Pramāṇa · Search · About · API

Tithyarka 1.5.p1

Tithyarka 1.5.p1

Language
Sanskrit

1.5.p1.1

idaṃ hi vacanaṃ na bhakṣaṇavidhiparam, pañcanakhāpañcanakhabhakṣaṇasya
yugapatprāpteḥ pakṣaprāptyabhāvāt | ata idamapañcanakhabhakṣaṇanivṛttiparamityayaṃ parisaṃkhyāvidhirityācāryaiḥ spaṣṭīkṛtatvāt | sa ca
vidhirāmnāyavākyam | tasya ca prāmāṇyaṃ svataḥ siddhameva
tanmūlakatvāt smṛtyādīnāmapi vidhitvena prāmāṇyam | sa ca
vidhirdvividhaḥ—pravarttako nivarttakaśceti | tatra pravarttako
yathā—
“ekādaśyāmupavasetpakṣayorubhayorapi” iti
nivartako yathā—
“ekādaśyāṃ na bhuñjīta pakṣayorubhayorapi” iti
evamubhayavidhavidhyuktakarmaṇāmadhikaraṇatvena tithayo'ṅgam
taduktaṃ nirṇayāmṛte—
“kāle hi karma codyate na karmaṇi kālaḥ” | iti
ataśca vidhyaṅgatvena tithayo nirṇetavyāḥ | tanoti vistārayati
candrakalāṃ yaḥ kālaviśeṣaḥ sā tithiḥ | yathoktakalayā tanyata
iti vā tithiḥ | uktañca—
“tanyante kalayā yasmāttasmāttāstithayaḥ smṛtāḥ” iti
sā tithirdvividhā sampūrṇā khaṇḍā ca | sampūrṇāktā skandapurāṇe—
“pratipatprabhṛtayaḥ sarvā udayādudayādraveḥ
sampūrṇā iti vikhyātā harivāsaravarjitāḥ” || iti
harivāsara ekādaśī | tatra sampūrṇatvamagre vakṣyāmaḥ
tadanyā khaṇḍā | tatra sandigdhatvātkhaṇḍaiva nirṇetavyā, na tu
sampūrṇāpi; prayojanābhāvāt | nirṇayalakṣaṇamuktaṃ nirṇayāmṛte—
“tattve vipratipannānāṃ vākyānāmitaretaram
virodhaparihāro'tra nirṇayastattvadarśanam ||” iti
sarvatithiṣu smṛtyādyuktamanuṣṭhānaṃ kṛtyam | atha tithinirṇayaḥ | tatrādau saṃvatsarārambhe prathamopasthitatvāt pratipannirṇīyate | asyāśca nāmaniruktiruktā bhaviṣye—
“tithīnāṃ pravarā yasmād brahmaṇā samudāhṛtā

1.5.p1.2

pratipādyā pade pūrve pratipattena socyate” || iti
yadvā, pratipadyate—upakramyate māsādiranayeti pratipat
sā śuklapakṣe pratipat pūrvaviddhā grāhyā, pratipadpyamāvāsyeti yugmavākyāt | sāpi yadā pañcadhā vibhaktasyāhnaścaturthabhāgavyāpinī
tadaiva pūrvaviddhā grāhyā | aparāhnottarakāle tu pravṛttā uttaraviddhaiva
grāhyā, “pratipatsaṃmukhī kāryā yā bhavedaparāhnakī” iti madanaratne skāndāt
saṃmukhī pūrvaviddhā kṛṣṇapakṣe parā, ‘pratipat sadvitīyā
syādi’tyāpastambīyayugmavākyāt | upavāse tu śuklā kṛṣṇāpi
pratipatpūrvaiva grāhyā,
“pratipatpañcamī caiva upoṣyā pūrvasaṃyutā”
iti jābālivacanāt | ayaṃ sāmānyato nirṇayaḥ, viśeṣatastatra tatra vakṣyate | nanu pūrvaviddhāyāṃ pratipadi vihito yaḥ
pāpakṣayārthamupavāsastasya saṅkalpaḥ kiṃ prātaḥ kāryaḥ ? uta pratipatpraveśe ? iti | nādyaḥ,
"yo yasya vihitaḥ kālaḥ karmaṇastadupakrame
vidyamāno bhavedaṅgaṃ nojjhitopakrameṇa tu ||”
iti skāndād amāvāsyākāle pratipadupavāsasaṅkalpāyāgāt | na dvitīyaḥ pakṣaḥ, - 'prātaḥ saṅkalpayedvidvānupavāsavratādikam'
iti vacanātprātaḥ kālasyaiva saṅkalpāṅgatvayogāt | siddhāntastu—
"prātarārabhya matimān kuryānnaktavratādikam
nāparāhne na madhyāhne pitryakālau hi tau smṛtau ||”
ityādivākyaiḥ prātareva saṅkalpaḥ kāryaḥ, yadyapi tadānīṃ
jyotiḥśāstrasiddhapratipadabhāvo'sti tathāpi smṛtibhirāpāditapratipatsākalyasadbhāvāt
"yāṃ tithiṃ samanuprāpya astaṃ yāti divākaraḥ
tithiḥ sā sakalā jñeyā dānādhyayanakarmasu ||”
karmasu—upavāsanaktādiṣu
atrāstamayātpūrvaṃ trimuhūrttā tithivijñeyā na nyūnā

