Manava Dharmashastra 1.1
Manuṭīkā 1.1
- Language
- Sanskrit
1.1.1
svecchāgṛhītaśarīrāya prajāpataye'parimitatejase praṇamya manvabhihitānnānāprakārāndharmāndiṣṭārthakartavyatārūpāniṣṭāniṣṭaprā ptiparihāraprayojanasyavedamūlatvasyaiṣāmiṣyamāṇatvānnityānkathayiṣyāmi | adharmāṇāṃvakṣyamāṇāṃ apīha pṛthagapratijñānanninditakarmābhyāsen patitye sati dharmānuṣṭhānānadhikārāpatterdharmapratijñāyāmevāntarbhāvānmanunāmamaharṣirūśeṣavedārthādvijñānena māptamanusaṃjñaāgamaparaṃparayā sakalavidvajjanakaṇaṃgocarībhūtasargasthitipralayakaraṇādhikataḥ | svayaṃbhuvaiti kriyāgrahaṇamapika rtavyamitisaṃpradānatvecaturthī || vedārthopanibaṃdhakatvenacchandastulyatvātsmṛtīnāṃduṣṭā kvacidatra chāndasī rūpasiddhiḥ || [ 1 ] manumiti | taṃmanumekāgramāsīnaṃ avikṣiptacittaṃsthitaṃābhimukhyenādarato gatvā maharṣayo'ṇimādiguṇayogān mahāntaṛgvyajuḥ sāmadarśanānmaharṣayoyathānyāyaśāstroktamaryādānatikrameṇa prakarṣeṇa pūjayitvedaṃsamanantaravakṣyamāṇaṃvākyamuktavantaḥ | bhagavanniti | sahi sarvaiśvaryopetaḥ sarveṣāṃvarṇānāṃbrāhmaṇādīnāṃśūdraparyantānāṃnoktāṃka eva dvijātīnāṃtathā brāhmaṇakṣatriyā disaṃkarajātānāṃ anulomapratilomānāṃyāvattūktasaṃrūtvā ānupūrvyānniṣekādikrameṇa dharmānsmākaṃvaktuṃyogyobhavasi | 3 || saiti | samanuraparimitatejāmaharṣibhirmahātmabhiḥparārthakāribhiḥ | ataeva teṣāṃmaharṣīṇāmapi satāṃdharmapraśnāṃstena prakāreṇa abhigamanapūrvakaṃsamyakpūjāpūrvakaṃca pṛṣṭaḥ abhyarcayitvā tān pratyevamuktavān śrūyatāmiti |
1.1.2
4 || āsīditi | jagadutpattisthitimalayānāṃdharmādharmanimittakatvāt tatpratipādanārthatvenedaṃśāstraṃmahāprayojanatayā yatnatodhigantavyamityetadarthaṃjagadutpādakaprakaraṇamārabhyate | tatra prāgbhāvinīṃtāvadavasthāsanena ślokenāha idaṃjagatsṛṣṭeḥprāk tamaivābhūt | yataḥ kāryātmanā sarvasya tadānīṃ vinaṣṭatvātpratyakṣeṇa na jñātmalakṣaṇamavidyamānaliṅgatayānanumeyaṃpratyakṣapūrvakatvāt anumānādīnāṃ tadasaṃbhave teṣāmapyabhāvāt | apratarkyamanaupamyaṃtayāpi gauriva gavayaitica tarkayitumaśakyamavijñeyamarthāpattyāpi jīvatodevadattasya gṛhādarśanena bahirbhāvavadevaṃ tarhyabhāvaeva prāptaityataāha | prasuptamivetyāgamādevarūpatāsya jñāyataiti yathāsuṣuptāvasthāyāmuparatendriyamanovyāpāraḥ ātmā bhavatyevaṃsakalakāryapratyastamaye tadānīṃsamantāt jagadāsīditi svamadarśanarahitā hi nidrāvasthāsuṣuptiḥ | 5|| tataiti pūrvoktāvasthānantaraṃsvecchācikīrṣitaśarīraparigrahaātmāvyaktaḥ pratyakṣādyagocaro'pyanaikagamyatvādutpādayannaganmahābhūtāni pṛthivyādīni ādiyahaṇāt anyānyapi mahadādīni tattvāni vṛttaṃprāmamojaḥ sṛṣṭisāmarthyeyenāsauprakāśo babhūva śarīragrahaṇaṃkṛtavān | tamonudaḥ pralayasya dhvaṃsakaḥ | 6 || yosāviti | yosāvātmātīndriyeṇa manasā grahītumaśakyaḥ | bhāvāt | sanātanonityaḥ | sarvabhūtamayaḥ sarvasyatatprabhavatvāt acintyovilakṣaṇaśaktitvāt | rajagrāha | 7 || so'ti | saātmā nānāprakārāḥ prajāḥ sraṣṭumicchannātmagṛhītaśarīrān dhyārebhyaḥ prāk sṛṣṭavān | tāsu ca vīryatvaśaktiṃ nikṣiptavān |
1.1.3
8 || taditi | tadvīryaṃkāñcanajanateṣavā||dityasamadīpti | tasmiṃśca jātavānātmecchayā hiraṇyagarbhaḥ | sarvalokotpādayitā pitāmahaiti vā saṃjñā tasya | 9 || āpaiti | āponārāśabdena kathitāyasmāttāstasya puruṣasyātmākhyasyoktena prakāreṇāpatyānitā āpoyasmādātmanaḥpūrvamayanamādyaāśrayaḥ etyasminnityayanamiti kṛtvā tenāsau nārāyaṇaḥsmṛtaḥ | ityevaṃpūrvauktadāḍharyāyaita ttvannāmanirvacanam | narāyaṇaevanārāyaṇaityanyeṣāmapi dṛśyataitidīrgheṇa | 10 || yaditi | yattadātmākhyamuktaṃvakṣyamāṇa nītyā sarvasya kāraṇaṃvedāntoktayuktyāgamagamyatvātsatsvabhāvaṃpratyakṣādyagocaratvādasatsvabhāvamiva tenotpāditaḥ sapuruṣastatratatra brahmaśabdena saṃkīrtyate| 11||tasminniti| pūrvokte aṇḍe satrahmā yadṛcchayā saṃvatsaramāsitvātmana ātmagatena dhyānenaiva tadaṇḍaṃ dvikhaṇḍaṃkṛtavān | 12 || tābhyāmiti | tābhyāmaṇḍakapālābhyāṃ satrahmaikena divaṃ apareṇa ca bhūmiṃ nirmitavān | tayośca madhye ākāśaṃdiśaścāntarāladigbhiḥ sahāṣṭāvapāṃsthānaṃca sthiraṃsamudrākhyaṃnirmame | etacca tattvairmahadādibhirnirmitavān |
1.1.4
13|| tattvevamevetyetaddarśayitumāha udbarhati| prajāpatiśarīrādeva tattvasṛṣṭiriti vendānadarśanamatonehāprastutā | śabdārthībhūtaṃpradhānamātmaśabdenocyate| tathāca||etasmājjāyate prāṇomanaḥ sarvendriyāṇi ca| khaṃvāyurjyotirāpaśca pṛthvī viśvasya dhāriṇī|| ityevamādinopanipatsu parikalpitabhedāvasthānādātmanaiṃḍaṃsarvaṃkalpitarūpaṃjāyataityuktam satrahvoddhṛtavānātmanaeva śarīrātmano nityānumeyatvādasadātmakabhiva yugapajjñānānupapattiliṅgena tatsattāvagateḥsadasadātmakaṃmanasaḥ pūrvaṃ ahaṅkārākhyaṃtattvamabhimantāramahmiti abhimānākhyaṃtatkāryayuktaṃsvakāryakaraṇasamarthamuddhṛtavān | 14 || mahāntamiti | ahaṅkārātpūrvamahadākhyaṃtattvamātmanautpannatvāduddhṛtavān yānyuktāni tāni ca sattvarajastamaāravyaguṇatrayayuktāni tathāśabdasparśarūpagandhānāṃvijñānajanakāni śanairvedāntoktakrameṇa śrotratvakcakṣurjivhānāsikākhyāni buddhīndriyāṇi ca śabdātpāyūpasthahastapādavāgākhyāni ca karmendriyāṇi indriyatvādviṣayāṇāṃgrahītūni ityukte viṣayasṛṣṭirapyarthāduktaiva | 15 || teṣāmiti | teṣāṃṣaṇṇāṃpūrvaprayuktānāṃmahataḥ śabdāditanmātrāṇāṃcā mitaujasāmanaṃtakāryanirvartanenātivīryavatāṃ ye sūkṣmāavayavāstānātmamātrātvāṃdhikārabhāgeṣu yojayitvā sarvāṇi bhūtāni manuṣyādīni nirmitavān |
1.1.5
16|| yanmūrtyaṃrvayaṃvāiti| yasmānmūrtisaṃpādakāḥ ākāranivartakāḥsūkṣmāstanmātrāahaṃkārākhyāavayavāstasyātmanovikalpanteyasya saṃbaṃdhena imāni vakṣyamāṇā ni bhūtānyāśrayanti kāryatvena | tasmāttasyātmanoyāmūrtiḥ svabhāvastāmevapariṇatāṃśaroramiti laukikābruvantītyevaśarīranirvacanamuktakramotpattidāḍharyārthaṃ | 17 || tadviti | tadbrahmatanmātrāahaṃkārāvasthamanantaraṃmahābhūtānyākāśādīni āviśanti | tanmātrebhyautpadyante sahakarmabhiḥ | yathākramaṃdhāraṇasaṃgrahapākacaraṇātsāvakāśadānākhyaistatkāryairmanaścāvayavaiḥ śubhāśubhasaṃkalpaiḥ sūkṣmairbahirradṛśyatvābhāvāt | sarvabhūtakacchubhāśubhasaṅkalpaprabhavakarmanimittatvāt jagataḥ avyayamavināśyāviśantyatyahaṃkārātasyotpatteḥ | 18 || teṣāmiti | puruṣaprakṛtatvāttanmātrā haṃkārāṇāṃpūrvatarapūrvataraprastutatvācca mahataevaṃteṣāṃ samānāṃpuruṣotpannatvātpuruṣāṇāṃ sūkṣmābhyomūrtimātrābhyaḥ śarīrasaṃpādakebhyobhāgebhyaḥ idaṃjagannaśvaraṃ saṃbhavatyavyayādanaśvarādyadyatkāryaṃtattadasthiraṃ | yadyadutpattikāraṇaṃtattatkāryāpekṣayāsthiramityetatpratipādanārthaḥ śeṣo'nuvādaḥ | 19 || ādyasyeti | eṣāṃpūrvataraślokaprastutānāṃbhūtānāṃmadhyādādyasyādyasyākāśādeḥ saṃvandhinaṃśabdādikaṃparaḥparovāyvādirguṇahā-
1.1.6
ttiākāśādiguṇatvaṃśabdādīnāṃvakṣyate | tathā ākāśādiśca kramaśaḥevamākāśādvirajaṃ anyeṣāṃhvaiguṇyaprā[pya...?] eṣāṃyoyoyāvatithaḥ yoyāvatāṃpūraṇodvitīyādiḥ satāvadguṇodviguṇastriguṇaityevamādirmanvādibhiḥ smṛtaḥ ||2[?] [ityeta-] tsaṃbrahmā sarveṣāṃnāmāni brāhmaṇaityevamādīni karmāṇi cādhyayanādīni pṛthakpṛthak yasya yānyevapūrvakal[pe vartante taddarśa-] manudvavat prākkalpādhītapratibhātavedaśabdebhyaeva sṛṣṭyādau nirmitavān laukikīśca vyavasthāḥpṛthagiti| 21||[yajñārthaṃ tadaṅga-] karmāṅgabhūtānāṃdevānāṃ prāṇavatāmindrādīnāṃ yatoaprāṇāapi yakṣādayodevāḥsanti | sādhyānāṃdevagaṇānāṃdevaviśeṣāṇāṃsamūhaṃ jyotiṣṭomādikaṃca kalpāntarepyanuṣṭhānānnityaṃsṛṣṭavān | sādhyagaṇasya sūkṣmatvāt pṛthaṅgirdeśaḥ | 22|| agnivāyuravibhyaiti | ṛgyajuḥsāmākhyaṃyajñatrayaṃsanātanaṃnityamapi sūkṣmādau daivyā śaktyāgnivāyuravibhyaāruṣṭavān | yajñasiddhayarthaṃ āgamakatvācca nātiśakyametat | tathāca ṛgvedaevāgnerajāyatetyādibrāhmaṇam | 23 || kālamiti | ādityādigatipratibandhapravṛttimān kālaḥ | kālavibhaktayomāsādyāḥ nakṣatrāṇi aśvayuk prabhṛtīni | grahāarkādayaḥ | nadīsamudraparvatasamaviṣamasthānānica | atrasasarjetivakṣyamāṇakriyā| 24||tapaiti ratiśtretonnivṛttiḥ | imā vakṣyamāṇādaivādikāḥ prajāutpādayitumicchunnimāmetatślokoktāṃpūrvapaṭhitāṃcasṛṣṭikṛtavān|
1.1.7
25||karmaṇāmiti | ayaṃdharmo'tastatsādhakadaunādikartavyaṃ | ayaṃpunaradharmo' tastatsaṃpādakaṃcauryādi nakāryamiti | evaṃdānacauryādikarmaṇāṃvibhāgāya dharmādharmau pṛthakpṛthak kṛtavān | dharmādharmaphalabhūtaiśca dvandvaiḥ parasparaviruddhaiḥ putrotpattivināśādibhiḥsukhaduḥkhairādiśabdātkṣutsauhityādibhiścemāḥ prajāyojitavān | 26|| aṇvyaiti | pañcānāṃ tanmātrāṇāṃyāḥ sūkṣmamātrā bhāgavināśinyovipariṇāmitvāttābhiḥ sahoktavakṣyamāṇamidamutpadyate | krameṇa sarvatra tāsāmanusṛtatvāt | tattvairvineva samanantarokttavakṣyamāṇāsṛṣṭirityetadbhrāntinirākaraṇāya punastattvodbhavatvaṃsṛṣṭimadhye smārayati | 27 || yamiti| yaṃjātiviśeṣaṃsiṃhādikaṃ yasminkarmaṇi dviradmāraṇādau prajāpatiḥ sṛṣṭyādau niyuktavān | sajātiviśeṣaḥ prathamasṛṣṭyuttarakālamapi svārjitakarmavaśena yadāyadā sṛjyamānobhavati tadātadā tadeva dviradamāraṇādi svayameva bhajate | nabhūyaḥ prajāpatiniyogamapekṣate | jātidharmatvena prajāpatinā tasya kṛtatvāt |
1.1.8
28|| etatprapaṃcārthamāha hiṃstrāṃhistreiti | hiṃsraṃkarmavyāghrādeḥ | ahiṃsraṃrurumṛgateḥ | mṛdu dayopetaṃbrāhmaṇādeḥ | krūraṃ kṣatriyādeḥ | dharmoyathākākādeḥ parāpatyapoṣaṇādiḥ yadyapinatatastasyadharmobhavati paropakāratvāddharmatvamupacaryate | adharmoyathābakādeḥ | etadapipūrvavadupacāratovañcanāparatvāducyate | ṛtaṃdevānāmanṛtaṃmanuṣyāṇāṃ | taduktaṃ satyāvācodevāanṛtaṃvaimanuṣyāiti | yadyapi dharmādharmagrahaṇena etatsarvaṃgataṃtathāpi svarūpabhedāvalaṃbanaṃ pṛthakpṛthakdvaṃdvaṃtobhidhānam | teṣāmanyaddevakarma yasya prajāpatiradadāt dattavān sṛṣṭyādau tattadeva sṛṣṭyuttarakālepyasau jāyamānaḥsvayameva bhajate | yathā karmasṛṣṭaṃsthāvarajaṃgamamiti vakṣyatyataḥ prākkalpā rjitakarmavaśena yadyasya so'dadaditi draṣṭavyam | 29 || tatravadṛṣṭāntamāha yatheti | yathā vasantādayaḥ svāvasare svayameva svāni karmāṇi cinhabhūtāni kurvanti tadvatkarmāṇi hiṃsādīni prāṇinaḥ | 30 || lokānāmiti | adyauprāste tivakṣyamāṇanyāyena pṛthivyādilokabāhulyārthaṃmukhādibhyoyathākramaṃ brāhmaṇādyān daivyā śaktyā nirmitavān | tathāca brāhmaṇosyamukhamāsīdityādiliṅgama| 31||dvidheti | sabrahmā śarīraṃddhibhāgaṃkṛtvā ekenārdhena pumāntsaṃpanno'pareṇa strī satasyāśvasakāśādvirājāravyaṃpuruṣaṃsṛṣṭavān | 32 || tapaiti | sonanantarokkovirāṭ tapaḥ kṛtvā yaṃsvayaṃsṛṣṭavāṃstaṃmāṃjñānīta etasyasarvasyotpādayitāraṃ he dvijaśreṣṭhatamāḥ| 33 || ahamiti | ahaṃprajāḥ sraṣṭumicchaṃstapaḥ suduścaraṃkṛtvā prajāpatīn maharṣīndaśa prathamataruḥ sṛṣṭavān | 34 || āha tāṃśca marīcimiti |
1.1.9
35 || etaiti | etedaśabahutejaskāḥsaptā nyānamanūn ・・・devāndevanikāyān maharṣīṃścāparimitatejaskāṃsteṣāṃ sarveṣāmaṃnūnāṃ manvantare ekaikasya sargādhikāraḥ || ・・・ḥpiśācāṃśceti| yakṣā vaiśravaṇāmātyāḥ | rakṣāṃsi rāvaṇādīni | piśācāmarubhūmyādivāsinaḥ prāṇivi・・・dhrasenādayaḥ | apsarasomenakādyāḥ | asurāvirocanādayaḥ | nāgāstakṣakādyāḥ | sarpāahayaḥ | suparṇā・・・somapādonaṃ svasthānasamūhānasṛjat itivartate evamuttaratrāpi | 37 || vidyutaiti | rohitaṃśakrotpātaitiprasiddham | nānāparṇadhanurūpamindradhanuḥ | ulkā reṣākāramantarikṣātpatanjyotiraḥ kadācidrātraudṛśyate | nirghātaḥ kṣityantargatautpātadhvaniḥ | ketavodaṇḍādyākārāṇijyotīṃṣi | anyānyapi jyotīṃṣi ulkṛṣṭāpakṛṣṭāni | 38 || kinnarāniti | kinnarākiṃcinnaraśarīrāaśvamukhāḥ anye tuviparītāḥ | vihaṃgamāḥ pakṣiṇaḥ | paśavogavādyāḥ | manuṣyāṇāṃpaśutvepi prādhānyāt pṛthakgrahaṇaṃ | vyālāḥ siṃhādyāuttarādharadantayuktāḥ | 39 || kṛmikīṭapataṅgāniti | kṛmayobhūmiśaraṇāḥ| kīṭāḥ kṛmibhyaḥ kiṃcitsthūlāḥ | pataṅgāḥ śalabhāḥ | sthāvaraṃvṛkṣavanaspatyādibhedena nānāprakāram | 40 || evamiti | anenaprakāreṇatairmunabhirmadājñayā sṛjyamānaprāṇigatakarmānurūpeṇeṃdaṃtapovalātsṛṣṭam |
1.1.10
41 || yeṣāmiti | yeṣāṃbhūtānāṃyathārūpaṃkarma tattathaiva iha śāstre kīrtitameva | yuṣmāka̍yetonāmanirdeśāddevedevatādyotanāt dyutisthānāhyodevatāḥ yakṣaṇādyakṣā ityevamādikarmapratipattiḥ | idānīṃyena karmasaṃbandhena jāyantetaṃvakṣyāmītikecit | athavā yeṣāṃyādṛśaṃkarmehasaṃsāre'sminpūrverapi kathitaṃ yathauṣadhyaḥ phalapākāntā ityevamādi tattathābhidhāsyāmi yathākramayogaṃceti | 42 || paśavaiti | jarāyurgarbhasaṃpātastatrādau saṃbhavanti | tatastanmuktājāyante | 43 || aṇḍajāiti | aṇḍaādau saṃbhavanti tatojāyante | nakraḥ śiśumārākhyaḥ prāṇī | kacchapaḥ kūrmaḥ | sthalajāni kṛkalāsādīni | audakāni ca śaṅkhādīni | 44 || svedajamiti | svedaḥ pārthivadravyāṇāṃtāpenāntaḥkledaḥ | anyadapi ca yaddaṃśamaśakādisadṛśaṃ pipīlikādi tat yūkāmatkuṇāḥ svedādevajāyante | 45 || udbhijjāstaravaiti | ūrdhvaṃbhuvaṃ bhitvā vṛkṣājāyante tetukecidvījādeva jāyante | anyetu bījātkāṇḍācca śākhairbahirbhūmoropitāvṛkṣībhavanti | adhunā yeṣāṃtu yādṛśaṃkarmeti yaduktaṃ taddarśayati | oṣadhyaiti | oṣadhīnāṃvrīhyādikānāṃphalapākenaivāntastenatāḥ śuṣyanti | bahuṃpuṣpaphalaṃupāgacchanti | bahunā saṃyuktābhavanti | 46 || apuṣpāiti | vanaspatīnāṃpuṣpamantareṇaiva phalāni bhavanti | vṛkṣāḥ punaḥ puṣpaphalenobhayenāpi yuktāḥ bhavanti | 47 || gucchagulmamiti | mūlataeva yeṣāṃlatāvṛṃdaṃbhavati | natu prakāṇḍāni te gucchāḥ mallikādyāḥ gulmāstvaspaṣṭahrasvaprāyalatātatmakāḥ aprakāṇḍāḥ puṣpakādyāḥ | tṛṇajātayodūrvādyāḥ pratānāstaṃnturūpāḥ | trapusālāṃbuprabhṛtayaḥ valyonnatatyogūḍūcyādyāḥ |
1.1.11
48 || tamaseti | satvarajastamaākhyāguṇāḥ tatraite vṛkṣādayaḥ padārthāvividhaduḥkhotpādanarūpeṇa prāgjanmārjitaduṣṭakarmahetunā tamasā vyāptābhavanti | yadyapi sarvaeva kaścidantaraiva cetayante tathāpyete saṃjñākāryasyāvyavahārārhabahirbhāvādantaḥsaṃjñāucyante | sattvarajolaiśasyāpisadbhāvātsukhaduḥkhānvitāḥ api bhavanti | 49 || etadantāiti | sthāvarāvasānāḥ brahmapradhānāḥ saṃsārotpattayo nityaṃghorebhīṣaṇe'smin bhūtānāṃkṣetrajñānāṃsaṃsāre bahuśaḥ śarīrādānatyāgalakṣaṇāḥ sarvadā naśvarāuktāḥ | 50 || evaṃ sṛṣṭiṃpradarśya idānīṃpralayaṃdarśayitumāha sarvamevamiti | anena prakāreṇedaṃmāṃca sṛṣṭvā saprajāpatiḥ acintyaśaktiḥ punaḥ ātmanyevāntardhānaṃkṛtavān | śarīratyāgena sṛṣṭikāle pralayakālena vināśayan prāṇināṃkarmavaśataḥsvecchayāca punaḥpunaḥ sargasaṃhārau karotītyarthaḥ | 51 || yadā sade- vaiti | yadā saprajāpatiricchati tadedaṃjagadutpatyavasthitīkaroti | yadā tu necchati śāntātmopasaṃhṛtaiśvaryya daṃpalīyate antarālapralayastadā bhavati | yathā śarīre yadā kṣetrajñojāgartti tadā paśupakṣisarīsṛpātmakaṃjagata vyāpriyamāṇaṃ bhavati | yadā svapiti tadā niśceṣṭamiti jāgratsvapnasuṣuptyākhyāātmavṛttayotraprajāpatikṛtānāṃ jāgratsvamasuṣuptānāmidaṃdarśanentarālapralayamāha pralayakāraṇabhūtānāṃdṛṣṭāntatvenopapatteḥ | 52 || pūrvvoktamevaspaṣṭayitumāha tasminsvapaṃtituravarūpe tasminnivṛttisthe svasthaupasaṃhṛtavyāpāramanaske karmākṣamaśarīrāḥ śarīriṇaḥ kṣetrajñāḥsvakarmmabhyaḥ śarīragrahaṇādibhyo nivarttante | manaśca sarvendriyarahitannirvyāpāraṃbhavati |
1.1.12
53 || idānīṃmahāpralayamāha yugapaditi | tulyakālameva punaryyasminkāle tasminparameśvare sarvabhūtāni malīyante tasminneva kāle ayaṃ sarvasarvabhūtātmabhūtonirvṛtto nivṛttajāgratsvapnasuṣuptivyāpāraḥ sukhaṃsvapiti suṣuptimanubhavati | tatrasuṣuptāvasthā mahāpralayaśca yugapadevabhavataityarthaḥ | 54 || pralayaprasaṅgena ca kṣetrajñotkramaṇamāha tamoyadeti | saātmā atyantavyāmohebhyāmaḥ san yadā sendriyotyalpaṃkālamāste indriyāṇāṃśarīravināśepyavināśaneca śvāsapraśvāsādikaṃkarma kurute tadā śarīraṃjahāti | 55|| kiṃśarīrāntara nirapekṣaeva mūrtiparityajatītyāha yadeti | yadā sūkṣmapramāṇaḥ san sthāvarabījaṃjaṅgamabījaṃvānyadadhitiṣṭhati tadedaṃśarīraṃ tyajati | saṃsṛṣṭaḥprāṇādisaṃyuktoyathoktaṃbṛhadāraṇyake || tamutkrāmantaṃprāṇo'nūtkrāmatiprāṇamanūtkrāmantaṃsarveprāṇāanūtkrāmantīti | 56 || evamiti | sannahrānenaprakāreṇātmīyābhyāṃjāgratsvapnābhyāṃjaṅgamasthāvaramajasramanavarataṃjīvayati mārayaticānaśvaraḥ | 57 || idaṃmiti | sannahreṃdaṃśāstramimaṃgranthaṃkṛtvā śāstrasyedaṃkarttavyamidaṃnetyevaṃ svarūpanityatvānmāmevātmanādau yatnatodhyāpitavān | tatomarīcyādīn munīnahamadhyāpitavān | 58|| etaditi | ayaṃ bhṛgure tacchāstraṃyuṣmākamaśeṣaṃśrāvayiṣyati | yasmādetatsarvaṃmatsakāśādaśeṣaṃkhilaṃkṛtvādhigatavān | 59|| tataiti | sabhṛgurmunā tathoktoyaṃ śrāvayiṣyatītyanena prakāreṇārthāyuktonnatṛtvaṃśrāvayeti | tatonantaraṃsaguruḥsaṃbhāvanayā prītātmā tānṛṣīnśrūyatāmityuvāca |
1.1.13
60|| svāyaṃbhuvasyeti | asyoktaprakāreṇa svayaṃbhūnurmanoḥ ṣaḍanyemanavaḥ kālekāle sṛṣṭyādāvadhikṛtāvaṃśyāstatkulodbhūtāstadekakāryāḥ svāḥsvāḥ prajāutpāditavantaḥ | 61 || teca svārociṣaiti | 62 || svāryabhuvādyāiti | anantaroktāḥṣaṭ svāyaṃbhuvaścaivaṃsapta ete svāyaṃbhuvapramukhāḥmanavobahutejasaḥ | ātmīyātmīyādhikārakālaidaṃjaṅgamasthāvaramutpādya āyuḥprajāḥpālitavantaḥ| 63|| kiyānpunaḥ kālaḥ pratyekaṃmanūnāmadhikāraityataāha nimeṣādvati | nimeṣokṣipakṣmaṇoḥ svābhāvikaḥ kampaḥ unmeṣasahacāro teṣādaśakāṣṭhātriṃśatthaḥkāṣṭhāḥ kalānāmakālaