Pramāṇa · Search · About · API

Acarabhushana 20.1

Ācārabhūṣaṇa 20.1

Language
Sanskrit

20.1.1

vyāsaḥvaṭāśvatthārkaparṇeṣu kumbhītindukaparṇayoḥ
kovidārakarañjeṣu bhuktvā cāndrāyaṇaṃ caret
ācāraratne smṛtiratnāvalyāmvallīpalāśapatreṣu sthalaje puṣkare tathā
gṛhasthastu na cāśnīyādbhuktvā cāndrāyaṇaṃ caret
uktādanyāni madhyamāni | kokaṇe tu dvādaśyāṃ phalgupatrāṇi bhojanārthamavaśyaṃ gṛhṇanti śiṣṭāḥ | kākodumbarikā phalgurmalayūrjaghanephalā
ityamaraḥ | boravāḍā iti deśabhāṣāyāṃ prasiddham | ācārakiraṇe gargaḥtatra rambhā hyāraṇyaiva grāhyā | rambhākuṭajetyādiprāguktavidheḥ | na
ca vinigamanāvirahaḥ | draviḍādiśiṣṭācārasyaiva vinigamakatvāt
yadvā bhojanapātravarjyaprakaraṇe kadalīgarbhapatreti prayogapārijātoktestatparaṃ tat | tathā parṇapṛṣṭhamaṇiśilāmayādītyapi taduktavarjyāntaraṃ draṣṭavyam | etena kācapātramapi vyāvṛtam | tasyāpi maṇiviśeṣaikavikāratvāditi dik | evaṃ palāśo'pi vallīpalāśetyuktavākyātsa eva
pārijāteiti tāmrapātraniṣedho'pi svasūtroktatāmrapātraviśeṣetaraviṣayaḥ| tatrāpi
gokṣīrapāyasādi tu naiva bhoktavyam | taduktamācārakiraṇepurāṇasamuccaye-triṣu takramadhutāmrapātreṣu pūrvokteṣvityarthaḥ | ghṛtaṃ vinā ghṛtamiśritaṃ
nārīkerāmbu tu sakāṃsyapātragatamapi na tathetyarthaḥ | etena kāṃsyapātramapi vyākhyātam | viśeṣamāha tatraiva manuḥvastutastu dohapākayorapi naiva śiṣṭācāraḥ | yato bhūmyādyupalepanārthamapi gomayajalamapi striyo'pi naiva tāmrapātre nidadhatīti sarvatra prasiddham | athoktapātre pariveṣaṇaprakāramāhā''cārakiraṇe yamaḥśākādi purataḥ sthāpyaṃ bhakṣyaṃ bhojyaṃ ca vāmataḥ
annaṃ madhye pratiṣṭhāpyaṃ dakṣiṇe ghṛtapāyase

20.1.2

odane paramānne ca ghṛtapātraṃ yadi sthitam
tadājyaṃ ca bhavedraktaṃ tadannaṃ māṃsamucyate || iti
mādhavīye śātātapo'pihastadattāni cānnāni pratyakṣaṃ lavaṇaṃ tathā
mṛttikā lavaṇaṃ caiva gomāṃsāśanavatsmṛtam || iti
paiṭhīnasirapi-lavaṇaṃ vyañjanaṃ caiva ghṛtaṃ tailaṃ tathaiva ca
lehyaṃ peyaṃ ca vividhaṃ hastadattaṃ na bhakṣayet
darvyā deyaṃ ghṛtānnaṃ tu samastavyañjanāni ca
udakaṃ yacca pakvānnaṃ yo darvyā dātumicchati
sa bhrūṇahā surāpaśca sa steno gurutalpagaḥ || iti
udakasya darvyā pradānaprasaṅgastu yadi bhojanasamāptyantaṃ vāmahastena
pātradhāraṇaṃ maunaṃ cetyādiniyamo'ṅgīkṛto na tu prāṇāhutyantameva tadottarāpośanārthameva patnyāditaḥ | na cātra pratyakṣaṃ lavaṇaṃ tatheti pratyakṣalavaṇasya niṣedhāllavaṇaṃ vyañjanamityādihastadattasya niṣedhanāntarīyakāsiddhadarvīdattasakalalavaṇajātīyatadgrahaṇavidhānaparyavasānamiti vācyam
saindhavaṃ lavaṇaṃ yacca yacca sāmudrikaṃ bhavet
pavitre parame hyete pratyakṣe api nityaśaḥ
iti ācārākadāhṛtaśūlapāṇyuktabhaviṣyavacanāt | evaṃ ca sāmudrasaindhavākhye lavaṇe tu pratyakṣe api hastādanyenaiva darvyādinā pariveṣaṇīye mṛttikālavaṇaṃ tvapratyakṣamapyabhakṣyameva | taditaralavaṇāni tvapratyakṣāṇyeva bhakṣyāṇīti siddham | atha dhārādoṣavicāraḥ | tathācoktaṃ
jātivivekepañcadraviḍamadhye tu dhārādoṣo na vidyate
nārmadādyairyadā dhārā dīyate ghṛtadugdhayoḥ
tadā pātraṃ parityajya punaḥ snānena śudhyati
pañcadraviḍamadhye tu dhāraikā ghṛtadugdhayoḥ
na niṣiddhā mahārāja kvāthīdhāraiva duṣyati
dadhipāyasayordhārā sarveṣāmeva dūṣitā

20.1.3

vastutastvannayonisaṃbandhaṃ vinā pātrādau bhuktavatsu ghṛtadhārā niṣiddhā
ācāro'pi śiṣṭaistathaiva kriyate| uktaṃ ca viṣṇupurāṇeekapaṅktyupaviṣṭānāmekānnamaśnatāṃ nṛṇām
ekena dīyamānena dhārādoṣo na vidyate
tathā mātsye-yasyaiva yonisaṃbandho'pyannasaṃbandha eva ca
dhārādoṣaṃ na manyeta tatraiva ghṛtadugdhayoḥ|| iti
nārmadā narmadātīravāsino gauḍagurjarabhedāḥ| ādyaśabdena sarve'pi te
grāhyāḥ| kauthī kvāthasaṃbandhinī kathikāyāstādṛkkathitatakrasya ciñciṇyādisārasyāpītyarthaḥ| yadyapi naivaṃ śiṣṭācārastathā'pi śāstrārthastvevameva
śreyān| ata eva kecicchiṣṭāḥ sakṛtpariveṣaṇameva kārayantīti dik
tatrāpi lohetaradargyādipātrameva pariveṣaṇe grāhyam| tadāha viśveśvaryāmatiḥāyasena tu pātreṇa yadannamupadīyate
bhoktā viṣṭhāsamaṃ bhuṅkte dātā ca narakaṃ vrajet|| iti
prayogapārijāte'pi pariveṣaṇaṃ prakṛtya-tatra bhakṣyaṃ dakṣiṇabhāge lehyaṃ
ca vāmabhāge pariveṣayet| iti
evaṃ-śākādi purataḥ sthāpyaṃ dakṣiṇe ghṛtapāyasam
ityapi vacanāntaraṃ jñeyam| tena pariśeṣādodano madhya eva pariveṣyaḥ
sūpaṃ ca tadūrdhvāgeva coṣyaṃ paripakvāmrādiśākasthāna eva| peyaṃ dugdhādi
pāyasādivadeva| tathā khādyamapi khaṇḍaṃ laḍḍukādikam| kathikādikaṃ
tu lehyavadvāmata eva tadvaccitrānnādi bhojyamapyodanavanmadhya eveti| evaṃ

20.1.4

sarvaṃ siddhamannaṃ patnyādinā pariveṣayitvā vaiśvadevātpūrvaṃ samuddhṛtaṃ yaddevanaivedyapātre sarvaṃ sopaskaramannaṃ yadyadi divācāryādibalidānottaraṃ kiṃcitkālamuktābhikṣukātithyābhipratīkṣaṇe kṛte'pi kaściddevānnaivā''gataścettadbhikṣāpradānārcanādivyāpārāntarapāravaśyābhāvātparameśvaraṃ prati yathāvidhi
niveditameva syāttadā tu gogrāsameva yathāvidhi samarpya pūrvoktarītyā
sati saṃbhave bālavṛddhādīnbhojayitvā yathāvidhi svayaṃ bhoktavyam| yadi
tu yatyādayo bhikṣādhikāriṇastathā'tithayaśca kecidupāgatāstathā prāguktarītyā naivedyādyavaśyaprathamakartavyādvaiśvadevāddhi bhikṣavo'bhyarhitāstadā
naivedyāttatra tattvasya kaimutyasiddhatvādeva mādhūkarabhikṣādhikāribhyo yatyādibhyo yathāvidhi bhikṣāṃ dāpayitvā taditaraprākpraṇītādibhikṣādhikāriṇāṃ yatyādīnāmatithīnāṃ coktarītyā samarcanameva vilambāṃsahiṣṇutayaivātyāvaśyakatvātprathamaṃ yathoktatāratamyato vidhāya devayajñādeḥ pṛthakkaraṇapakṣe pitṛsthānīyamapyekaṃ prakīrṇakaprakaraṇe vakṣyamāṇalakṣaṇaṃ brāhmaṇaṃ
nityaśrāddhavidhinā samabhyarcya niruktarītyā pātrāṇi pariviṣya naivedyapradarśanaṃ kuryāt| tatra mantro ye devā divyaikādaśa sthetyādiḥ śrautaḥ| naivedyaṃ
gṛhyatāṃ devetyādiḥ smārtaśca prasiddha eva| nityaśrāddhasvarūpamuktamācārārke purāṇenityaśrāddhaṃ tu yannāma daivahīnaṃ taducyate
tattu ṣaṭpuruṣaṃ jñeyaṃ dakṣiṇāpiṇḍavarjitam || iti
nanu kātīyāstu vaiśvadevāṅgamapi pitṛbaliṃ naivedyaṃ samarpyaiva prayacchanti

20.1.5

bhavatā tu tatsamarpaṇamidānīṃ sarvaṃ pātrapariveṣaṇānantarameva kathyate vastutastu naivedyasamarpaṇaṃ pūjāvasara eva samucitaṃ tadānīṃ khādyādinaivedyaṃ taduttaramuktāvasare'dhunā mahānaivedyaṃ samarpaṇīyamiti vibhāgasya nairmūlyameveti
cenna | kātyāyanīyodāharaṇasyāsmānpratyanupayuktatvātpratyuta na hi karmaṇi
karmārambha iti nyāyena vaiśvadevasyāsamāptāveva niruktanaivedyanivedanakaṃmāṃrambhasya sutarāmanucitatvāddevapūjāyāḥ śrīmādhavācāryaistarpaṇānantarameva
caturthabhāgāntimakṛtyatvenoktatvāddvaiśvadevasya tu taduttarameva pañcamabhāgasya
prāthamikakṛtyatvenoktatvānniruktamādhavīyāditattatkarmakālavidhāyakanibandhānāmeva dvividhanaivedyanivedanamūlatvācca | tato ye devā divyaikādaśa
sthetyādimantreṇaiva yatibhyo hastodakaṃ dattvā satulasīdalena śuddhajalena
praṇavavyāhṛtiviśiṣṭagāyatrīṃ paṭhankrameṇa sarvāṇi pātrāṇi saṃprokṣya
prajāpate na tvadityādimantreṇātithyādibhojanasaṃkalpaṃ tathaiko viṣṇurityādinā nityaśrāddhīyabrāhmaṇabhojanasaṃkalpaṃ namo devyai mahādevyai ityādimantreṇa sati saṃbhave suvāsinībhojanasaṃkalpaṃ kṛtvā dakṣiṇāṃ dattvā yantu
nadya ityādisannarūpiṇaḥ paramātmanaḥ prārthanāṃ kṛtvā gogrāsaṃ nivedayet | tatrāyaṃ mantraḥsurabhirvaiṣṇavī mātā nityaṃ viṣṇupade sthitā
grāsaṃ gṛhṇa mayā dattaṃ gaurmātastrātumarhasi || iti
evaṃ gandhādibhirgāṃ saṃpūjya tasyā annasamarpaṇaṃ yathāsāmarthyaṃ kuryāt
tataḥ svayaṃ gandhālaṃkṛtaḥ
[ atha-snātvā puṇḍraṃ mṛdā kuryāddhṛtvā caiva tu bhasmanā
devānabhyarcya gandhena sarvapāpāpanuttaye

