Pramāṇa · Search · About · API

Nitimanjari 10

Nītimañjarīṭīkā 10

Language
Sanskrit

10.1

63) iti nighātābhāvaḥ | gāvastāḥ yā indrāyāśiraṃ duhanti | indrāya gāva āśiramiti nidarśanāt (ni0 6|7) | kiñca gharmaṃ pravargyakarmopayuktaṃ mahāvīrapātraṃ svapayaḥpradānadvāreṇa na tapanti na dīpayanti | etena sānnāyyādyarthamapi nopayujyante iti sūcitam | evaṃ kvacidapi vaidike karmaṇi anupayuktāstā gāḥ no'smabhyamābhara āhara-hṛgraho0 (pā0 3|
84 vā0 ) iti bhatvam | na kevalaṃ tā eva kiṃ tarhi pramagandasya | etaddravyaṃ dviguṇībhūtvā mā gamiṣyatīti buddhyā dadātīti magando (3) vārdhuṣikaḥ | tasyāpatyaṃ putrādiḥ pramagandaḥ | pretyapatyārthaḥ | praskaṇvādivat | pibata khādatāyameva loko na para iti vadan nāstikaḥ pramagandaḥ | tasya (4) vedo dhanaṃ rikthaṃ-vedaḥ iti tannāmasu pāṭhāt (nighaṇṭu 2-9) | āhara | he maghavan dhanavannindra naicāśākhaṃ nīcā śākhāḥ śūdrāstatsambandhi (5) yadvā nīcatayā niṣprayojanatayā niṣprayojanabuddhyā parityaktaṛgādiśākhā yena tatsambandhi dhanaṃ no'smabhyaṃ randhaya sādhaya | radherṇyantasya radhijabho0 (pā0 7|
61 ) iti numāgamaḥ|
39 ) | vāṃ yuvāṃ cikitsat saṃśayaṃ cakāra | vicikitsā tu saṃśaya ( amarako0 1|

10.2

viśvāmitrastriṣṭubhā indraṃ tuṣṭāva |
iti ṛgvidhāne (ślo0 183-84) | ṛco'yamarthaḥ| he indra kīkaṭeṣu anāryyanivāsoṣu janapadeṣu (1) gāvaḥ te tava kiṃ kṛṇvanti kiṃ kurvvanti| kaccinnopayogaṃ kurvvantītyarthaḥ |
anupayogaṃ darśayati | āśiraṃ (1) somamiśraṇayogyam | āśīrāśrayaṇāditi niruktam (ni0 6|8) | tatpayaḥ na duhe (2) na duhanti | cādilope vibhāṣā (pā0 8|
eteṣāṃ yaddhanaṃ tava nopayujyate asmadāyattaṃ tu yaddhanaṃ yāgādidvārā tavopayujyate | tasmāttadasmabhyaṃ prayaccheti bhāvaḥ | kiṃ te kurvantīti niruktaṃ draṣṭavyam [ “kiṃ te kurvanti kīkaṭeṣu gāvaḥ | kīkaṭo nāma deśo'nāryanivāsaḥ | kīkaṭāḥ kiṃ kṛtāḥ| kiṃ kriyābhiriti prepsā vā | naiva cāśiraṃ duhe na tapanti gharmaṃ harmyamāhara naḥ pramagandasya dhanāni | magandaḥ kusīdī māṅgado māmāgāmiṣyatīti ca dadāti tadapatyaṃ pramagando'tyantakusīdakulīnaḥ | pramadako vā yo'yamevāsti loko na para iti prepsuḥ | paṇḍako vā | paṇḍakaḥ paṇḍagaḥ prārdako vā prārdayatyāṇḍā vāṇḍāvāṇī iva vrīḍayati tastambhe| naicāśākhaṃ nīcā śākho nīcaiḥ śākhaḥ | śākhāḥ śaknoteḥ | ābhiraraṇāta| tanno maghavan randhayeti radhyatirvaśagamane” iti (ni0 6|32)] randhayā naḥ-daśamaṃ caitayoḥ0 (ṛ0 prā0 8|38) iti dīrghaḥ | mahatāṃ saṅgaḥ kartavya ityartha āha-