1.5.p1.3

"yāṃ prāpyāstamupaityarkaḥ sā cetsyāttrimuhūrtikā
dharmakṛtyeṣu sarveṣu sampūrṇāṃ tāṃ vidurbudhāḥ ||”
iti saurapurāṇāt
tadevaṃ pratipadupavāsottaraṃ paredyuḥ pāraṇaṃ prātarvidheyam, uta
tithyante—iti sandehe tithyanta eveti bratīmaḥ,
“tithinakṣatraniyame tithiyānte ca pāraṇam
ato'nyathā pāraṇe tu vratabhaṅgamavāpnuyāt ||”
iti sumantuvacanāt
asya cāpavādo mādhavīye—
“tithyante caiva bhānte ca pāraṇaṃ yatra codyate
yāmatrayordhvavartinyāṃ prātareva hi pāraṇam ||” iti
yattu devalavacanam—
“upavāseṣu sarveṣu pūrvāhṇe pāraṇaṃ bhavet
anyathā tu phalasyārddhaṃ dharmamevopasarpati ||” iti, tatparaviddhopavāsaviṣayam;
“pūrvaviddhāsu tithiṣu bheṣu ca śravaṇaṃ vinā
upoṣyā vidhivat kuryāttattadante ca pāraṇam ||”
iti naigamāt | dharmaṃ yamam
atra mādhavastu—
“tithīnāmeva sarvāsāmupavāsavratādiṣu
tithyante pāraṇaṃ kuryādvinā śivacaturdaśīm ||”
iti skandapurāṇavacanagatādiśabdagṛhītānyekabhaktanaktāyācitānyapi yāṃ tithimuddiśyaitāni pūrvedyurvihitāni paredyustattithibhāge'tīte paścādbhojanaṃ kāryam, anyathā pūrvadinānuṣṭhitaikabhaktādi
vratānāṃ vaikalyaṃ syādityabhiprāyaḥ—ityāha | nanu yo'yamupavāsaḥ
pūrvaviddhapratipadi vihitaḥ sa kenāpi nimittena tatra kartuṃ na śakyate
cet, tadottaraviddhā gauṇakālatvena grāhyā, kiṃvā mukhyakālātikramād vratatyāga eva, kāle hi karma codyata ityuktatvāt

1.5.p1.4

tatra kecit parityāgamevāṅgīcakruḥ, mukhyakālātikrameṇāpyanuṣṭhāne yadā kadāpyanuṣṭhānaprasaṅgāt , nāyaṃ doṣaḥ, pratipaddarśanābhāvena yadā kadācidanuṣṭhānaprasaṅgaprasaktyabhāvāt , viśeṣyānvitasyaiva viśeṣaṇasyābhyarhitatvāt
ataeva mādhavaḥkadācittadasambhave mānāntareṇāpyanuṣṭhānameva śreyo na tu
tallopo yukta ityāha !
tatra sāmānyataḥ sarvatithiṣu tithipatitvenāgnyādipūjanaṃ kāryamityuktaṃ nirṇayāmṛte vahnipurāṇe"pratipadyagnipūjā syād dvitīyāyāṃ ca vedhasaḥ
daśamyāmantakasyāpi ṣaṣṭhayāṃ pūjā guhasya ca
caturthyāṃ gaṇanādhasya gauryāstatpūrvavāsare
sarasvatyā navamyāṃ ca saptamyāṃ bhāskarasya ca
aṣṭamyāṃ ca caturdaśyāmekādaśyāṃ śivasya ca
dvādaśyāñca trayodaśyāṃ hareśca madanasya ca
śeṣādīnāṃ phaṇīśānāṃ pañcamyāṃ pūjanaṃ bhavet
parvaṇīndostithiṣvāsu pakṣadvayagatāsvapi || iti"
pūjanamityasya sarvatrānvayaḥ| pratipadātithīnāṃ trirāvṛttyā
nandādisaṃjñoktā ratnamālāyām—
“nandā ca bhadrā ca jayā ca riktā
pūrṇeti sarvāstithayaḥ kramātsyuḥ||” iti
kramāt pratipadāditithiṣu varjyāni uktāni padmapurāṇe—
“kramātkūṣmāṇḍabṛhatī taruṇīmūlakaṃ tathā
śrīphalañca kaliṅgañca phalaṃ dhātrībhavaṃ tathā
nārikelamalāṃbuṃ ca paṭolaṃ badarīphalam
carmavṛttākavallī ca śākaṃ tulasijaṃ tathā
śākānyetāni varjyāni kramātpratipadādiṣu||” iti
atha caitraśuklapratipannirṇīyate| saṃvatsarārambhe udayavyāpinī grāhyā,
“caitre māsi jagad brahmā sasarja prathame'hani
śuklapakṣe samagra tu tadā sūryodaye sati||”
iti mādhavīyabrāhmavākyāt| dinadvaye tadvyāptau pūrvā,

1.5.p1.5

sampūrṇatvāt| anyāptāvapi vṛddhavaśiṣṭhavacanāt pūrvaiva| vacanaṃ
tvagre vakṣyate
atra brahmapūjoktā madanaratne brahmapurāṇe caitraśuklapratipatkṛtyopakrame—
“tasyāmādau ca sampūjyo brahmā kamalasambhavaḥ||” iti
hemādrau viṣṇudharmottare ca—
"caitramāsasya yā śuklā prathamā pratipadbhavet
tadahni brahmaṇaḥ kṛtvā sopavāsantu pūjanam
saṃvatsaramavāpnoti saukhyāni bhṛgunandana ! |" iti
prathamā sarvatithīnāmādyā
atraiva śakādiśravaṇamuktaṃ jyotiḥśāstre bhaviṣye—
"caitre māsi mahābāho puṇyā yā pratipatparā
asyāṃ vai nimbapatrāṇi prāśya saṃśṛṇuyāttithim
śukavatsarabhūpamantriṇāṃ rasadhānyeśvarameghapatīnām
śravaṇātpaṭhanācca vai nṛṇāṃ śubhatāṃ yātyaśubhaṃ saha śriyā ||" iti
idaṃ malamāse na kāryam,
"ṣaṣṭyā tu divasairmāsaḥ kathito vādarāyaṇaiḥ
pūrvamarddhaṃ parityajya kartavyā cottare kriyā ||"
iti jyotiḥśāstre pitāmahavacanāt
sindhukārāstu mala eva vatsarārambhaḥ kārya iti niṣkarṣamāhuḥ, sa tvaniṣkarṣa eva, vācanikaniṣedhāt
iha ca vārṣikanavarātrārambha ukto mārkaṇḍeyapurāṇe—
"śaratkāle mahāpūjā kriyate yā ca vārṣikī
vasantakāle sā noktā kāryā sarvaiḥ śubhārthibhiḥ ||" iti
navarātrakṛtyaṃ śāradanavarātre vakṣyate | prapādānaṃ cātraivoktaṃ
bhaviṣye—
"atīte phālgune māsi prāpte caitramahotsave
puṇye'hni viprakathite prapādānaṃ samārabhet ||" iti
"tataścotsarjayedvidvān mantreṇānena mānavaḥ|" iti tatraivokteḥ
"prapeyaṃ sarvasāmānyā bhūtebhyaḥ pratipāditā
asyāḥ pradānāt pitarastṛpyantu hi pitāmahāḥ
anivāryaṃ jalaṃ deyaṃ tato māsacatuṣṭayam

1.5.p1.6

tripakṣaṃ vā mahārāja ! jīvānāṃ jīvanaṃ param
pratyahaṃ kārayettasyāṃ bhojanaṃ śaktito dvijān |" iti
"prapāṃ dātumaśaktena viśeṣāddharmamīpsunā
pratyahaṃ dharmaghaṭako vastrasaṃveṣṭitānanaḥ
brāhmaṇasya gṛhe deyaḥ śītāmalajalaḥ śuciḥ |" iti
"eṣa dharmaghaṭo datto brahmaviṣṇuśivātmakaḥ
asya pradānātsakalā mama santu manorathāḥ
anena vidhinā yastu dharmakumbhaṃ prayacchati
prapādānaphalaṃ so'pi prāpnotīha na saṃśayaḥ ||" iti
asyāṃ tailābhyaṅgo nityaḥ| vacanaṃ tvagre vakṣyate
jyeṣṭhaśuklapratipatprabhṛti daśamyantaṃ daśāśvamedhasnānena pāpanivṛttiruktā kāśīkhaṇḍe—
“jyeṣṭhe māsi site pakṣe prāpya pratipadaṃ tithim
daśāśvamedhike snātvā mucyate sarvapātakaiḥ
evaṃ sarvāsu tithiṣu kramātsnāyī narottamaḥ
ā śuklapakṣadaśamīṃ pratijanmāghamutsṛjet ||” iti
bhādraśuklapratipadi mahattamākhyaṃ śivavratamuktaṃ skandapurāṇe—
“māsi bhādrapade śukle pakṣe ca pratipattithau
naivedyantu pacenmaunāt ṣoḍaśa triguṇāni ca
phalāni piṣṭapakvāni dadyād viprāya ṣoḍaśa
devāya ṣoḍaśa tathā dātavyāni prayatnataḥ
bhujyante ṣoḍaśaitāni vratasya niyamāśrayāt |” iti
rudravratatvādvidaṃ pūrvaviddhāyāmeva kāryyam | taduktaṃ brahmavaivarte—
“rudravrateṣu sarveṣu karttavyā saṃmukhī tithiḥ |” iti
saṃmukhī sāyāhnav‍yāpinī,
“saṃmukhī nāma sāyāhnavyāpinī dṛśyate yadā |”
iti mādhavīyaskāndāt
āśvinakṛṣṇapratipadi mahālayaśrāddhārambhaḥ kāryyaḥ| āśvinaśuklapratipadi śarannavarātrārambha ukto hemādrau dhaumyena—
“āśvine māsi śukle tu kartavyaṃ navarātrakam
pratipadākrameṇaiva yāvacca navamī bhavet ||” iti

1.5.p1.7

atra pūrvāhnavyāpinī grāhyā,
“āśvinasya site pakṣe navarātramupoṣakaḥ
susnātastilatailena pūrvāhṇe pūjayecchivām ||”
iti devīpurāṇe tasya karmakālatokteḥ
ahnaḥ pūrvo bhāgaḥ pūrvāhnaḥ | sa ca divasasya pañcadhā vibhāgena
trimuhūrtātmako jñeyaḥ,
“muhūrtatritayaṃ prātastāvanneva tu saṃgavaḥ
madhyāhnastrimuhūrtasyādaparāhṇo'pi tādṛśaḥ
sāyāhnastrimuhūrtastu sarvakarmabahiṣkṛtaḥ ||”
iti mādhavīyavyāsokteḥ
devīpurāṇe'pi—
“prātarāvāhayeddevīṃ prātareva praveśayet
prātaḥ prātaḥśva sampūjya prātareva visarjayet ||” iti
yattu sindhukārairvacanamalekhi—
“bhāskarodayamārabhya yāvattu daśanāḍikāḥ
prātaḥkāla iti proktaḥ sthāpanāropaṇāvidhau ||”
iti viṣṇudharmoktaṃ tanmahānibandheṣvasattvād bhrāntimūlakameva | atra
yāni dvitīyā'māvāsyāyoganiṣedhakāni vākyāni tāni hemādryāṃdiṣvasatvānnirmūlāni, parasparaṃ satpratipakṣatvādanirṇāyakāni
cetyupekṣyāṇi | dinadvaye pūrvāhnakāle sattve'sattve vā nirvivādamādyeva | atrādyanāḍīṣoḍaśakaṃ tyaktvā kalaśaṃ sthāpayet,
“ādyāḥ ṣoḍaśanāḍyastu labdhvā yaḥ kurute naraḥ
kalaśasthāpanaṃ tatra hyariṣṭaṃ jāyate dhruvam ||”
iti devīpurāṇe'niṣṭaśruteriti nirṇayāmṛtakāraḥ
tadidaṃ sati sambhave jñeyam | kecittu—
“ādyāstu nāḍikāstyaktvā ṣoḍaśa dvādaśāpi vā |”
iti tatraivoktatvāt ṣoḍaśa dvādaśa vā nāḍyastyājyā ityaicchikavikalpamāhuḥ | idaṃ ca kalaśasthāpanaṃ dinaiva kāryam, na rātrau
sthāpanaṃ kāryam; “na ca kumbhābhiṣecanam” iti mātsyaniṣedhāt
sthāpane vaidhṛtyādiyoganiṣedhakāni vākyāni tānyapi nirmūlāni
atrāśaktasya trirātraikarātre ukte devīpurāṇe—

1.5.p1.8

“navarātravrate'śaktastrirātraṃ caikarātrakam
vrataṃ carati yo bhaktastasmai dāsyāmi vāñchitam ||” iti
tacca trirātraṃ saptamyādidinatraye kāryyam
taduktaṃ hemādrau dhaumyena—
“trirātraṃ vāpi karttavyaṃ saptamyādi yathākramam |” iti
ekarātraṃ tu Ashtamyāṃ kāryyam | tacca putravadgṛhasthabhinnaparamuktaṃ
kālikāpurāṇe—
“upavāsaṃ mahāṣṭamyāṃ putravānna samācaret |” iti
mahāṣṭamī—āśvinaśuklāṣṭamī caitraśuklāṣṭamī ca
atha saṃkṣepeṇa navarātrakṛtyam | tatrādau kartṛniyamā devīpurāṇe—
“kanyāsaṃsthe ravau śakra ! śuklāmārabhya nandikām
ayācī tvatha caikāśī naktāśī vātha vāgyataḥ
prātaḥsnāyī jitadvandvastrikālaṃ śivapūjakaḥ
japahomasamāyuktaḥ kanyakāṃ bhojayenmudā ||”
“śubhābhirmṛttikābhiśca pūrvaṃ kṛtvā tu vedikām
yavānnaṃ vāpayettatra godhūmaiścāpi saṃyutam
tatra saṃsthāpayetkumbhaṃ vidhinā mantrapūrvakam
sauvarṇaṃ rājataṃ vāpi tāmraṃ mṛṇmayajaṃ tu vā ||” iti
“hemarājatamṛddhāttu śailacitrārpitāpi vā
khaḍge śūle'rcitā devī sarvakāmaphalapradā ||” iti
“durgāgṛhaṃ prakartavyaṃ caturasraṃ suśobhanam
rahasyaṃ svastikādyaiśca carcitaṃ vastramaṇḍitam
tanmadhye vedikā kāryā caturasrā samā śubhā |” iti
atha pūjāprayogaḥ—
pratipadi pūrvāhṇe tilatailenābhyakto yajamānaḥ snātvā deśakālau saṅkīrtya navarātraparyantamupavāsādyanyatamaniyamopeto'haṃ

1.5.p1.9

durgāprītidvārā sarvāpacchāntipūrvakaṃ dīrghāyurvipuladhanaputrapautrādyanavacchinnasantativṛddhisthiralakṣmīkīrttilābhaśatruparājayasarvābhīṣṭasiddhyarthaṃ śāradanavarātrapratipadi vihitakalaśasthāpanadurgāpūjākumārīpūjādi kariṣya iti saṅkalpya tadādau nirvighnatā
siddhayarthaṃ gaṇapatipūjanaṃ kariṣye | prathamārembhe puṇyāhavācanamapi kāryyam | tatkṛtvā, mahīdyauriti bhūmiṃ spṛṣṭvā, oṣadhayaḥ
saṃvadanteti yavān nikṣipya, ākaleṣviti kumbhaṃ saṃsthāpya, imaṃ
me gaṅge iti jalenāpūryya, gandhadvāreāmiti gandham, yā oṣadhīriti
sarvvauṣadhīḥ, kāṇḍaditi dūrvvāḥ, aśvattheva iti pañca pallavān,
syonāpṛthivīti saptamṛdaḥ, yāḥ phalinīriti phalam, sa hi ratnānīti pañcaratnāni, hiraṇyarūpa iti hiraṇyam, yuvaṃ vastrāṇīti
vastreṇāveṣṭya, pūrṇā darvīti kalaśopari pūrṇapātraṃ nidhāya, varuṇaṃ
sampūjya, hemādipratimāyāṃ durgāṃ ṣoḍaśopacāraiḥ pūjayet | pūjāmantrastu devīpurāṇe—
“jayantī maṅgalā kālī bhadrakālī kapālinī
durgā kṣamā śivā dhātrī svāhā svadhā namo'stu te
anenaiva tu mantreṇa japahomādi kārayet |” iti
tatrādau mahākālyai namaḥ, mahālakṣmyai namaḥ, mahāsarasvatyai namaḥ,
prabhāyai namaḥ, māyāyai namaḥ, jayāyaiḥ namaḥ, viśuddhāyai namaḥ, nandinyai
namaḥ, suprabhāyai namaḥ, vijayāyai namaḥ, sarvasiddhipradāyai namaḥ,
vajranakhadaṃṣṭrāyai namaḥ| ebhistrayodaśanāmabhiḥ pīṭhapūjāṃ kṛtvā
devīṃ dhyāyet | dhyānamuktaṃ śāradāyām—
“siṃhasthā śaśiśekharā marakataprakhyā caturbhirbhujaiḥ
śaṅkhaṃ cakradhanuḥśarāṃśca dadhatī netraistribhiḥ śobhitā
āmuktāṅgadahārakaṅkaṇaraṇatkāñcī kvaṇannūpurā