20.1.6

itibhaṭṭojidīkṣitāhnike saṃgrahavacanāccandanatilakaṃ prakṛtya taddevabrāhmaṇebhyaḥ samarpyetyādiprayogapārijātavacanācca devādipūjanānantaraṃ candanatilakadhāraṇaṃ kartavyam | taduktaṃ bhāgavatetvayopabhuktasraggandhavāsolaṃkārārcitāḥ
ucchiṣṭabhojino dāsāstava māyāṃ jayemahi
iti śrīkṛṣṇaṃ pratyuddhavavacanena | nanu madanapārijāte candanatilakaṃ
prakṛtya brāhmetilakaṃ vai dvijaḥ kuryāccandanena yadṛcchayā
ūrdhvaṃ puṇḍraṃ dvijaḥ kuryātkṣatriyastu tripuṇḍrakam
ardhacandraṃ tu vaiśyasya vartulaṃ śūdrajātiṣu
iti vacanāt | tathā''cārārke kātyāyanaḥ-ubhayaṃ candanenaiveti
vacanācca brāhmaṇena candanakaraṇakamūrdhvapuṇḍradhāraṇameva kartavyamiti cenna
madanapārijātavacanasya candanena yadṛcchayetipūrvavacanānusāreṇa svasvakulācāraparamparānusāraiṇeva tiryagūrdhvaṃ vā kartavyam | etenā''cārārkīyakātyāyanavacanamapi vyākhyātam | tadyathā-ekasya tulyakālāvacchedenobhayadhāraṇaṃ tu vaktumaśakyameva | tathā kālāntarāvacchedena vikalpe vaktavye
tatrocchṛṅkhalāpatterniyāmakamārge+]pūrvoktayatyādīnsaṃprārthya yathecchaṃ teṣu
bhuktavatsu hastodakādi tebhyo dattvā mukhaśuddhyarthaṃ tulasīdalamukhikāribhyastāmbūlaṃ dakṣiṇāṃ ca dattvā visarjiteṣu teṣu satsu svayaṃ bhuñjīta
tatprakārastu prāgukta eva sāmānyatastathā'pyucyate | tatra niṣiddhāni
mādhavīye brahmāṇḍapurāṇe darśitāniyastu pāṇitale bhuṅkte yastu phūtkārasaṃyutam
prasṛtāṅgulibhiryacca tasya gomāṃsavacca tat
nājīrṇe bhojanaṃ kuryātkuryānno'ti bubhukṣitaḥ
hastyaśvarathayānoṣṭramāsthito naiva bhakṣayet

20.1.7

śmaśānābhyantarastho vā devālayagato'tha vā
śayanastho na bhuñjīta na pāṇisyaṃ na cā''sane
ārdravāsā nā''rdraśirā na cāyajñopavītavān
na prasāritapādastu pādāropitapāṇimān
na bāhusakthisaṃsthaśca na ca paryaṅkamāsthitaḥ
na veṣṭitaśirāścāpi notsaṅgakṛtabhājanaḥ
naikavastro dṛṣṭamadhyo nopānatkṛtapādakaḥ
na carmoparisaṃsthaśca carmāveṣṭitapārśvavān
grāsaśeṣaṃ na cāśnīyātpītaśeṣaṃ pibenna ca
śālamūlaphalekṣūṇāṃ dantacchedairna bhakṣayet
bahūnāṃ bhuñjatāṃ madhye na cāśnīyāttvarānvitaḥ
vṛthā na vikiredannaṃ cocchiṣṭaḥ kutrācidvrajet || iti
dvau bhāgau pūrayedannaistṛtīyamudakena ca
mārutasya pracārārthaṃ caturthamavaśeṣayet
na spṛśedvāmahastena bhuñjāno'nnaṃ kadācana
na pādau na śiro basti na padā bhājanaṃ spṛśet || iti
nāśrīyurbahavaścaiva tathai(thā) caikasya paśyataḥ || iti
śūdrabhuktāvaśiṣṭaṃ tu nādyādbhāṇḍasthitaṃ tvapi || iti
bhṛtakadāsairna svīkārayedityarthaḥ | yajñocchiṣṭaṃ homādyurvaritamājyamevātrāpyanuṣajjate | teṣāmājyādītarocchiṣṭādhikāritā tūktā tatraiva vṛddhamanuḥucchiṣṭaśeṣaṇaṃ tu ghṛtādivyatiriktaviṣayam | tadāha pulastyaḥatra palalaṃ kṣatriyādiviṣayam | apāṃ bhojanapātre prāptistu prāguktarītyā bodhyā | pṛthakpātrasthapītānavaśeṣasya pṛthagevābhihitatvāt
śūdrabhuktāvaśiṣṭaṃ tvatrātithiprakaraṇoktaśūdrātitheḥ kiṃcittṛṇāharaṇādikaṃ
gṛhakāryaṃ kārayitvaiva tasmā annaṃ deyamityato traivarṇikānāmācāṇḍālāntānāmapyannapradānenā''tithyādikaṃ svabhojanottarameva kāryamiti
tātparyaṃ no cettebhyo dattāvaśiṣṭaṃ tadannaṃ śūdrabhuktāvaśiṣṭaṃ syāttasya hi

20.1.8

nādyāditi kaṇṭhata eva niṣedhaḥ | evaṃ bhāṇḍasthitaṃ bhojanapātretarapātrasthitamapi nādyāditi yojanā | tatraiva kūrmapurāṇe'pibhojanaṃ kuryāditi prakaraṇādbodhyam | madhyāhnapadamatra dinārdhapūrvottaraikaikaghaṭikāmilitakālamātraparam | tasya kālasya kutupatvena pitṛyajñocitatvātpañcadhādinavibhāgānusāreṇa madhyāhnasya prakṛte'ṣṭadhaikavibhāgabhinnocitakālayrahaṇe'sminnācāraprakaraṇe'nupayogasyādhastādevābhihitatvāt | pāṇiṣviti bahuvacanaṃ tattadbhoktṛpāṇyabhiprāyakam | ucchiṣṭaḥ
sansvahastena ghṛtaṃ nā''dadyādityarthaḥ | na caivamannādeḥ svahastenā''dānātiprasaṅgaḥ | ghṛtamapi svahastena nā''dadyāditi vivakṣitatvāt | evaṃ cānnādyanādānasya kaimutyasiddhiḥ | tenā''mraphalādikaṃ tūcchiṣṭo'pi svahastenā''dadyādeveti phalitam | tathaiva śiṣṭācārāditi rahasyam | yathāśrute
tu bhojane prathamapariviṣṭādanyasya ghṛtasyocchiṣṭatvadaśāyāṃ punargṛhaṇaṃ
yatprāyaḥ sarvaśiṣṭaiḥ kriyate tadbādhyeteti | brahma vedaṃstatkīrtayitvā paṭhannityarthaḥ | agāramatra pākāgārameva | ākāśamapyūrdhvabhūmike kāṣṭhamātraviracite mṛttikādibhiraghaṭitabhūmike sthala ityarthaḥ | ādipadenāgnihotrāgārādi grāhyam | yājñavalkyo'pi—
na bhāryādarśane'śnīyānnaikavāsā na saṃsthitaḥ | iti
jāyāyā ante nāśnīyāt | avīryavadapatyaṃ bhavati | iti
brāhmaṇyā bhāryayā sārdhaṃ kvacidbhuñjīta cādhvani
adhovarṇastriyā sārdhaṃ bhuktvā patati tatkṣaṇāt || iti
na pibenna ca bhuñjīta dvijaḥ savyena pāṇinā
naikahastena ca jalaṃ śūdreṇā''varjitaṃ pibet
pibato yatpatettoyaṃ bhājane mukhaniḥsṛtam

20.1.9

abhojyaṃ tadbhavedbhannaṃ bhoktā bhuñjīta kilbiṣam
surāpānena tattulyamityevaṃ manurabravīt
uddhṛtya vāmahastena yattoyaṃ pibati dvijaḥ
surāpānena tattulyaṃ manuraha prajāpatiḥ || iti
pānīyāni pibedyena tatpātraṃ dvijasattama
anucchiṣṭaṃ bhavettāvadyāvadbhūbhau na nikṣipet || iti
ācārakiraṇe smṛtisaṃgrahe'tra vyavasthājalapātraṃ tu nikṣipya maṇibandhe ca dakṣiṇe
vipro bhojanakāle tu pibedvāmena pāṇinā
dhārayā nodakaṃ peyaṃ pītvā doṣamavāpnuyāt
jalapātreṇa tatpeyamiti śātātapo'bravīt || iti
annaṃ dṛṣṭvā praṇamyā''dau prāñjaliḥ kathayettataḥ
asmākaṃ nityamastvetaditi bhaktyā ca vandayet || iti
mādhavīye tu jihvāgrasane viśeṣa āśvamedhike darśitaḥ—
yathā rasaṃ na jānāti jihvā prāṇāhutau nṛpa
tathā samāhitaḥ kuryātprāṇāhutimatandritaḥ || iti
athavā sarvā āhutayo muktakaniṣṭhikena kareṇa hotavyā iti
saṃskāraratnamālāyāmatra prakārāntaramapyuktam | atra bahvṛcapariśiṣṭe
tvetatprakaraṇe sarvābhireva veti vikalpo darśitaḥ | evaṃ tataḥ pādcailādirajovipruṭ(mudga?)doṣaparihārārthaṃ tṛṇakāṣṭhavyatiriktahemaraupyatāmrākāṃsyānyatamanirmitābhinnayantrikāyāṃ taijasaṃ bhojanapātraṃ nidhāya kāṣṭhe
maunaṃ vihāya laukikavākyānyanuccārayanniti prayogapārijāte prāṇāhutyuttaraṃ maunavisarjanaṃ yantrikāviśeṣe bhojanapātraviśeṣasthāpanamapyuktam | etena samudāhṛtabaudhāyanasūtre vācaṃ niyacchediti vāṅnirodhamuktvā pākapātrādibhyaḥ samuddharaṇapūrvakaṃ bhojanapātre āhniyamāṇaṃ
pariveṣitaṃ bhūrbhuvaḥ svaromityupasthānaśabditaprārthanaviṣayīkṛtametādṛśamannaṃ

