kalkadravyaṃ
—drākṣādijīvanīyāntānāṃ pratyekaṃ 2 to, śarkarā
2 pa, ebhiryathāvat ghṛtaprasthaṃ (4 śa,) pācam
jīvanīyaṃ jīvanīyavṛkṣakam; yathā—jīvaka-ṛṣabhaka-medā-mahāmedā-kākolī-kṣīrakākolījīvantīmadhukaṛddhi-vṛddhayaḥ | drākṣā-padmakāṣṭha-kuṣṭha pippalīraktacandana-bālaka-nāgakeśara-śṛṅgāriqībīja naulītvakkṣābhānantamūlāni ca | ca, da, ra, pi, ci,
rasa, ra,
7.14.7
kāmadevarasaḥ | puṃ | vājīkaraṇauṣadhe | rasasindūra 7 to|, suvarṇabhasma 1 to|, śimulamūlara
rase o kalāra em̐ṭera rase eka eka dina
माड़िबे; परे uhāra sahita cini, drākṣā,
tālamūlī, gokkurabījacūrṇa pratyeke 3 to,
miśāiẏā madhu, dugdha o ikṣurase mār̤iẏā tāpe
śuṣka karibe; kulekhār̤ābījacūrṇa, āmalāra
rasa o madhu milita 12 tolā miśāiẏā
samasta śimulera rase ekatra mardana karibe.
māthā 8 mā. anupāna gabyadugdha.
kāmadhenuḥ | strī | khanāmakhyāta-kṣīgavi | ko
kāmadhā | strī| icchāyām | havā, | vandāke
vai, nigha,
kāmanaur̤ā | strī | kastūrikāyāṃ| mṛganābhi
vai, nigha,
kāmaparṇikā (strī) | strī| āṅgalyakṣupe
hiṃ āṅgulya | vai, nigha,
kāmapā(pha)laḥ | puṃ | mahārājacūte | rā,
ni, va, 11
kāmapriyakarī | strī | aśvagandhāyām | vai,
nigha,
kāmaphalaḥ | puṃ | mahārājacūte | rā,
kāmaphalā | strī| kadalīvṛkṣe | vai, nigha,
kāmamalolupaḥ (maḥ) | puṃ | sarvvajñe | hai, nigha,
kāsamodo | strī | kasturyām | mṛganābhi
rā, ni, va, 12 | ana kvaci śrīditīti pustakāntare
dṛśyate
kāmayānā | strī | garbhiṇyām
kāmarājamodakaḥ | puṃ | vājīkaraṇauṣadhe
dugdhaśodhita sarva্বাঙ্গ সিদ্ধিচূর্ণ || śa, ghṛta
श, महिषदugdha 4 śa, cini 2 śa, ekatra pāka
kariẏā pāka śeṣa haile, jīraka, śuṇṭhī,
dhane, gur̤atbak, tejapatra, elāica, marica,
jāẏaphala, jaẏitrī, labaṅga, maurī, pippalacūrṇa
milita 32 to, biddhar̤akabījacūrṇa 6 to,
lauha, abhra, pārā o gandhaka (kajjali)
pratyeke 2 to, prakṣepa diẏā madhura sahita
mākhiẏā rākhibe. praẏoga.
kāmarūpiṇī | strī | aśvagandhāyāṃ| rā, ni,
va, 4
7.14.8
kāmarūpo (n) | puṃ | śūkare
kāmarūpodbhavā | strī | drākṣāphalūyāyām | kāla
kastūrī| dai, nigha,
kāmalaḥ (lā) | puṃ, strī, | A complaint
called jaundice. rogaviśeṣe | jāṃvā,
kām̐ḍala | hiṃ saṃ kāvīla| pāṇḍurogiṇo'tipittakaradravyasevanaṃ bāhulyena kāraṇam| netratvakamūtrādihāridraṃ lacaṇañca | sā dvidhā koṣṭhāśrayā śākhādidhātvāśrayā ca| tannidānasammāptilakṣaṇaṃ—"pāṇḍu -
rogī ca yo'tyarthaṃ pittalāni niṣevate | tasya
pittamasṛṅmāṃsaṃ dagdhvā rogāya kalpate | hāridranetraḥ
sa bhṛśaṃ hāridratvaṅnakhānanaḥ | raktapittaśakkanmūtro
bhekarūpo hatendriyaḥ | dāhāvipākadaurbalyasadnārucikarṣitaḥ| kāmalā bahupitteṣā koṣṭhāthāśrayā matā | kālāntarāt kharībhūtā kṛcchrā
syāt kumbhakāmalā ||” mā, ni, | “yavagodhūmaśālyannairasairjāṅgalajairhitaiḥ | mudgāḍhakīmasūrāryai raktaṃ
bhojanamiṣyate ||” pathyam | puṃ| vasantakāle
maruddeśe | me,
kāmalatā | strī | latāviśeṣe | priye | he, a
kāmalāvādhividhvī | strī | nāgadantīvṛkṣe
nāgahalīti jīṃke | śaṭhika tam̐r̤ha vai, nigha,
kāmalikā | strī | kaṅgudhānye | śa, vi,
kāmalī (n) | tri | kāmalārogavati
kāmavato | strī | dāṇḍaridrāyām | rā, ni,
va, 6
kāmavallabhaḥ | puṃ | āmravṛkṣe | āma gāṃcha
rā, ni, va, 11 | sārasapakṣiṇi | rā, ni, va, 16
strī | gur̤atvaci
kāmavallabhā | strī | jyotsnāyāṃ | rā, ni, va, 21
kāmavṛkṣaḥ | puṃ| vandāke| bāṃndā | rā, ni,
va, 5
kāmaśūliḥ | puṃ, strī | kāmalā-nāmagadākṣupe
See kāmalā
kāmahantā | strī | pāṭalavṛkṣe | mra, mā,
kāmaśaraḥ | puṃ| āmravṛkṣe | āma gāṃcha
rā, ni, va, 11
7.14.9
kāmasakhaḥ | puṃ | vasantakāle | rā, ni, va, 21
āmravṛkṣe | vai, nigha,
kāmāginasandīpanarasaḥ | puṃ | unmādhikāro
rasaḥ | pāṭhaḥ—"kaṣām̐ raso gandhakamabhrakañca vicāracittaṃ lavaṇāni pañca | śaṭīyamānīvayakīṭahāritālīyagravāṇaparaṃ dvikarṣaṃ | jīraṃ caturjātalavaṅgajātīphalañca karṣadvayamaiva cānyat | sahasradāraṃ
kaṭukatrayañca tathā catuṣkarṣamitaṃ vibodha | dhanyākayaṣṭīmadhurī-kaśeru-phalaṃ pṛthak pañca varī vidārī
balebhakarṇībhavalāmamṛtāphalaṃ tathā gokṣurakasya bījaṃ
sarvījapacendrarajaḥ samānaṃ samā sitā kṣaudraghṛtañca
tulyam | karṣaikamindorapi modakañca kāmāginasandīpanamaitaduktam | unmādaraṃ hyarthatamaṃ pradiṣṭametanniṣevya manujaḥ pramadāsaṅghasa' | gacchenna sīdvamśithilatvamavāpnuyācca nāgādhipaṃ vijayate balataḥ
pramatta |” ityādi | rasa, gandhaka, অভ্র, যবক্ষার,
सांचिक्षार, citāmūla, pañcalabaṇa, śaṭhī, yamānī,
banayamānī, bir̤aṅga, tālīśapatra, pratyeke 2
to, jīrā, nāgeśbara, gur̤atbaka, tejapatra,
elāica, labaṅga, jāẏaphala pratyeke 4 to,
bījatār̤akabīja, trikaṭu pratyeke 4 to,
dhane, yaṣṭimadhu, maurī, keoriẏā, triphalā
pratyeke 8 to, (matāntare triphalā 10
to,) śatamūlī, bhūmikuṣmāṇḍa, beler̤ā, hastikarṇapalāśa, gorakṣacākule, āmalakī ebaṃ
gokṣurabīja pratyeke 10 to, sarbbāṅgasiddhicūrṇa sarbbacūrṇasamāna. cini, ghṛta o madhu
pratyeke sarbbacūrṇasamāna. karpūra 2 to,.
kaśeramūlamiti śyapāṭhaḥ | prathīgā | sā, kau,
maiṣa, | rasa, ra,
kāmāyudhyaḥ | puṃ | nakhe | mitre | trikā,
7.14.10
kāmāṅgaḥ | puṃ | mahārājacūte | jaṭā, | cāmravṛkṣe | rā, ni, va, 11| khañjanapakṣiṇi | rāṃja pāṃkhī
vai, nigha,
kāmāṅganānāyakarasaḥ | puṃ| vājīkaraṇauṣadhe
“śuddhasūtaṃ samaṃ gandhaṃ rakṣotpaladaladravaiḥ | yāmaṃ madyaṃ
punargandhaṃ pūrvvādarddha vinicipet | pañcaguñjāmitaṃ
khāūṃ raso'yaṃ madanoṃdayaḥ| samūlaṃ śṛṅgavījaśca
subalī śarkarāṃ samaṃ | gavāṅkṣīreṇa tatpeyaṃ palārddhamanupānakaṃ ||” rasa, ra,
kāmācau | strī | laghukākamācyām | vai, nigha,
kāmātā | strī | vandyāyām | bāṃnjhāṃ
kākasācyām | vai, nigha,
kāmāndhaḥ | puṃ | kokile | rā, ni, va, 16
kāmākhyā | strī | kastūryyām | mṛganābhi
rā, ni, va, 12
kāmāyuḥ | puṃ | gṛdhe | vai, nigha,
kāmāyudhaḥ | puṃ | mahārājacūtavṛkṣe | rā, ni,
va, 11 | kī | mitre
kārmariḥ | puṃ | vidyāśīṣaghātī | he, ca
kāmāsikā | strī | mace | vai, nigha,
kāmātuḥ | puṃ | raktakācane | bhra, ca
kālāhaḥ | puṃ | rājāsraṃ | bhā,
kāmikaḥ | puṃ | kārakhavapakṣiṇi | bhra, ra,
kāminī | strī | striyām | vandākanālagupe
rā, ni, va, 5 | dāruharidrāyām | madirāyām
rā, ni, va, 6
Linked texts (2)
- Vaidyakaśabdasindhu (Umeścandra Gupta) — Umeścandra Gupta, Sanskrit
- Rasendrasārasaṃgraha (Gopāla Kṛṣṇā) — Gopāla Kṛṣṇā 1800, Sanskrit