10.70

sakhye sakhyārthaṃ mahadbhiḥ svīkṛtā aṅgīkṛtāste mahattvaṃ prāpnuvanti | kutsavat | yathā kutsa ṛṣirindreṇa svīkṛtaḥ sannirindrasādṛśyamāptavān | taddarśanāyetihāsapūrvikā ṛk ( ṛ0 4. 16. 10)—
ā | da̱syu̱ghnā | mana̍sā | yā̱hi̱ | asta̍m | bhuva̍ṃt | te̱ | kutsa̍ḥ | sa̱khye | ni'kā̍maḥ | sve | yonau̍ | ni | sa̱da̱ta̱m | sa'rū̍pā | vi | vā̱m | ci̱ki̱tsa̱t | ṛ̱ta'cit | ha̱ | nārī̍ |
78 || atrākhyānam (1) | rurunāmā kaścidrājarṣiḥ tasya putraḥ kutsākhya (2) ṛṣirāsīt | sa ca kadācicchatrubhiḥ saha yuyutsuḥ saṅgrāme svayamaśaktaḥ san śatrūṇāṃ hananārthamindrasyāhvānaṃ cakāra | sa cendraḥ kutsasya gṛhamāgatya tasya śatrūnavadhīt | tadanantaramatiprītyā tayoḥ sakhyamabhavat | sakhyānantaramindra enaṃ svakīyaṃ gṛhaṃ prāpayāmāsa | tatra śacī indraṃ prāptumāgatā satī tau samānarūpau dṛṣṭvā'yamevendro 'yaṃ kutsa iti vivekābhāvena saṃśayaṃ cakāra iti | ṣaṣṭhe'hani maitrāvaruṇasya viniyuktam | ā satyo yātu maghavānṛjīṣīti0 ( ṛ0 4|
16|1 ) sarvamiti sūtram ( sāṃ0 śrau0 sū0 18|
19|7 ) | brāhmaṇamahāvrate vāmadevyasya śaṃsedrāmaṃ hyetaddevānāmiti ( sāṃ0 ā0 2|16 )
vāmadevastriṣṭubhā indraṃ tuṣṭāva | ṛco'yamarthaḥ | he indra dasyughnā dasyūnāṃ śatrūṇāṃ hantrā manasā yuktastvaṃ astaṃ kutsasya gṛhamāyāhi | āgāḥ | luṅarthe loṭ | kutsaśca te tava sambandhiāne sakhye sakhitvāya nikāmaḥ nitarāṃ kāmayamānaḥ bhuvat abhavat | tatastau vāṃ yuvāṃ sve yonau svakīye gṛhe niṣadataṃ nyasīdatam | upaviṣṭāvabhūtām | ṛtacit satyadarśinī nārī | cidityeṣo'nekakarmeti yāskaḥ ( ni0 1|11 ) | indrasya bhāryā śacī sarūpā samānarūpau dṛṣṭvā | supāṃ sulugityākāraḥ ( pā0 7|
5|3 ) ityuktam |
niṣadatam-dakāre cottare0 (ṛ0 prā05|14) iti pūrvātṣatvam |
āpadyapi dharma na (1) tyajedityartha āha—

10.71

vidvān kleśadaśāṃ gato'pi prāptopi dharmamaryādāṃ svakīyasya pañcamahāyajñaṣaṭkarmavihitasya maryādāṃ na tyajet | vāmadevavat | yathā vāmadevaḥ kaṣṭadaśāṃ gataḥ prāptaḥ śunaḥ śaunakasya āntrāṇi purīṣanti paktvā yadyasmāddharmaṃ karma cacāra
tadarthemākhyānapūrvikā ṛk (ṛ0 4.18.13)—
ava̍rtyā | śuna̍ḥ | ā̱ntrāṇi̍ | pe̱ce̱ | na | de̱veṣu̍ | vi̱vi̱de̱ | ma̱rḍi̱tāra̍m | apa̍śyam | jā̱yām | ama̍hīyamānām | adha̍ | me̱ | śye̱naḥ | madhu̍ | ā | ja̱bhā̱ra̱ |
79||