20.1.10

mahāvyāhṛtibhirbhūḥ svāhetyādibhiścatasṛbhiḥ pradakṣiṇaṃ nyastaṃ kṛtabali
prati pradakṣiṇamevodakaṃ pariṣicya savyena pāṇinā vāmahastenāvimuñcannarthādbhojanapātramatyajannamṛtāpistaraṇamasītyādinā pañcaprāṇāhutyanuṣṭhānaṃ tattanmantrapratīkagrahaṇataḥ suvidhāya tūṣṇīṃ bhūyo vratayediti sakṛddevā''hutyantaramapi vidhāya prajāpatiṃ manasā dhyāyediti tatra prajāpaterdhyānamuktaṃ tatra yadvāmahastena pātrāvalambanaṃ gāḍhamaunaṃ coktaṃ tatprāṇāhutyanuṣṭhānaparyantameveti niścīyate | prāṇāgnihotrasyaiva vaidhabhojanatvādagrimabhojanasya tu rāgataḥ prāptatvācca | tathā ca mādhavīye vāgyamaṃ prakramya
purāṇe—
snāsyato varuṇaḥ śaktiṃ juhvato'gniḥ śriyaṃ haret
bhuñjato mṛtayurāyuṣyaṃ tasmānmaunaṃ triṣu smṛtam || iti
yattvatriṇoktaṃ—
maunavrataṃ mahākaṣṭaṃ huṃkāreṇāpi naśyati
tathā sati mahādoṣastasmāttanniyataṃ caret || iti
tadetatkāṣṭhamaunābhiprāyam | etacca pañcagrāsādūrdhvaviṣayam | tathā ca
vṛddhamanuḥ—
anindanbhakṣayennityaṃ vāgyato'nnamakutsayan
pañca grāsānmahāmaunaṃ prāṇādyāpyāyanaṃ mahat || iti
ārdrapādastu bhuñjīta prāṅmukhaścāsane śucau
pādābhyāṃ dharaṇīṃ spṛṣṭvā pādenaikena vā punaḥ
ata eva gopīnāthadīkṣitairimaṃ mantraṃ vilikhyetyanenānnamabhimantrayata
ityuktam | ācārārke smṛtyantare-citrāhutīranuddhṛtya yo bhuṅkte grāsapañcakam
aghaṃ sa kevalaṃ bhuṅkte jñānato'jñānato'pi vā || iti
tadasambhave tadācchādanaṃ melanaṃ vā | prāṇāhutyūrdhvaṃ saṃgrahe-pañcaprāṇāhuteḥ paścācchikhāgranthi visarjayet

20.1.11

iti śikhāgranthinirmocanamuktam | tata udakasparśaḥ | taduktaṃ dharmapraśne-[ keśānaṅgaṃ vāsaścā''labhyāpa upaspṛśet | iti
vyākhyā tūktā prāgācamanaprakaraṇe | bhojane yajñopavītitvamuktamāpastambadharmapraśne-] sottarācchādanaścaiva yajñopavītī bhojane || iti
vyākhyā tūktā pūrvaṃ vastradhāraṇaprakaraṇa eva | prāṇāhutyanantaraṃ bhojanapātraṃ taijasaṃ cetsambhave yantrikāyāṃ saṃsthāpya bhojanaṃ kāryamiti mādhavīye'pyuktam | tacca pātraṃ bhūmau sthāpanīyam | taduktaṃ kūrmapurāṇe-pañcārdro bhojanaṃ kuryādbhūtau pātraṃ nidhāya tu
upavāsena tattulyaṃ manūrāha prajāpatiḥ || iti
tacca sthāpanaṃ prāṇāhutiparyantaṃ paścāttu yantrikāyāmāropya bhoktavyam | tadāha vyāsaḥ-nyastapātrastu bhuñjīta pañca grāsānmahāmune
śeṣamuddhṛtya bhoktavyaṃ śrūyatāmatra kāraṇam
vipruṣāṃ doṣasaṃsarśaḥ pādacailarajastathā
mukhena bhukte vipro'pi pitrarthaṃ tu na lupyati
iti paitṛkabhojane bhūmipātrapratiṣṭhāpanaṃ na lopanīyamityartha iti
bhojanakramo mādhavīye viṣṇupurāṇe-aśnīyāttanmanā bhūtvā pūrvaṃ tu madhuraṃ rasam
lavaṇo'mlau tathā madhye kaṭutiktādikaṃ tataḥ
prāgdravaṃ puruṣo'śnīyānmadhye tu kaṭhināśanaḥ
ante punardravāśī tu balārogyaṃ na muñcati || iti
dharmapraśne--anarhadbhirvā samānapaṅktau | iti
sarvatra vāśabdaḥ samuccaye | abhijanavidyāvṛttarahitā anarhāstaiḥ saha
samānapaṅktau na bhuñjītetyujjvalā | mādhavīye bṛhaspatiḥapyekapaṅktyā nāśnīyādbrāhmaṇaḥ svajanairapi
ko hi jānāti kiṃ kasya pracchannaṃ pātakaṃ bhavet
ekapaṅktyupaviṣṭānāṃ duṣkṛtaṃ yaddurātmanām

20.1.12

sarveṣāṃ tatsamaṃ tāvadyāvatpaṅktirna bhidyate || iti
paṅktibhedaprakāraṃ sa evāhaagninā bhasmanā caiva stambhena salilena vā
dvāreṇa caiva mārgeṇa paṅktibhedo budhaiḥ smṛtaḥ || iti
mādhavīye kātyāyanaḥcāṇḍālapatitodakyā vākyaṃ śrutvā dvijottamaḥ
bhuñjīta grāsamekaṃ tu dinamekamabhojanam
āśvamedhike-keśakīṭāvapannaṃ ca mukhamārutavījitam
annaṃ tu rākṣasaṃ vidyāttasmāttatparivarjayet || iti
keśādiviṣaye dharmapraśne-yasmiṃścānekaśaḥ syādanyadvā'medhyaṃ tadapyabhojanam
etacca pākaddaśāyāmeva patitena keśeena saha yatpakvamannaṃ tadviṣayam
bhojanakāle tu keśapāte ghṛtaprakṣepādinā saṃskṛtaṃ bhojyam | anyadvā
nakhādi yasminnanne syāttadapyabhojyam | idamapi pūrvavat | atra
bodhāyanaḥkīṭanakhakeśākhuparīṣāṇi dṛṣṭāni tāvanmātramannamuddhṛtya śeṣaṃ
bhojyam || iti
vasiṣṭhastu kāmaṃ tu keśakīṭānuddhṛtyādbhiḥ prokṣya bhasmanā'vakīrya vā
praśastamannaṃ bhuñjīteti vyākhyātamujjvalākṛtā | mādhavīye śātātapaḥagryāsanopaviṣṭastu yo bhuṅkte prathamaṃ dvijaḥ
bahūnāṃ paśyatāṃ so'jñaḥ paṅktyā harati kilbiṣam || iti
gobhilaḥ-ekapaṅktyupaviṣṭānāṃ viprāṇāṃ saha bhojane
yadyeko'pi tyajetpātraṃ nāśnīyuritare'pyanu
mohāttu bhuṅkte yastatra taptaṃ sāṃtapanaṃ caret
bhojane vighnakartā'sau brahmahā'pi tathocyate || iti
āśvamedhike-udakyāmapi cāṇḍālaṃ śvānaṃ kukkuṭameva ca
bhuñjāno yadi paśyettu tadannaṃ tu parityajet || iti
udakyā rajasvalā | tatraiva gautamo'pikāhalabhramaṇagrāvṇāṃ cakrasyolūkhalasya ca
eteṣāṃ ninado yāvattāvatkālamabhojanam || iti

20.1.13

chatrākaniṣedho dharmapraśne-kyākabhojyamiti brāhmaṇam || iti
kyāku cchatrākam | tadabhojyamabhakṣyaṃ brāhmaṇagrahaṇamuktārthamityujjvalākṛt | chatrākaṃ śilīndhrābhidhaṃ śvetavarṇaṃ chatrākāraṃ prāvṛḍārambhe hyutkarādāvāvirbhavatīti suprasiddhameva | evaṃ śvetameva vṛntākamabhakṣyam | bilvaṃ
vṛntākamuccaiḥ sitamapi kapikacchūṃ kalañjaṃ kaliṅkamiti śrāddhakārikāsrabhakṣyaṃ prakṛtya darśanāt | uccaiḥ sitaṃ vṛntākāmityantaśvetameva varjyaṃ na
kṛṣṇamityarthaḥ | nirṇayasindhau tu ṣoḍaśatithiṣu ṣoḍaśa varjanīyatvena
kathitānikūṣmāṇḍaṃ bṛhatīphalāni lavaṇaṃ varjyaṃ tilo'mlaṃ tathā
tailaṃ cā''malakaṃ divaṃ pravasatā śīrṣaṃ kapālāntyake
niṣpāvāśca masūrikāḥ phalamatho vṛntākasaṃjñaṃ madhu
dyūtaṃ strīgamanaṃ kramātpratipadādiṣvevamāṣoḍaśa || iti
atra kūṣmāṇḍādārabhyā''malakaparyantaṃ kāmyatvena kathitam | agre
divaṃ pravasatā svargecchuneti phalakathanāt | śīrṣādārabhya nityatvena varjyaṃ
kathitam | atra śīrṣaṃ nārikelam | kapālamalābu | antyakaṃ paḍavaḷa
iti prasiddham | niṣpāvāḥ pāvaṭe iti prasiddhāḥ | madhu brāhmaṇānāṃ mākṣikam | kṣatriyādīnāṃ tu madyamapi | brāhmaṇasya tu sarvadaiva tanniṣedhasya
śrutismṛtisahasrasiddhatvāt | tathā ca dharmasūtresarvamadyamapeyam
sarvaṃ madyaṃ madakaramapeyam | atra smṛtyantaravaśādvyavasthā | atra manuḥgauḍī mādhvī ca paiṣṭī ca vijñeyā trividhā surā
yathaiva tā na pātavyāstathā sarvā dvijottamaiḥ || iti
surāvyatiriktaṃ tu madyaṃ brāhmaṇasya nityamapeyam | tathā ca gautamaḥ-madyaṃ nityaṃ brāhmaṇasya || iti

20.1.14

yāvadgrāsaṃ saṃnayannaskandayannābhijihītābhijihīta vā kṛtsnaṃ grāsaṃ
grasīta sahāṅguṣṭham | iti
na ca mukhaśabdaṃ kuryātpāṇiṃ ca nāvadhunuyāt | iti
dadbhirapūpasya nāpacchindyāt | iti
upetstrīṇāmanupetasya cocchiṣṭaṃ varjayet | iti
bahuvacanasvārasyena savarṇāsavarṇābhāryāmātraṃ yadi pratīyate tarhi tadasavarṇabhāryāparam | yadi bahutvasārthakyārthaṃ kasyacidbrāhmaṇasya bahusavarṇabhāryātvasyāpi saṃbhavāttadabhiprāyakatvamunnīyate tathā'pi tatsaṃghātanaparam
etenojjvalākṛdvacanamapyujjvalitameva | niruktavacanasya deśakālaviśeṣaparatvena vibhinnaviṣayatayā saṃbhavatyubhayāvirodhe sūtrāntaraśākhāntaraparatvakalpanāyā anyāyyatvāditi tattvam | madanapārijāte yājñavalkyaḥanarcitaṃ vṛthāmāṃsaṃ keśakīṭasamanvitam
śuktaṃ paryuṣitocchiṣṭaṃ śvaspṛṣṭaṃ patitekṣitam
udakyāspṛṣṭasaṃghuṣṭaparyāyānnāni varjayet
goghrātaṃ śakunocchiṣṭaṃ padā spṛṣṭaṃ ca kāmataḥ
annaṃ paryuṣitaṃ bhojyaṃ snehāktaṃ cirasaṃsthitam
asnehā api godhūmayavagorasavikriyāḥ || iti
nūtanāmraphalakvāthaḥ sakṣīraghṛtanāgaraḥ
khāṇḍavaḥ syādasau rāgasaṃyukto rāgakhāṇḍavaḥ || iti
lohitānvṛkṣaniryāsānvraścanaprabhavāṃstathā || iti
palāṇḍuṃ viḍvarāhaṃ ca chatrākaṃ grāmakukkuṭam
laśunaṃ gṛñjanaṃ caiva jagdhvā cāndrāyaṇaṃ caret || iti
chatrākaṃ viḍvarāhaṃ ca laśunaṃ grāmakukkuṭam
palāṇḍuṃ gṛñjanaṃ caiva matyā jagdhvā patennaraḥ
amatyaitāni ṣaḍ jagdhvā kṛcchraṃ sāṃtapanaṃ caret
āraṇyānāṃ ca sarveṣāṃ mṛgāṇāṃ mahiṣīṃ vinā
strīkṣīraṃ caiva varjyāni sarvaśūkāni caiva hi
anirdaśāyā goḥ kṣīramauṣṭramekaśaphaṃ tathā

20.1.15

āvikaṃ saṃdhinīkṣīraṃ vivatsāyāśca goḥ payaḥ || iti[iti]| ujjvalā
agnihīnasya nānnamanyādanāpadi | iti
kadaryabaddhacorāṇāṃ klībaraṅgāvatāriṇām
vaiṇābhiśastavārdhuṣyagaṇikāgaṇadīkṣiṇām
cikitsakāturakruddhapuṃścalīmattavidviṣām
krūrodyrapatitavrātyadāmbhikocchiṣṭabhojinām
avīrā(ra)strīsvarṇakārastrījitagrāmayājinām
śastravikrayikarmāratantuvāyaśvavṛttinām
vṛttaṃ jīvanamasyāstīti śvavṛtti | eteṣāmannaṃ nāśnīyāditi | punaḥ sa
evāhanṛśaṃsarājarā jaikakṛtaghnavadhajīvinām
celadhāvasurājīvisahopapativeśmanām
piśunānṛtinoścaiva tathā cākrikabandinām
eṣāmannaṃ na bhoktavyaṃ somavikrayiṇastathā
śūdreṣu dāsagopālakulamitrārdhasīriṇaḥ
bhojyānnā nāpitaścaiva yaścā''tmānaṃ nivedayet
laśunaṃ gṛñjanaṃ jagdhvā palāṇḍuṃ ca tathā śunam
upanāyaṃ punaḥ kuryāttaptakṛcchraṃ tathaiva ca || iti
viṣadigdhena śalyena yo mṛgaḥ parihanyate
abhakṣyaṃ tasya tanmāṃsaṃ taddhi gṛñjanamiṣyate
gṛñjanaṃ cukrikāṃ cukraṃ gājaraṃ potikāṃ tathā
chatrākaṃ laśunaṃ caiva palāṇḍuṃ gṛñjanaṃ tathā
catvāryajñānato jagdhvā taptakṛcchraṃ caredvijaḥ
etānyevā''turasya bhiṣakkriyāyāmapratiṣiddhāni | iti
śaṇapuṇyaṃ śālmalīṃ ca karanirmathitaṃ dadhi
bahirvedi puroḍāśaṃ jagdhvā nādyādaharniśam || iti
na śaṅkhena pibettoyaṃ na khādetkūrmasūkarau || iti
vṛntākaṃ ca kaliṅgaṃ ca bilvaudumbarabhiḥsaṭāḥ
udare yasya jīryante tasya dūrataro hariḥ || iti
abhakṣyaṃ bhakṣyamityāhustilasarṣapasaṃyutam
vinā māṃsaṃ ca madhyaṃ ca gṛñjanaṃ laśunadvayam
kaliṅgaṃ kaliṃgaḍa iti tathā | evaṃ kodravādikadannānāmapyanāpadi

20.1.16

bhakṣaṇaniṣedhādikaṃ śāstraśiṣṭācārābhyāṃ vijñeyam | balidānākaraṇe
prāyaścittaṃ saṃskāraratnamālāyāmāha jātūkarṇyaḥāpośanākaraṇaprāyaścittamāha saṃvartaḥaṣṭaśatamaṣṭottaraśatam | bhojane parasparaṃ sparśe smṛtisāreprayogadarpaṇe smṛtyantare tuyajñopavītaṃ vinā nivītādinaiva pramādādbhojane laghuhārītaḥjapo gāyatryāḥ | japo'trāṣṭottarasahasrameva vakṣyamāṇavākyāt | ajñānatastuaṣṭasahasramaṣṭottarasahasram | smṛtyantare-nīlīkṣetrotpannānnādibhuktau
cāndraṃ nīlīṃ dhṛtvā yadannādi dīyate tatra dāturbhoktuśca sāṃtapanam | iti
yattu śaṅkhaḥ-nīlīvastraṃ parīdhāya bhuktvā snānārhako bhavet || iti,
tadajñānaviṣayam | smṛtyantareiti tadapavādo'pi | saṃskāraratnamālāyāmeva smṛtyantarebhojanakāle retomūtrapurīṣotsarge brahmapurāṇeretomūtrapurīṣāṇāmutsargaścetpramādataḥ
tadā''dau tu prakartavyā tena śuddhirmṛdā'mbubhiḥ
paścādācamya tu jale japtavyamaghamarṣaṇam | iti
etadanigīrṇagrāsaviṣayam | sakṛnnigīrṇagrāse tu āpastambaḥbhuñjānasya tu viprasya kadācitsravate gudam
ucchiṣṭamaśucitvaṃ ca prāyaścittaṃ kathaṃ bhavet
ādau kṛtvā tu vai śaucaṃ tataḥ paścādupaspṛśet
ahorātroṣito bhūtvā pañcagavyena śudhyati || iti
yattu śātātapaḥ-kṛtvā mūtraviḍutsargaṃ mohādbhuṅkte'tha vā pibet
trirātraṃ tatra kurvīta prāṇāyāmatrayaṃ tataḥ || iti,
tadbhūyo grāsāśane | trirātramityatropeṣaṇamiti śeṣaḥ | viḍutsargaḥ
purīṣotsargaḥ | bhojanakāle'śucitāyāṃ śātātapaḥatha bhojanakāle cedaśucirbhavati dvijaḥ
bhūmau nikṣipya taṃ grāsaṃ snātvā vipro viśudhyati
bhakṣayitvā tu taṃ grāsamahorātreṇa śudhyati

20.1.17

aśitvā sarvamannaṃ tu trirātreṇa viśudhyati || iti
etatsarvaṃ prāṇāhutyuttaraṃ jñeyamiti gopīnāthadīkṣitāḥ | śabdaduṣṭānnāśane saṃskāraratnamālāyāṃ brahmapurāṇebhakṣyaṃ tvabhakṣyavākyena yaddadyādroṣadharmataḥ
gurorapi na bhoktavyaṃ vāgduṣṭaṃ tanmahāpadi || iti
tadbhakṣaṇe prāyaścittamāha gautamo vāgduṣṭādi prakramya-chardanaṃ ghṛtaprāśanaṃ
ca | iti
etaccākāmataḥ | kāmatastu śaṅkhaḥvāgduṣṭaṃ bhāvaduṣṭaṃ ca bhājane bhāvadūṣite
bhuktvā'nnaṃ tu dvijaḥ paścāttirātraṃ tu vratī bhavet || iti
vratamatropavāsaḥ | bhāvaduṣṭaṃ kaliṅgādi | vāgduṣṭaṃ prāguktararoṣādinā
duḥśabdenoktam | śiṅgāḍe ityādideśabhāṣādūṣitamapi | bhāvadūṣitabhājanaṃ
kācādi caṣakādi | saṃvartaḥkeśakīṭāvapannaṃ ca nīlīlākṣopaghātitam
śvādyasthicarmasaṃspṛṣṭaṃ bhuktvā copavasedahaḥ || iti
idamapyāpadyakāmataḥ | anāpadi kāmatastu śaṅkhaḥdūṣitaṃ keśakīṭaiśca mārjārairmūṣakaistathā
makṣikācaṭakaiścaiva trirātraṃ tu vrataṃ caret || iti
kākato'bhyāse pracetā duṣṭakīṭādīnupakramyaetaiḥ kākādibhiścaiva yadannaṃ dūṣitaṃ bhavet
yadannaṃ kāmato jagdhvā kṛtsnaṃ sāṃtapanaṃ caret || iti
akāmato'rdhamiti gopīnāthadīkṣitāḥ | yattvāha viṣṇuḥmuktvā'spṛśyaṃ tathā'śaucikīṭakeśaiśca dūṣitam
kuśodumbarabilvādyaiḥ panasāmbujapatrakaiḥ
śaṅkhapuṣpī suvarcādikvāthaṃ pītvā viśudhyati || iti,
tadāpadyaśaktaviṣayamityapi ta eva
siddhānte keśakīṭādipāte tu pracetāḥannaṃ bhojanakāle tu makṣikākeśadūṣitam
anantaraṃ spṛśedāpastadannaṃ bhasmanā spṛśet || iti
brāhme'pi-caṇḍālapatitāmedhyaiḥ kunakhaiḥ kuṣṭhibhistathā

20.1.18

brahmaghnasūtikodakyākauleyakakuṭumbibhiḥ
vyuṣṭaṃ vā keśakīṭāktaṃ mṛdbhasmakanakāmbubhiḥ
śuddhamadyāditi
kauleyakaḥ śvā | kuṭumbī kīṭaviśeṣaḥ | vyuṣṭaṃ paryuṣitam | tatraiva
saṃvartaḥghṛtasya bhājane bhuktvā athavā bhinnabhājane
ahorātroṣito bhuktvā pañcagavyena śudhyati
bhinnaṃ bhājanaṃ kāṃsyameva | tāmrarajatasuvarṇāśmaśaṅkhasphaṭikānāṃ bhinnamapīti devalasmaraṇāt
bhinnakāṃsye tu yo'śnīyānnadyāṃ snātvā japedvijaḥ
gāyatryaṣṭasahasraṃ tu ekaṃ bhaktvā(ka)stadā śuciḥ
itibodhāyanokteśca | etacca jānataḥ | saṃvartoktaṃ tvajñānaviṣayamityapi ta eva | bhuñjānasya kṣute saṃgrahekṣutaṃ bhojanamadhye cejjāyate yasya kasyacit
ādityaṃ janmabhūmiṃ ca smaretprokṣitamastakaḥ || iti
smṛtyarthasāre-pariveṣaṇe rajoṭaṣṭau tatspṛṣṭānnasya tyāgaḥ | evaṃ
caṇḍālasūtikāspṛṣṭe'pi | iti
vistarastu mādhavahemādyādyākareṣu dṛṣṭavya ityalaṃ pallavitena | etacca
bhojanaṃ sāyaṃ prātaḥ kāryam | taduktaṃ dharmapraśnekālayorbhojanamatṛptiścāṅnasya | iti | kartavyaṃ sāyaṃ prātaśca nāntarā
parisaṃkhyeyam | bhojanasya rāgataḥ prāptatvāt | annena tṛptiṃ na gacchedayāvattṛpti na bhoktavyamityujjvalā | yājñavalkyo'pi-nātitṛpto'tha saṃviśediti | athātrāntimakarmā''ha bodhāyanaḥ - amṛtāpidhānamasītyupariṣṭādapaḥ pītvā''cānto hṛdayadeśamabhimṛśati | prāṇānāṃ granthirasi
rudro mā viśāntakastenānnenā''pyāyasveti punarācamya dakṣiṇapādāṅguṣṭhe
pāṇiṃ niḥsrāvayati
aṅguṣṭhamātraḥ puruṣo'ṅguṣṭhaṃ ca samāśritaḥ
īśaḥ sarvasya jagataḥ prabhuḥ prīṇāti viśvabhuk || iti