1.5.p1.10

durgā durgatihāriṇī bhavatu no ratnollasatkuṇḍalā ||”
iti dhyātvā, pūrvoktamantreṇa durgāyai namaḥ—anenaivāvāhanādi
puṣpasamarpaṇāntaṃ kṛtvā aṅgapūjāṃ kuryāt
durgāyai namaḥ pādau pūjayāmi, kātyāyanyai namo gulphau pūjayāmi,
sāvitryai namo jānunī pūjayāmi, sarasvatyai namo jaṅghe pūjayāmi,
bhadrakālyai namaḥ kaṭiṃ pūjayāmi, maṅgalāyai namo nābhiṃ pūjayāmi,
śivāyai nama udaraṃ pūjayāmi, kṣamāyai namo hṛdayaṃ pūjayāmi, dhātryai
namo hastau pūjayāmi, svadhāyai namaḥ kaṇṭhaṃ pūjayāmi, mahiṣamardinyai
namo mukhaṃ pūjayāmi, nārāyaṇyai namo nāsikāṃ pūjayāmi, raudrāyai namaḥ
śrotre pūjayāmi, siṃhavāhinyai namo netre pūjayāmi, kālarātryai
namo lalāṭaṃ pūjayāmi, kumāryai namaḥ śiraḥ pūjayāmi, mahādevyai
namaḥ sarvāṅgaṃ pūjayāmi | tato dhūpādipūjāṃ samāpya, kūṣmāṇḍādivaliṃ nivedya, kumārīpūjā kāryā | taduktaṃ navarātraprakaraṇe
devīpurāṇe"na tathā tuṣyate śakra ! japahoma samādhinā
kumārīpūjanenātra yathā devī prasīdati ||” iti
skānde'pi"āyuṣyavalavṛddhyarthaṃ kumārīṃ pūjayennaraḥ |" iti
kumārīpūjāmantrastu skānde"mantrākṣaramayīṃ lakṣmīṃ mātṛṇāṃ rūpadhāriṇīm
navadurgātmikāṃ sākṣātkanyāmāvāhayāmyaham
jagatpūjye ! jagadvandye ! sarvaśaktisvarūpiṇi !
pūjāṃ gṛhāṇa kaumāri ! jaganmātarnamo'stu te
kañcukaiścāpi vastraiśca gandhapuṣpākṣatādibhiḥ
nānāvidhairbhakṣyabhojyairbhojayetpāyasādibhiḥ ||” iti
kumārīvayaḥpramāṇaṃ madanaratne skānde"ekavarṣā tu yā kanyā pūjārthe tāṃ vivarjayet
gandhapuṣpaphalādīnāṃ prītistasyā na vidyate
dvivarṣakanyāmārabhya daśavarṣāvadhi kramāt

1.5.p1.11

pūjayetsarvakāryeṣu yathāvidhyuktamārgataḥ
brāhmaṇīṃ sarvakāryeṣu arthārthe nṛpavaṃśajām
lābhārthe vaiśyavaṃśotthāṃ sutārthe śūdravaṃśajām ||” iti
apūjyakanyā uktāstatraiva—
“hīnādhikāṅgīṃ kuṣṭhīṃ ca vināśikulasambhavām
granthisphuritaśīrṇāṅgīṃ raktapūyavraṇāṅkitām
jātyandhāṃ kekarāṃ kāṇīṃ kurūpāṃ tanuromaśām
santyajedrogiṇīṃ kanyāṃ dāsīgarbhasamudbhavām ||” iti
yathoktakanyālābhe tu devīpurāṇe—
“vivāhānantaraṃ kanyāṃ kanyātvamupajāyate
tāvatsaṃpūjayetkanyāṃ yāvatpuṣpaṃ na dṛśyate ||” iti
tato devīṃ prārthayet—
“mahiṣaghni ! mahāmāye ! cāmuṇḍe ! muṇḍamālini !
dravyamārogyavijayaṃ dehi devi ! namaḥ sadā ||”
tataśca durgāgrato mantraṃ japet | taduktaṃ devīpurāṇe—
“durgāgrato japenmantramekacittaḥ samāhitaḥ |” iti
japottaraṃ caṇḍīpāṭho'pi tatraivoktaḥ—
“ekottarābhivṛddhyā tu navamīṃ yāvadeva hi
caṇḍīpāṭhaṃ yajeccaiva yājayedvā vidhānataḥ ||” iti
navarātrārambhottaraṃ sūtake prāpte viśeṣo viśvarūpanibandhe—
“āśvine śuklapakṣe tu prārabdhe navarātrake
śāve sūte samutpanne kriyā kāryā kathaṃ budhaiḥ ||”
iti praśne kṛtamuttaram—
“sūtakaṃ varttamāne ca tatrotpannaṃ yadā bhavet
devīpūjā prakarttavyā paśuyajñavidhānataḥ
sūtake pūjanaṃ proktaṃ dānaṃ caiva viśeṣataḥ
devīmuddiśya karttavyaṃ tatra doṣo na vidyate
sūtake pāraṇaṃ kuryānnavamyāṃ homapūrvakam
tadante bhojayedviprān dānaṃ dadyācca śaktitaḥ ||” iti
“astaṃ gate gurau śukre siṃhasthe vibudhādhipe
devīpūjanamuddiṣṭaṃ sthavire bālake tathā ||”
“naṣṭe śukre tathā jīve siṃhasthe ca bṛhaspatau

1.5.p1.12

kāryā caiva hi devyārcā pratyabdaṃ kuladharmataḥ ||” iti
“ādyārambhe virāmaḥ syād dvitīyādau na cintayet |”
iti samayamayūkhe viśvarūpanibandhenodāhṛtatvāt | malamāse tu
dvitīyanavarātrārambho'pi na bhavati | tathā coktaṃ viśvarūpanibandhe—
“ malamāse na karttavyaṃ navadurgātsavavratam |” iti
na ca navadurgātsavavratamityanena nūtanadurgātsavavrataṃ malamāse na
kartavyamiti vācyam, nava ca tā durgāśceti vyutpattyā navaśabdasya
saṃkhyāvācitvāt
“ navadurgātmikāṃ sākṣāt kanyāmāvāhayāmyaham |”
iti skāndāt saṃkhyāvācitvameva na nūtanavācitvam
atra cādhikāraḥ sarveṣām | taduktaṃ madanaratne bhaviṣyottare—
“pūjanīyā janairdevī sthāne sthāne pure pure
śastaiḥ pramuditairhṛṣṭairbrāhmaṇaiḥ kṣatriyairviśaiḥ
śūdrairbhaktiyutairlecchairanyaiśca bhuvi mānavaiḥ
strībhiśca kuruśārdūla ! ........... ||” iti
atra sāśvapuruṣāṇāmaśvapūjoktā tatraiva devīpurāṇe—
āśvayuka śuklapratipatsvāttiyoge śubhe dine
pūrvamuccaiḥśravā nāma prathamaṃ śriyamāvahat
tasmātsāśvairnaraistatra pūjyo'sau śraddhayā sadā
pūjanīyāśca turagā navamī yāvadeva hi
śāntiḥ svastyayanaṃ kāryaṃ tadā teṣāṃ dine dine ||” iti
asyāmeva aṣṭamyavadhi rājñāṃ lohābhisārikaṃ karma proktaṃ madanaratne
bhaviṣye—
"jayābhilāṣī nṛpatiḥ pratipatprabhṛti kramāt
lohābhisārikaṃ karma kārayed yāvadaṣṭamīm ||"
"prāgudak pravaṇe deśe patākābhiralaṅkṛte
maṇḍapaṃ kārayeddivyaṃ navasaptakaraṃ param ||"
"āgneyyāṃ kārayetkuṇḍaṃ hastamātraṃ suśobhanam
mekhalātrayasaṃyuktaṃ yonyā'śvatthadalābhayā
rājacihnāni sarvāṇi śastrāṇyastrāṇi yāni ca

1.5.p1.13

ānīya maṇḍape tāni sarvāṇyevādhivāsayet
tatastu brāhmaṇaḥ snātaḥ śuklāmbaradharaḥ śuciḥ
oṃkārapūrvakairmantraistalliṅgairjuhuyād ghṛtam
śastrāstramantrairhotavyaṃ pāyasaṃ ghṛtasaṃyutam
hutaśeṣaṃ turaṅgāṇāṃ rājānamupahārayet
lohābhisārikaṃ karma tenaitadṛṣibhiḥ smṛtam
dhṛtapalyayanānaśvānajāṃśca samalaṅkṛtān
bhrāmayennagare nityaṃ nandighoṣapuraḥsaram
pratyahaṃ nṛpatiḥ snātvā sampūjya pitṛdevatāḥ
pūjayedrājyacihnāni phalamālyavibhūṣaṇaiḥ |"
"lohanāmā'bhavatpūrvamasuraḥ sumahābalaḥ
sa devaiḥ samare kruddhairbahudhā śakalīkṛtaḥ
tadaṅgasambhavaṃ sarvaṃ lohaṃ yad dṛśyate kṣitau
tasyābhisaraṇādrājño vijayaḥ samudāhṛtaḥ ||”
“yathāmbudaśchādayati śivāyaimāṃ vasundharām
tathā chāṃdaya rājānaṃ vijayārogyavṛddhaye ||”
“śaśāṅkakarasaṃkāśatīkṣṇaḍiṇḍirapāṇḍura !
protsārayāśu duritaṃ cāmarāmaradurlabha ! ||”
“gandharvakulajātastvaṃ mā bhūyāḥ kuladūṣakaḥ
brahmaṇaḥ satyavākyena somasya varuṇasya ca
prabhāvācca hutāśasya varddhaya tvaṃ turaṅgamān
tejasā caiva sūryyasya munīnāṃ tapasā tathā
rudrasya brahmacaryeṇa pavanasya balena ca
smara tvaṃ rājaputratvaṃ kaustubhaṃ ca maṇiṃ smara
yāṃ gatiṃ brahmahā gacchenmātṛhā pitṛhā tathā
bhūmihā'nṛtavādī ca kṣatriyaśca parāṅmukhaḥ
sūryyācandramasau vāyuryāvatpaśyanti duṣkṛtam
vrajāśva ! tāṃ gatiṃ kṣipraṃ tacca pāpaṃ bhavettava
vikṛtiṃ yadi gacchethā yuddhādhvani turaṅgama !
ripūn vijitya samare saha bhartrā sukhī bhava ||”
atha dhvajasya—
“śakraketo ! mahāvīryya ! śyāmavarṇārcayāmyaham
patrirāja ! namaste'stu tathā nārāyaṇadhvaja !

1.5.p1.14

kāśyapeyāruṇabhrātarnāgāre ! viṣṇuvāhana !
aprameya ! durādharṣa ! raṇe devārisūdana !
garunmanmārutagatistvayi sannihito yataḥ
sāśvavarmā''yudhān yodhān rakṣa tvaṃ ca ripūn daha ||”
atha patākāyāḥ—
“hutabhugvasavo rudrā vāyuḥ somo maharṣayaḥ
nāgakinnaragandharvayakṣabhūtagaṇagrahāḥ
prathamastu sahādityairbhūteśo mātṛbhiḥ saha
śakraḥ senāpatiḥ skando varuṇaścāśritastvayi
pradahantu ripūn sarvān rājā vijayamṛcchatu
yāni prayuktānyaribhirāyudhāni samantataḥ
patantūpari śatrūṇāṃ hatāni tava tejasā
hiraṇyakaśiporyuddhe yuddhe devāsure tathā
kālanemivadhe yadvad yadvat tripuraghātane
śobhito'si tathaivādya śobhayāsmāṃśca saṃsmara
nīlaśvetānimān dṛṣṭvā naśyantvāśu nṛpārayaḥ
vyādhibhirvividhairghoraiḥ śastraiśca yudhi nirjitāḥ
pūtanā revatī nāmnā kālarātriśca yā mṛtā
daha cāśu ripūn sarvān patāke ! tvamathārcitā ||”
atha hastinaḥ—
“kumudairāvaṇau padmaḥ puṣpadanto'tha vāmanaḥ
supratīko'ñjano nīla ete'ṣṭau devayonayaḥ
teṣāṃ putrāśca pautrāśca vanānyaṣṭau samāśritāḥ
mando bhadro mṛgaścaiva gajaḥ saṃkīrṇa eva ca
vane vane prasūtāste smara yoniṃ mahāgaja !
pāntu tvāṃ vasavo rudrā ādityā samarudgaṇāḥ
bhartāraṃ rakṣa nāgendra ! svāmivatpratipālyatām
avāmuhi jayaṃ yuddhe gamane svastinā vraja
śrīste somād balaṃ viṣṇostejaḥ sūryājjayo'nilāt
sthairyaṃ merorjayaṃ rudrādyaśo devātpurandarāt
yuddhe rakṣantu nāgāstvāṃ diśaśca saha daivataiḥ
aśvinau saha gandharvaiḥ pāntu tvāṃ sarvataḥ sadā ||”
atha khaḍgasya—
“asirviśanasaḥ khaḍgastīkṣṇadhāro durāsadaḥ

1.5.p1.15

śrīgarbho vijayaścaiva dharmadhārastathaiva ca
etāni nava nāmāni svayamuktāni vedhasā
nakṣatraṃ kṛttikā te tu gururdevo maheśvaraḥ
rohiṇyaśca śarīraṃ te daivataṃ ca janārdanaḥ
pitā pitāmaho devastvaṃ māṃ pālaya sarvadā
nīlajīmūtasaṃkāśastīkṣṇadaṃṣṭraḥ kṛśodaraḥ
bhāvaśuddho'marṣaṇaśca atitejāstathaiva ca
iyaṃ yena dhṛtā kṣoṇī hataśca mahiṣāsuraḥ
tīkṣṇadhārāya śuddhāya tasmai khaḍgāya te namaḥ ||”
“sarvāyudhānāṃ prathamaṃ nirmitāsi pinākinā
śūlāyudhādviniṣkṛṣya kṛtvā muṣṭigrahaṃ śubham
caṇḍikāyāḥ pradattāsi sarvaduṣṭanibarhiṇī
tayā vistāritā cādidevānāṃ pratipāditā
sarvasattvāṅgabhūtāni sarvā'śubhanibarhiṇī
kṣurike ! rakṣa māṃ nityaṃ śāntiṃ yaccha namo'stu te ||”
“rakṣāṅgāni gajān rakṣa rakṣa vājidhanāni ca
mama dehaṃ sadā rakṣa kaṭāraka ! namo'stu te ||”
“sarvāyudhamahāmātra ! sarvadevārisūdana !
cāpa ! māṃ samare rakṣa sākaṃ śaravarairiha
dhṛtaḥ kṛṣṇena rakṣārthaṃ saṃhārāya hareṇa ca
trayīmūrtigataṃ deva ! dhanūratnaṃ namāmyaham ||”
“prāsa ! pātaya śatrūṃstvamanayā nākamāyayā
gṛhāṇa jīvitaṃ teṣāṃ mama sainyañca rakṣẏatām ||”
“śarmapradastvaṃ samare varma ! sainye yaśodyame
rakṣa māṃ rakṣaṇīyo'haṃ tāpaneya ! namo'stu te ||”
“protsāraṇāya duṣṭānāṃ sādhusaṃrakṣaṇāya ca
brahmaṇā nirmitaścāsi vyavahāraprasiddhaye
yaśo dehi sukhaṃ dehi jayado bhava bhūpateḥ
tāḍayasva ripūn sarvān hemadaṇḍa ! namo'stu te ||”
“dundubhe ! tvaṃ sapatnānāṃ ghoṣairhṛdayakarṣaṇaḥ
bhava bhūmipasainyānāṃ tathā vijayavarddhanaḥ
yathā jīmūtaghoṣeṇa prahṛṣyanti ca barhiṇaḥ

1.5.p1.16

tathāstu tava śabdena harṣo'smākaṃ mudāvahaḥ
yathā jīmūtaśabdena strīṇāṃ trāso'bhijāyate
tathā tava ca śabdena trasyantvasmaddviṣo raṇe ||”
atha śaṅkhasya—
“puṇyastvaṃ śaṅkha ! puṇyānāṃ maṅgalānāñca maṅgalam
viṣṇunā vidhṛto nityamataḥ śāntiprado bhava ||”
atha siṃhāsanasya—
“vijayo jayado jetā ripughātī bhayaṅkaraḥ
duḥsaho dharmadaḥ śāntaḥ sarvāriṣṭavināśanaḥ
namaste sarvatobhadra ! bhadrado bhava bhūpateḥ
trailokyajayasarvasva ! siṃhāsana ! namostu te ||”
iti pūjāmantrāḥ | iyameva dauhitrapratipad | asyāṃ mātāmahaśrāddhaṃ
kāryam | taduktaṃ hemādrau—
“jātamātro'pi dauhitro vidyamāne'pi mātule
kuryānmātāmahaśrāddhaṃ pratipadyāśvine site ||” iti
atha kārtikaśuklapratipat pūrvaviddhā grāhyā—
“pūrvaviddhā prakartavyā śivarātrirbalerdinam |” iti bṛhadyamokteḥ
atrāpi tailābhyaṅga āvaśyaka ityuktaṃ vṛddhavasiṣṭhena—
“vatsarādau vasantādau balirājye tathaiva ca
tailābhyaṅgamakurvāṇo narakaṃ pratipadyate ||” iti
iyaṃ cābhyaṅge sūryodayavyāpinī grāhyā | taduktaṃ jyotirnibandhe—
“nandāyāmudaye'bhyaṅgaṃ kṛtvā nīrājanaṃ tataḥ
suveśaḥ san kathāgītairdānaiśca divasaṃ nayet ||”
hemādrau balipratipadyupakrame“tasmād dyūtaṃ prakarttavyaṃ prabhāte tatra mānavaiḥ
tasmin dyūte jayo yasya tasya saṃvatsaraṃ jayaḥ
parājayo viruddhaścellābhanāśakaro bhavet
dayitābhiśca sahitairneyā sā ca bhavenniśā ||” iti
atra kṛtyāntaraṃ hemādrau bhaviṣye“prātargovarddhanaḥ pūjyo dyūtaṃ cāpi samācaret
pūjanīyāstathā gāvastyājye vāhanadohane ||”

1.5.p1.17

parvatagavoḥ pūjāmantrau tatraiva“govarddhana ! dharādhāra ! gokulatrāṇakāraka !
vahubāhukṛtacchāya ! gavāṃ koṭiprado bhava ||”
“lakṣmīryā lokapālānāṃ dhenurūpeṇa saṃsthitā
ghṛtaṃ vahati yajñārthe mama pāpaṃ vyapohatu ||”
atra rātrau balipūjā kāryetyuktaṃ hemādrau bhaviṣye“kṛttvaitatsarvameveha rātrau daityapatiṃ balim
gṛhasya madhye śālāyāṃ viśālāyāṃ tato'rcayet
lokaścāpi gṛhasyāntaḥ śayyāyāṃ śuklataṇḍulaiḥ
saṃsthāpya balirājaṃ tu phalaiḥ puṣpaiśca pūjayet ||”
pūjāmantraḥ pādme“balirāja ! namastubhyaṃ daityadānavavandita !
īśaśatro'marārāte ! viṣṇusānnidhyado bhava ||” iti
caitrakṛṣṇapratipadi śvapacasparśo holikāvibhūtivandanaṃ cūtakusumaprāśanaṃ ca kāryamityuktaṃ bhaviṣyottare—
“caitre māsi mahābāho ! puṇyā pratipadā parā
yastasyāṃ śvapacaṃ spṛṣṭvā snānaṃ kuryād dvijottamaḥ
na tasya duritaṃ kiñcinnādhayo vyādhayo nṛpa ! ||”
tathā—“pravṛtte madhumāse tu pratipatsu vibhūtaye
kṛtvā cāvaśyakauryāṇi santarpya pitṛdevatāḥ
vandayeddholikābhūtiṃ sarvaduḥkhopaśāntaye ||”
vibhūtivandane mantraḥ—
“vanditāsi surendreṇa vanditā śaṅkareṇa ca
atastvaṃ pāhi no devi ! vibhūte ! bhūtidā bhava ||” iti
purāṇasamuccaye—
“vṛtte tuṣārasamaye sitapañcadaśyāṃ
prātarvasantasamaye samupasthite ca
saṃprāśya cūtakusumaṃ saha candanena
satyaṃ hi pārtha ! puruṣo'tha samāṃ sukhī syāt”
samāmiti “kālādhvanoratyantasaṃyoge” iti dvitīyā
kusumaprāśane mantraḥ—
“dūtamagryaṃ vasantasya mākanda ! kusumaṃ tava
sacandanaṃ pibāmyadya sarvakāryārthasiddhaye ||” iti
idaṃ ca pūrvaviddhāyāmeva kāryam—

1.5.p1.18

“vatsarādau vasantādau balirājye tathaiva ca
pūrvaviddhaiva kartavyā pratipatsarvadā budhaiḥ ||”
iti vṛddhavasiṣṭhavākyāt | atra vedhamāha paiṭhīnasiḥ—
“pakṣadvaye'pi tithayastithiṃ pūrvā tathottarām
tribhirmuhūrttairvidhyanti sāmānyo'yaṃ vidhiḥ smṛtaḥ ||” iti
udayānantaraṃ sthitā trimuhūrttā pūrvatithiruttaratithiṃ vidhyati
astamayāt prāksthitā trimuhūrtottaratithiḥ pūrvatithiṃ vidhyatīti
sāmānyato vedha ityarthaḥ | hemādryādiṣu tu—
“udite daivataṃ bhānau pitryaṃ cāstamite ravau
dvimuhūrtaṃ trirahvaśca sā tithirhavyakavyayoḥ ||”
iti viṣṇudharmottarād dvimuhūrtto'pyukto vedhaḥ | asyārthaḥ—
bhānāvudite sati yad dvimuhūrttaṃ muhūrttadvayaṃ tad daivataṃ devakarmayogyam, evaṃ ravāvastamite'stāsanne sati astamayātpūrvaṃ yadahnaḥ
sambandhi trimuhūrtaṃ muhūrttatrayaṃ tat pitryaṃ pitṛkarmayogyam, tasmāt
tadvartinī tithirhavyakavyayorgrāhyetyarthaḥ | vastutastu—
“dvimuhūrttā na kartavyā yā tithiḥ kṣayagāminī
dvimuhūrttāpi kartavyā yā tithirvṛddhigāminī ||”

Linked texts (16)