20.1.19

hutānumantraṇādūrdhvahastaḥ samācaret | śraddhāyāṃ prāṇe niviśyāmṛta 5
hutam | śivo mā viśa | prāṇamantrenā''pyāya śraddhāyāmapāne śraddhāyāṃ
vyāne śraddhāyāmudāne śraddhāyā 5 samāne niviśyetyādiryathāliṅgamanuṣaṅgaḥ
brahmaṇi ma ātmā'mṛtatvāyaityakṣareṇā''tmānaṃ yojayetsarvaṛtuyājināmātmayājī viśiṣyata ityāha bhagavānbodhāyana iti | dharmapraśne'piācamya cordhvau pāṇī dhārayedāprodakībhāvāttato'gnimupaspṛśet | iti
bhuktvā''camya pāṇī ūrdhvo dhārayedyāvatpragatodakau śuṣkodakau bhavato
bhuktvā cāgnirupaspṛ(spra)ṣṭavya iti vyākhyātamujjvalākṛtā | atrāgnipadena śrautāgnyādyanyatarabhasmaiva śuddhyarthamupasparśanāhaṃ na tu sākṣādagnirayogyatvāt | bhojanānte kṛtyamāha mādhavīye devalaḥmuktvocchiṣṭaṃ samādāya sarvasmātkiṃcidācamet
ucchiṣṭabhāgadheyebhyaḥ sodakaṃ nirvapedbhuvi
tatra mantraḥ- raurave pūyanilaye padmārbudanivāsinām
prāṇināṃ sarvajantūnāmakṣayyamupatiṣṭhatām || iti
taduparyudakadānaprakāra ācārakiraṇe brahmāṇḍeamṛtāpidhānamasītyevaṃ hi kuśapāṇinā
paitṛkeṇa ca tīrthena bhūmau dadyāttadarthinām || iti
[+gaṇḍūṣaprakārādikaṃ tvācārakiraṇegaṇḍūṣadvitayaṃ kṛtvā kṣālayecca tataḥ karau
mṛdā hastau śodhayitvā dantāṃścaiva tṛṇādinā
hastau cāpi kū(stāvākū)rparaṃ pādāvājānu kṣālayettataḥ
kṛtvā dvādaśa gaṇḍūṣāṃstrirācamya viśudhyati || iti
tatraiva ca vyāsaḥgaṇḍūṣakaraṇātpūrvaṃ hastaṃ prakṣālayedvijaḥ
hataṃ daivaṃ ca pitryaṃ ca ātmā caivopapātakaiḥ
tatraiva gaṇḍūṣe vikalpāntaramapi | tatra ṣoḍaśa gaṇḍūṣāḥ | bhojanānte

20.1.20

tu ṣoḍaśetyācāryokteriti | ] tataḥ samācamanaprakāro mādhavīye devalena
darśitaḥbhuktvā''cāmedyathoktena vidhānena samāhitaḥ
śodhayenmukhahastau ca mṛdā'dbhirgharṣaṇairapi
tacca gharṣaṇaṃ tarjanyā na kartavyam | tadāha gautamaḥgaṇḍūṣasyātha samaye tarjanyā vaktracālanam
kurvīta yadi mūḍhātmā raurave narake patet || iti
vyāsaḥ - hastaṃ prakṣālya gaṇḍūṣaṃ yaḥ pibedvicakṣaṇaḥ
sa devāṃśca pitṝṃścaiva hyātmānaṃ caiva ghātayet || iti
bhojane niyamāntaraṃ dharmapraśnena rasāngṛhe bhuñjītānavaśeṣānatithibhyaḥ | iti
āgāmibhyo'tithibhyo yathā na kiṃcidgṛhe'vaśiṣyate tathā gavyādayo rasā na bhoktavyāḥ sadyaḥ saṃpādayitumaśakyatvāditi vyākhyātamujjvalākṛtā | ninditamātmārthaṃ divyānnapācanādi tatraivanā''tmārthamabhirūpamannaṃ pācayedviśeṣeṇāpumān | iti
ātmārthamuddiśyābhirūpamannaṃ svādu apūpādi na pācayedgṛhasthapuruṣādanyo na sarvathā pācayedityajjvalākṛt | pāke tu puṃsāṃ strīṇāṃ ca
sādhārapyenādhikāraḥ | asmindeśe'gnimupasamādhāsyansyādityasminsūrte
tu pāke striyo na bhavanti | upasamādhāsyannitiliṅgasya vivakṣitatvāt
āryāḥ prayatā ityatra tu bhavantītyetaireva vyākhyātattvāt | [ śrāddhacandrikāyāmāśvalāyanaḥsamānapravarairmitraiḥ sapiṇḍaiśca guṇānvitaiḥ
kṛtopakāribhiścaiva pitṛpākaḥ prayacchate || iti
patnyāḥ pākakartṛtve liṅgaṃ hemādrau prabhāsakhaṇḍeathaitāni papācā''śu sītā janakanandinī | iti
vyāso'pi-gṛhiṇī caiva susnātā pākaṃ kuryātprayatnataḥ | iti
tatra varjyāḥ pāṅge-rajasvalāṃ ca pākhaṇḍāṃ puṃścalīṃ patitāṃ tathā
tyajecchūdrāṃ tathā vandhyāṃ vidhavā cānyagotrajām

20.1.21

vyaṅgakarṇāṃ caturthāhnaḥsnātāmapi rajasvalām
varjayecchrāddhapākārthamamātṛpitṛvaṃśajām | iti
pākapātrāṇi hemādrāvādityapurāṇepacedannāni susnātaḥ pātreṣu śuciṣu svayam
svarṇādidhātujāteṣu mṛnmayeṣvapi cādvijaḥ
acchidreṣu alipteṣu tathā'nupahateṣu ca
nā''yaseṣu na bhinneṣu dūṣiteṣvapi karhicit
pūrvaṃ kṛtopayogeṣu mṛnmayeṣu na tu kvacit | iti
atha garbhavrīhastapākabhojananiṣedhaḥṣaṣṭhe māse tu saṃprāpte garbhiṇyāścaiva hastataḥ
na bhoktavyaṃ viśeṣeṇa iti śātātapo'bravīt
nāradasaṃhitāyām-dvijasya dharmapatnī tu antarvatnī yadā bhavet
pañcame nirgate māse tasyā haste na bhojanam
śivasaṃhitāyām-garbhiṇī tu yadā bhāryā viprādīnāṃ viśeṣataḥ
tasyā haste na bhoktavyaṃ bhuktvā cāndrāyaṇaṃ caret
saptamādādhike māsi garbhiṇyā yadi pacyate
anyagotrairna bhoktavyamāpadyapi tu karhicit
prayogasāre-māse ṣaṣṭhe saptame cāṣṭame vā
prāpte patnyā naiva kuryātkadācit
homaṃ dānaṃ devayātrāṃ tathaiva
tasyā hastenāśanaṃ vipravaryaḥ | iti
atra-ardho vā eṣa ātmano yatpatnītiśruteḥ saiva nityapākādhikāriṇī mukhyā tasyāḥ proktasagarbhatve niṣiddhānye (ddheti) dik |] ātmārthapākastu śrīmadbhagavadgītāsveva ninditaḥyajñaśiṣṭāśinaḥ santo mucyante sarvakilbiṣaiḥ
bhuñjate te tvaghaṃ pāpā ye pacantyātmakāraṇāt || iti
mādhavīye'triḥ-ācānto'pyaśucistāvadyāvatpātramanuddhṛtam
uddhṛte'pyaśucistāvadyāvannonmṛjyate mahī | iti
atronmārjanaprakāro dharmapraśne-yatra bhujyate tatsamuhya nirhṛtyāvokṣya taṃ
deśamamatrebhyo lepānsaṃkṛṣyādbhiḥ saṃmṛjyottarataḥ śucau deśe rudrāya ninayedevaṃ vāstu śivaṃ bhavati | iti

20.1.22

sarveṣāmeva yāgānāmātmayāgaḥ paraḥ smṛtaḥ
yo'nena vidhinā kuryātsa yāti brahmaṇaḥ padam || iti
dharmapraśne'pi-āhitāgniranaṅvāṃśca brahmacārī ca te trayaḥ
aśnanta eva sidhyanti naiṣāṃ siddhiranaśnatām || iti
ācamya pātramutsṛjya kiṃcidrārdreṇa pāṇinā
mukhyānprāṇānsamālabhya nābhiṃ pāṇitalena ca || iti
bhojanānantaraṃ viṣṇorarpitaṃ tulasīdalam
bhakṣaṇātsarvapāpaghnaṃ cāndrāyaṇaśatādhikam || iti
athānnaparipākārthamīśvarasmaraṇādyuktaṃ mādhavīye viṣṇupurāṇesvasthaḥ praśāntacittastu kṛtāsanaparigrahaḥ
abhīṣṭadevatānāṃ tu kurvīta smaraṇaṃ naraḥ
agnirāpyāyayeddhātuṃ pārthivaṃ pavaneritaḥ
dattāvakāśo nabhasā jarayedastu me sukham
annaṃ balāya me bhūmerapāmagneranilasya ca
bhavatvetatpariṇatau mamāstvavyāhataṃ sukham
prāṇāpānasamānānāmudānavyānayostathā
annaṃ puṣṭikaṃra cāstu mamāstvavyāhataṃ sukham
agastiragnirvaḍavānalaśca bhuktaṃ mayā'nnaṃ jarayatvaśeṣam
sukhaṃ ca me tatpariṇāmasaṃbhavaṃ yacchatvarogaṃ mama cāstu deham
viṣṇuḥ samastendriyadehadehī pradhānabhūto bhagavānyathaikaḥ
satyena tenānnamaśeṣamatra ārogyadaṃ me pariṇāmametu
viṣṇuratā(?) tathaivānnaṃ pariṇāmaśca vai tathā
satyena tena vai bhuktaṃ jīryatvannamidaṃ tathā
ityuccārya svahastena parimṛjya tathodaram
anāyāsapradāyīni kuryātkarmāpyatandritaḥ || iti
bhūyo'pyācamya kurvīta tatastāmbūlabhakṣaṇam || iti
supūgaṃ ca supatnaṃ ca sucūrṇena samanvitam
adattvā dvijadevebhyastāmbūlaṃ varjayedbudhaḥ
ekapūgaṃ sukhārogyaṃ dvipūgaṃ niṣphalaṃ bhavet
atiśreṣṭhaṃ tripūgaṃ ca hyadhikaṃ naiva duṣyati

20.1.23

parṇamūle bhavedyādhiḥ parṇāgre pāpasaṃbhavaḥ
cūrṇaparṇaṃ haredāyuḥ śirā buddhivināśinī
tasmādagraṃ ca mūlaṃ ca śirāṃ caiva viśeṣataḥ
cūrṇaparṇaṃ varjayitvā tāmbūlaṃ khādayedbudhaḥ || iti
vidyākāmo'niśaṃ rātrau tāmbūlaṃ naiva bhakṣayet
anidhāya mukhe parṇaṃ pūgaṃ khādati yo naraḥ
daśajanma daridraḥ syānmaraṇe na hariṃ smaret
kramukaṃ pañcaniṣkaṃ syāttāmbūlyāśca paladvayam
guñjādvayaṃ cūrṇamānaṃ tāmbūlakrama uttamaḥ || iti
āhāraśuddhau sattvaśuddhiḥ sattvaśuddhau dhruvā smṛtiḥ | smṛtilambhe sarvagranthīnāṃ vipramokṣaḥ | iti
sāyaṃ satyaṃ tvartena pariṣiñcāmīti prātarannaṃ pariṣicya bhojanapātrasya
dakṣiṇato daśāṅgulaṃ pañcāṅgulaṃ vā sthalaṃ vihāya tatra tūṣṇīmevābhyukṣya
kṛtābhighārādannātkiṃcitkiṃcitsvasvāṅguṣṭhaparvaparimāṇamannaṃ gṛhītvā bhūḥ
svāhā bhuvaḥ svāhā suvaḥ svāhā bhūrbhuvaḥ suvaḥ svāheti prāksaṃsthamudaksaṃsthaṃ vā tattaddiṅmukhatvānurodhenodāhṛtabodhāyanasūtrātsarvatra pradakṣiṇameva voktābhyukṣitasthale balīnnirvapya tato balīneva sadācārātsapātrabalīnvā pariṣicya baliniṣkāśanārthaṃ śiṣyāderasaṃbhave tadācchādanārthaṃ
ca parṇāderapyasaṃbhave tāṃstadvaivaikīkṛtya hastaṃ prakṣālya
annapate'nnasya no dehyanamīvasya śuṣmiṇaḥ
prapradātāraṃ tāriṣa ūrjaṃ no dhehi dvipade catuṣpade
ityannamabhimantrya tato gokarṇākṛtihaste māṣanimajjanaparimitaṃ jalamādāya śraddhāyāṃ prāṇe niviṣṭo'mṛtaṃ juhomi | śraddhāyāmapāne niviṣṭo'mṛtaṃ juhomi | śraddhāyāṃ vyāne niviṣṭo'mṛtaṃ juhomi | śraddhāyāmudāne niviṣṭo'mṛtaṃ juhomi | śraddhāyāḥ samāne niviṣṭo'mṛtaṃ juhomi

20.1.24

brahmaṇi ma ātmā'mṛtatvāya | ityātmānaṃ paramātmani saṃyuktaṃ bhāvayitvā,
amṛtopastaraṇamasītyudakaṃ prāśya śraddhāyāṃ prāṇe0 śivo mā viśāpradāhāya | prāṇāya svāhā | śraddhāyāmapāne0 apānāya svāhā
śraddhāyāṃ vyāne0 vyānāya svāhā | śraddhāyāmudāne0 udānāya svāhā
śraddhāyāḥ samāne0 samānāya svāhā | iti sāṅguṣṭhābhirmuktakaniṣṭhikābhiḥ
samastābhiraṅgulībhiḥ pañca prāṇāhutīḥ prajāpatiṃ paramātmānaṃ dhyātuṃ śaktaścettaddhyānapūrvakaṃ tūṣṇīmaśaktaścedbrahmaṇe svāheti ṣaṣṭhīmapyāhutiṃ hutvā
vāmahastenāṅguṣṭhatarjanīmadhyamābhiḥ kṛtaṃ pātrālambanaṃ vāṅnirodhaṃ pīṭhādadhaḥpādasthāpananiyamaṃ ca vihāya paścādrdraiḥ prāgeva sañjraśikhāgranthi
vimucyodakasparśaṃ vidhāya brahmaṇi ma ātmā'mṛtatvāyeti brahmātmaikyamanusaṃdhāya vāmahastenānnaṃ pādau śiro bastiṃ padā bhojanapātraṃ cāspṛśansarvābhireva sāṅguṣṭhābhiraprasṛtābhiraṅgulībhiḥ samagraṃ grāsaṃ mukhe niveśayanphūtkāramakurvannanajīrṇī svodaraturīyabhāgamapūrayannanārdraśiraḥparidhānavasano'prasāritapādo'veṣṭitaśirā anutsaṅgakṛtabhājano'vāmabhāgasthajalapātraḥ śabdaṃ lehyādyāsvādane'pyakurvañchrutyādyanuccārayan vṛthākathāḥ
saṃvarjayanbhagavannāmaiva muhuḥ samuccārayanbahuṣu bhuñjāneṣu svayaṃ tvarayā'navabhuñjannudakapānakāle tatpātrādudakaṃ bhojanapātre'navapātayaṃstatrāpyanavaśeṣayanvāmahastena tatpātraṃ dakṣiṇamaṇibandhe saṃsthāpya pātramoṣṭhābhyāmaspṛśannadṛṣṭataddvāra eva jalaṃ pibanyāvanniṣiddhetarapātre yāvanniṣiddhetarānnaṃ kāmādivṛttinirodhapūrvakaṃ sāvadhāna eva sukhaṃ yathāvidhisaṃpradāyaṃ

20.1.25

bhuñjīta | evaṃ sarveṣāṃ bhojane jāte pātrasthaṃ lavaṇaṃ jalenā''plāvpa
rauravādinimagnānāṃ dehināmannamicchatām
tṛptaye'nnamidaṃ dattamakṣayyamupatiṣṭhatu
ityucchiṣṭānnabhāgabhya ucchiṣṭamannaṃ dattvāraurave pūyanilaye padmārbudanivāsinām
arthināmudakaṃ dattamakṣayyamupatiṣṭhatu
iti taduparyukaṃ dadyāt | jīvatpitṛkasyāpyetaditi kecit | netyanya
iti gopīnāthadīkṣitāḥ | śiṣṭācārastūttarāpośanaṃ (na)śeṣajaladānasyaiva | ubhayamapyaviruddhaṃ prāktanajalasyāpyucchiṣṭahastasthitatvenocchiṣṭatvāviśeṣāt | tataḥ pūrvavatkare jalamādāya, amṛtāpidhānamasi
iti pītvā taccheṣaṃ niruktadattānnopari dattvottiṣṭhet | ekapaṅktyupaviṣṭānāṃ madhye kaścinmakṣikādyupaghātena pramādādinā vottiṣṭhettattadā śiṣṭaṃ
bhojanapātrasthitamannaṃ parityajet | saṃkaṭe'gnibhasmodakadarbhadvārairvyavadhānena paṅktibhedaḥ kāryaḥ | bhojanapātrasthalavaṇāplāpane prāṇāyāmatrayamaṣṭottaraśataṃ gāyatrījapaśca | uttarāpośanānantaraṃ bhojanapātrasparśe snānaṃ
prāṇāyāmaśceti gopīnāthadīkṣitāḥ | tato bhojanapātraṃ niṣkāśayitvā
prathamamekaṃ gaṇḍūṣameva vidhāya hastau mukhaṃ ca tarjanītarāṅgulibhiḥ prakṣālya
lohitaniḥsaraṇaṃ vinā yāvaddantalagnamucchiṣṭaṃ nirgamiṣyati tāvanniṣkāśya ṣoḍaśa gaṇḍūṣānkṛtvā mukhaṃ pādau ca prakṣālya dvirācamya bhūmimupalepayitvā'bhāve svayaṃ vilipya hastapādaprakṣālanaṃ kṛtvā''camya tāṃ
bhūmiṃ saṃspṛśya dvirācamya prāṇānāṃ granthirasi rudro mā viśāntakaḥ
tenānnenā''pyāyasva | iti hṛdayamabhimṛśya punarācamya
aṅguṣṭhamātraḥ puruṣo'ṅguṣṭhaṃ ca samāśritaḥ

20.1.26

īśaḥ sarvasya jagataḥ prabhuḥ prīṇāti viśvabhuk
iti dakṣiṇapādāṅguṣṭhe dakṣiṇapāṇinā jalaṃ niṣicya śraddhāyāṃ prāṇe
niviśyāmṛtaṃ hutam | prāṇamantrenā''pyāyasva | śraddhāyāmapāne0 hutam
apānamantrenā''pyāyasva | śraddhāyāṃ vyāne ni0 hutam | vyānamantrenā0
śraddhāyāmudāne niviśyāmṛtaṃ | udānamantre0 śraddhāyā m̐ samāne ni0 hutam
samānama0 | ityūrdhvahasto hutānumantraṇaṃ kuryāt | brahmaṇi ma ātmā'mṛtatvāya | iti brahmaṇi svātmānaṃ kaivalyārthaṃ yojayitvā taṃ tato brāhmaṇebhyastāmbūlaṃ dattvā svayaṃ bhakṣayet | etāvatkartumaśaktastu annābhimantraṇāntaṃ kṛtvā'mṛtopastaraṇamasītyudakaṃ pītvā prāṇāya svāhā | apānāya0 | vyānāya0 | udānāya0 | samānāya0 | ityetaireva mantraiḥ pūrvavadāhutīrhutvā'nte'mṛtāpidhānamasītyudakapānameva samantrakaṃ karma nānyatkimapi
kuryāditi gopīnāthadīkṣitāḥ | ūrdhvaṃ vāṅma āsan | iti mukhamālabhet
nasoḥ prāṇa iti mukhanāsike yugapat | sakṛdeva mantraḥ | dvivacanaliṅgāt | akṣyoścakṣuḥ | iti cakṣuṣī tathaiva | karṇayoḥ śrotram | iti
śrotre | bāhuvorbalam | iti bāhū | ūruvorojaḥ | ityūrū eva vāmahastena
ariṣṭā viśvānyaṅgāni tanūḥ | tanuvā me saha namaste astu mā mā him̐sīḥ
iti śiraḥprabhṛti nābhyantaṃ dakṣiṇena tadadhaḥ pādāntaṃ vāmena hastena
sarvāṇyaṅgāni ālabheta | vayaḥ suparṇā0 baddhān | iti dakṣiṇataditaracakṣuṣī dakṣiṇapāṇyaṅguṣṭhānāmikābhyāṃ krameṇa nimṛjīta | namo rudrāya0
pāhi | iti rudraviṣṇū upatiṣṭhate | tvamagne dyubhi0 śuciḥ | iti jāṭharamagnimupatiṣṭhate | śivena me saṃtiṣṭhasva0 te namaḥ | iti yajñamūrtimīśvaraṃ

20.1.27

saṃprārthayet | tato'gastiṃ kumbhetyādiśvokatrayaṃ paṭhet
ityokopāvhavāsiṣṭhakulāvataṃsarāmāryasūnutryambakasaṃgṛhīte satyāṣāḍhahiraṇyakeśyāhnika ācārabhūṣaṇa uttarārdhe pañcamabhāgakṛtyātmake pañcamakiraṇe bhojanaprakaraṇaṃ saptamaṃ saṃpūrṇam
atha naivedyayatibhaikṣadānayorbhojanaprakaraṇe viniyuktasya ye devā iti
mantrasya śrīmādhavīyaṃ bhāṣyaṃ yathāye devā divyekādaśa stha pṛthivyāmadhyekādaśa sthāpsuṣado mahinaikādaśa
sthaṃ te devā yajñamimaṃ juṣadhvam | iti
apsuṣado'bupalakṣite'ntarikṣe sīdantītyapsuṣadaḥ | mahinā svamahimnā
tatra sīdanti he devā ye yūyaṃ pratyekamekādaśāvasthitāste sarve yajñamimaṃ
sevadhvamiti | atha bhojanaprayogasthasarvamantrāṇāṃ krameṇa śrīmādhavīyameva
bhāṣyaṃ likhyate | tatra vyāhṛtyāderarthastu prāgukta eva | yadyapyete mantrāstu
naiva bhojanaprayogagāstathā'pi tadvyavahitapūrvatvāttatvena vyavahṛtāḥ
prajāpate na tvadetānyanyo viśvā jātāni pari tā babhūva
yatkāmāste juhumastanno astu vayam̐ syāma patayo rayīṇām | iti
namo devyai mahādevyai śivāyai satataṃ namaḥ
namaḥ prakṛtyai bhadrāyai niyatāḥ praṇatāḥ sma tām
yantu nadyo varṣantu parjanyāḥ | supippalā oṣadhayo bhavantu
annavatāmodanavatāmābhikṣavatām | eṣām̐ rājā bhūyāsam
odanamudbruvate | parameṣṭhī vā eṣaḥ | yadodanaḥ | paramāmevainam̐ śriyaṃ
gamayati

20.1.28

prātaḥ | ṛtaśabdena mānasasatyavācinā'gniratra vivakṣitaḥ | vācikasatyavācinā satyaśabdenā''dityo vivakṣitaḥ | tathā sati ṛtamagniṃ tvāmādityena paritaḥ siñcāmīti sāyaṃkālīnasyārthaḥ | satyamādityaṃ tvāmagninā pariṣiñcāmi paritaḥ siñcāmīti prātaḥkālīnasyārtha iti
annapate'nnasya no dehyanamīvasya śuṣmiṇaḥ
prapradātāraṃ tāriṣa ūrjaṃ no dhehi dvipade catuṣpade || iti
he'nnapate'gne'namīvasya rogarahitasya śuṣmiṇo balahetorannasya prāptiṃ
no'smabhyaṃ dehi | prakarṣeṇa haviṣo dātāraṃ yajamānaṃ pratāriṣa prakarṣeṇa
duritāttāraya | no'smākaṃ dvipade catuṣpade manuṣyāya paśave corjaṃ balaṃ dhehi
saṃpādayeti | śraddhāyāṃ prāṇe niviṣṭo'mṛtaṃ juhomi | śraddhāyāmapāne0
śraddhāyāṃ vyāne0 | śraddhāyāmudāne0 | śraddhāyāś samāne ni0 | brahmaṇi
ma ātmā'mṛtatvāya | amṛtopastaraṇamasi | śraddhāyāṃ prāṇe niviṣṭo'mṛtaṃ
juhomi | śivo mā viśāpradāhāya | prāṇāya svāhā | śraddhāyāmapāne niviṣṭo'mṛtaṃ juhomi | śivo mā viśāpradāhāya | apānāya
svāhā | śraddhāyāṃ vyāne0 | vyānāya svāhā | śraddhāyāmudāne0 | udānāya svāhā| śraddhāyāś samāne0 | samānātha svāhā | brahmaṇi ma ātmā'mṛtatvāya | amṛtāpidhānamasi | śraddhāyāṃ prāṇe niviśyāmṛtaś hutaṃ prāṇamantrenā''pyāyasva | śraddhāyāmapāne0apānamantrenā''pyāyasva | śraddhāyāṃ
vyāne0vyānamantre0 | śraddhāyāmudāne0 udānamantre0 | śraddhāyāś samāne0
samānamantre0 | atra bhāṣyaṃ mādhavīyaṃ prāguktarītyā draviḍapāṭhīyam | atha
bhojanādāvapāṃ prāśane mantramāha—amṛtopastaraṇamasīti | pīyamāna he

20.1.29

jala tvamamṛtaṃ vināśarahitaṃ prāṇadevatāyā upastaraṇamasi | yathā śayanārthasya mañcakasyopari paṭādikamupastīryate tadvatprāṇadevatāyā idamupastaraṇam | tathā ca vājasaneyinaḥ prāṇavidyāyāṃ prāṇadevatāyā jalavastratvamāmananti tasmādaśiṣyannācāmedaśitvā''cāmedetameva tadanamanagnaṃ kurvata iti
nārāyaṇīye dvātriṃśo'nuvākaḥ | jalaprāśanādūrdhvaṃ prāṇāhutimantraṃ darśayatiprāṇe niviṣṭo'mṛtaṃ juhomi prāṇāya svāhā | apā0 | vyāne0 | udāne0
samāne0 | brahmaṇi ma ā0yeti | pañcasu śarīragaitavāyubhedeṣu madhye
prathame prāṇanāmake vāyau niviṣṭa ādarayukto'ham | amṛtaṃ svādubhūtam
idaṃ havirjuhomi prakṣipāmi tacca prāṇadevatāyai svāhā hutamastu | evamaaṅguṣṭhamātraḥ puruṣo'ṅguṣṭhaṃ ca samāśritaḥ
īśaḥ sarvasya jagataḥ prabhuḥ prīṇāti viśvabhuk || iti
vayaḥ suparṇā upasedurindram | priyemedhā ṛṣayo nādhamānāḥ
apadhvāntamūrṇuhi pūrdhi cakṣuḥ | mumugdhyasmānnidhayeva baddhān
yāñjñāprakāraḥ spaṣṭīkriyate-he indra dhvāntamajñānalakṣaṇamandhakāramaporṇuhi
apasāraya | cakṣurjñānalakṣaṇāṃ dṛṣṭiṃ pūrdhi pūraya | nidhayeva śṛṅkhalayeva
ajñānena baddhānasmānmumugdhi | tasmādajñānabandhānmocaya namo rudrāya
viṣṇave mṛtyurme pāhi | atrāpi mādhavīyabhāṣyābhāvānmayaivāyamapi maṃtro
vyākhyāyate | mṛtyuriti prathamā chāndasī mṛtyoḥ sakāśāt | evaṃ me
mām | tvamagne dyubhistva0 śuciḥ | atra tathā śivena me saṃtiṣṭhasvetyatra ca
mādhavīyameva bhāṣyamidam | tvamagne0 spāri | tvaṃ vane0 śuciḥ | agne
tvaṃ dyubhiḥ svargernimittabhūtaistatra tatra yāgaśālāsu jāyase | kiṃ ca

20.1.30

tvamāśuśukṣaṇaḥ | ārdrā bhūmiṃ śīghrameva śoṣayasi | jāyase tvamadbhyo
varṣadhārābhyo'śanirūpeṇa | jāyase tvamaśmanaspari | pāṣāṇasyopari
pāṣāṇāntarasaṃghaṭṭanena jāyase | tvaṃ vanebhyo dāvāgnirūpeṇa jāyase | oṣadhībhya oṣadhīkāryabhyo bheṣajebhyastvaṃ jāyase | yadvā vaṃśadvayasaṃgharṣaṇādibhyo jāyase | nṛṇāṃ nṛpate sarveṣāmapi manuṣyāṇāṃ pālaka tvaṃ gṛhe gṛhe
śuciḥ śuddhihetuḥ saṃjāyase | punardāhena mṛnmayāmityādismṛteriti
śivena me saṃtiṣṭhasva0 te namaḥ | he yajña me śivena sarvopadravaśamanarūpeṇa
saṃtiṣṭhasva samāptiṃ gaccha | tathā syonena sukhaprāptirūpeṇa subhūtena suṣṭhu
niṣpannatavākāreṇa | brahmavarcasena mantrabalena ca saṃtiṣṭhasva | tathā yajñasya
yajamānasya ṛddhiṃ phalamanulakṣī(kṣyī)kṛtya saṃtiṣṭhasva | he yajña te tavopasamīpe namo'stu | trirabhidhānamatyādarārthamiti
atha ṣaṣṭhabhāgakṛtyaṃ tatra kartavyajātaṃ mādhavīye dakṣeṇa darśitambhuktvā tu sukhamāsthāya tadannaṃ pariṇāmayet
itihāsapurāṇādyaiḥ ṣaṣṭhasaptamakau nayet || iti
annapariṇāmanaprakārastūktaḥ prayogapārijāte-dvātriṃśanmātrakālaṃ vāmabhāgena śayitvā pañcaviṃśanmātrakālaṃ dakṣiṇabhāgena śayitvā dvādaśamātrakālaṃ madhyabhāgena śayitvā nidrāmakurvanpunaḥ pūrvavadāsitveti | striyāṃ
mātrā truṭiḥ puṃsītyamarādekamātro hrasva ityuktahrasvaikavarṇoccāraṇakālo'tra mātretyarthaḥ | evaṃ ca kramādaikāgryeṇa ṣoḍaśavāraṃ dvādaśavāraṃ ṣaḍdvāraṃ

20.1.31

ca śivetihrasvavarṇadvayoccāraṇena tādṛśasūkṣmakālaparigaṇanamīśvarasmaraṇamātmānusaṃdhānaṃ ca kartavyam | atretihāsapurāṇādyairityādyaśabdagṛhītaṃ śāstrādipāṭhanādyeva saptamabhāge kāryam | itihāsādipaṭhanādi tu
ṣaṣṭha eveti pratibhāti tatrāpyāvaśyakaṃ tu
svaśākhopaniṣadvītā viṣṇornāmasahasrakam
rudraṃ puruṣasūktaṃ ca nityamāvartayedgṛhī
iti vacanādgītādyeva | anyattvaicchikaṃ yathāvakāśaṃ ca divāsvāpādi tu
naiva kāryam | tadāha mādhavīye'triḥdivā svāpaṃ na kurvīta striyaṃ caiva parityajet
āyuḥ kṣīṇaṃ divā nidrā divā strī puṇyanāśinī || iti
dharmapraśne'pi-ahanyasaṃveśanam | iti
saṃveśanaṃ nidrā tadahani na kartavyamityujjvalākṛt | āpastambadharme
haradattāstu saṃveśanaṃ maithunamiti vyācakhyuḥ | prāṇaṃ vā ete praskandanti
yaddivā ratyā saṃyujyanta iti praśnopaniṣadyātharvaṇikā api samāmananti | vivṛtaṃ cedaṃ śrīmadbhagavatpūjyapādapādāravindaistadbhāṣye-prāṇamaharātmānaṃ vai ete praskandanti nirgamayanti śoṣayanti vā svātmano vicchidyāpanayanti | ye ke divā'hani ratyā ratikaraṇabhūtayā saha striyā saṃyujyante
maithunamācaranti mūḍhāḥ | yata evaṃ tasmāttanna kartavyamiti pratiṣedhaḥ prāsaṅgika iti ahrātmānamaharabhimānidevatātmanā vihitadhyānamityarthaḥ
itihāsāstāvanmahārāmāyaṇamahābhārataśivarahasyābhidhāstrayaḥ prasiddhā
eva | purāṇāni tūktāni dvidhā | mahāpurāṇānyupapurāṇāni | tatrā''dyāni liṅgārcanacandrikāyāṃ skānde śaṃkarasaṃhitāyāmyathā vedeṣu śāstreṣu viśvādhika umāpatiḥ
puruṣaḥ paramaḥ sākṣātpatiḥ pāśavimocakaḥ
paraṃ brahma paraṃ dhāma paraṃ jyotiranākulaḥ

20.1.32

maṅgalaṃ maṅgalānāṃ ca pāvanānāṃ ca pāvanam
sarvamaṅgalakopetamruta babhruḥ sumaṅgalaḥ
āgamāntāgiro nityamamṛtaṃ pravadanti hi
tadbrahmaiva purāṇāni śivaṃ sāmbaṃ sadāśivam
svatantramekamadvaitaṃ pravadanti niraṅkuśam
brāhmaṃ pādmaṃ vaiṣṇavaṃ ca śaivaṃ bhāgavataṃ tathā
bhaviṣyaṃ nāradīyaṃ ca mārkaṇḍeyamataḥ param
āgneyaṃ brahmavaivartaṃ laiṅgaṃ vārāhameva ca
skāndaṃ ca vāmanaṃ caiva mātsyaṃ kaurmaṃ ca gāruḍam
brahmāṇḍaṃ ceti puṇyo'yaṃ purāṇānāmanukramaḥ || iti
ādyaṃ sanatkumāroktaṃ nārasiṃhaṃ tataḥ param
nandyākhyaṃ śivadharmākhyaṃ daurvāsaṃ nāradīyakam
kaupilaṃ mānavaṃ caiva tathaivośanaseritam
brahmāṇḍaṃ vāruṇaṃ kālīpurāṇākhyaṃ tathaiva ca
vāsiṣṭhalaiṅgasaṃjñaṃ ca sāmbaṃ sauraṃ tathaiva ca
pārāśarasamākhyaṃ ca mārīcaṃ bhārgavāhvayam || iti
itihāsapurāṇāni dharmaśāstrāṇi cābhyaset
vṛthā vivādavākyāni parivādāṃśca varjayet || iti
anāyāsapradāyīni kuryātkarmāpyatandritaḥ
sacchāstrādivinodena sanmārgādavirodhinā
dinaṃ nayettataḥ saṃdhyāmupatiṣṭhetsamāhitaḥ || iti
tatra sataḥ kālatrayābādhyasyādvaitabrahmaṇo yacchāstraṃ brahmasūtrabhagavadgītādaśopaniṣadbhāṣyabṛhadvārtiketaravārtikavivaraṇavācaspatyādītaropadeśasāhasryādigauṇameva grāhyam | bṛhadvārtikasya śāpavaśātpratyekādhikāritvādbhāṣyādergṛhasthādyadhikārasattve'pi pūrvāhno vai devānāmiti śruterdaivī
saṃpadvimokṣāyeti smṛteśca pūrvāhna eva tasya vicāryatvāt | prakṛtasamaye
sutarāmaprāptatvācca | jñānaśāstrādhikāravyavasthā tūktā sūtasaṃhitāyāṃ
prathamekhaṇḍe viṣṇuṃ prati śrīśaṃkareṇa—

20.1.33

nivṛttidharmaniṣṭhastu brāhmaṇaḥ paṅkajekṣaṇa
ukto mukhyādhikārīti jñānābhyāse mayā hare
anye ca brāhmaṇā viṣṇo rājānaśca tathaiva ca
vaiśyāśca tāratamyena jñānābhyāse'dhikāriṇaḥ
dvijastrīṇāmapi śrautajñānābhyāse'dhikāritā
mū0 asti śūdrasya śuśruṣoḥ purāṇenaiva vedanam
vadanti kecidvidvāṃsaḥ strīṇāṃ śūdrasamānatām
purākalpeṣu nārīṇāṃ mauñjībandhanamiṣyate
adhyāpanaṃ ca vedasya sāvitrīvācanaṃ tathā
nārīṇāṃ caiva śūdrāṇāṃ tantramārge'dhikāritā
tantrajñāne'pi śūdrāṇāṃ na tu granthapuraḥsaram
tatra yā brāhmaṇī nārī tasyā granthapuraḥsaram
tantrajñāne'dhikāro'sti kecitsaṃkarajātayaḥ
eteṣāṃ nā''nupūrvyeṇa kathāmātrādhikāritā
cāṇḍālapulakasādīnāṃ nāmamātre'dhikāritā || iti
vṛthāvivādavākyāni parivādāṃśca varjayet
ātmapraśaṃsāṃ paragarhāmiti ca varjayet | iti
saha vasansāyaṃ prātaranāhūto gurudarśanārtho gacchet | iti
nāprokṣitamindhanamagnāvādadhyāt | iti
mūḍhasvastare cāsraṃspṛśanyānaprayatānaprayato manyeta tathā tṛṇakāṣṭheṣu
nikhāteṣu | iti
agniṃ nāprayata āsīdet | iti
na cainamupadhamet | iti
khadvāyāṃ ca nopadadhyāt | iti
nemaṃ laukikamarthaṃ puraskṛtya dharmāṃścaret | iti
[ agnimādityamapo brāhmaṇāndevatādvāraṃ pratīvātaṃ ca śaktiviṣaye
nābhiprasārayīta | iti
brāhmaṇagoriti pādopasparśanaṃ varjayeddhastena cākāraṇāt | iti
devatānāṃ surājñaśca gordakṣiṇānāṃ kumāryāśca parīvādānvarjayet | iti
naiyamikāni śrūyante yathā'gnihotramātitheyaṃ yaccānyadevaṃ yuktam | iti
ṛtve vā jāyām | iti
tṛṇacchedanaloṣṭavimardananiṣṭha hisvanāni cākaraṇāt | iti

20.1.34

yaccānyatparicakṣate yaccānyatparicakṣate | iti
nityamudadhānyānyadbhirariktāni syurgṛhamedhinorvratam | iti
tiṣṭhansavyena pāṇinā dakṣiṇaṃ bāhumupasaṃgṛhyā''cāryamācāmayedanyaṃ vā
samudetam | iti
vidyayā ca vidyānām | iti
sarvāṇyudakapūrvāṇi dānāni | iti
pāṇimṛḍhaṃ brāhmaṇena nāprokṣitamadhitiṣṭhate | iti
agniṃ brāhmaṇaṃ cāntareṇa nātikrāmedanujñāpya vā'tikrāmet | iti
brāhmaṇāṃśca | iti
agnimāpaśca na yugapaddhārayedagnīnāṃ saṃnivāpaṃ varjayedvacanāt | iti
pratimukhamagnimāhriyamāṇaṃ nāpratiṣṭhitaṃ bhūmau pradakṣiṇī kurvīta | iti
pṛṣṭhataścā''tmanaḥ pāṇī na saṃśleṣayet | iti
āttatejasāṃ bhojanaṃ na varjayeddbhasmatuṣādhiṣṭhānaṃ ca | iti
śivagītāyāmapi-pradoṣe yo mama sthānaṃ gatvā pūjayate tu mām
sa parāṃ śriyamāpnoti paścānmayi vilīyate || iti
skānde'piataḥ pradoṣe śiva eka eva pūjyo na cānye haripadmajādyāḥ
tasminmaheśe vidhinejyamāne sarve prasīdanti surādhināthāḥ || iti
abhiṣekādivistarataḥ pūjāṃ kartumaśaktau gandhapuṣpadhūpadīpanaivedyākhyapañcopacāraistvasāvavaśyaṃ kāryaiva | tatprakārastūktaḥ puraiva tatprakaraṇe | tataḥ
sāyaṃ prātardvijātīnāmaśanaṃ śruticoditam
itivacanātsāyaṃ pāke prātastantreṇobhayakālike vaiśvadeve'nanuṣṭhite
sāyaṃ vaiśvadevāvaśyakatā | tatra kaścidviśeṣo mādhavīye viṣṇupurāṇe
darśitaḥpunaḥ pākaṃ samutpādya sāyamapyavanīpate
vaiśvadevaniimattaṃ vai patnyā sārdhaṃ baliṃ haret
tatrāpi śvapacādibhyastathaivānnavisarjanam
atithiṃ cā''gataṃ tatra svaśaktyā pūjayedbudhaḥ
divā'tithau tu vimukhe gate yatpātakaṃ nṛpa

20.1.35

tadevāṣṭaguṇaṃ puṃsāṃ sūryoḍhe vimukhe gate
tasmātsvaśaktyā rājendra sūryoḍhamatithiṃ naraḥ
pujayetpūjite tasminpūjitāḥ sarvadevatāḥ
kṛtapādādiśaucaśca bhuktvā sāyaṃ tato gṛhī
gacchecchayyāmasphuṭitāṃ tato dārumayīṃ nṛpa || iti
atra hi patnyā sārdhaṃ baliṃ hareditivacanātsāyaṃvaiśvadevabaliharaṇe
patnīnikaṭyāvaśyakateti pratibhāti | evaṃ sāyamāgato'tithiḥ sūryoḍhaiti rāmāṇḍārādayastasya pāribhāṣikīṃ sūryoḍhasaṃjñāmāhuḥ| sūrye ūḍho'tikrānto yena sa tathā sūryāstottaramāgata iti vyutpattyā'pi seti dhyeyam
tatra saṃkalpe sāyamivyūhaṃ kṛtvā namo rudrāya paśupataye svāhetyantaṃ kṛtvā'dite'nvityādyuttarapariṣekaṃ vidhāya ye bhūtāḥ pracaranti naktaṃ balimivetyādyevoktvā chadiḥpradeśe nabhasyevordhvaṃ balirdeyo na bhūmau naktaṃ cāribhya
idamiti tyāgaśca | tato hastādi prakṣālyātithiṃ bhojayitvā svayaṃ
bhojanaṃ kuryāt | tatra varjyakālaḥ | ācāraratne'parārkeayane ravisaṃkrāntau ravivāre ca parvasu
mṛtāhe janmadivase na kuryānniśi bhojanam || iti
bhūḥ prapadye bhuvaḥ prapadye svaḥ prapadye bhūrbhuvaḥ svaḥ prapadye brahma prapadye brahmakośaṃ prapadye'mṛtaṃ prapadye'mṛtakośaṃ prapadye caturjālaṃ brahmakośaṃ yaṃ mṛtyurnāvapaśyati taṃ prapadye devānprapadye devapuraṃ prapadye parīvṛto varīvṛto
brahmaṇā varmaṇā'haṃ tejasā kaśyapasya | iti
yasmai namastacchiro dharmo mūrdhānaṃ brahmottarā hanūryajño'dharā viṣṇurhṛdaya saṃvatsaraḥ prajananamaśvinau pūrvapādāvatrirmadhyaṃ mitrāvaruṇāvaparapādāvagniḥ pucchasya prathamaṃ kāṇḍaṃ tata indrastataḥ prajāpatirabhayaṃ caturtham

First 35 of 41 passages. Read on

Linked texts (33)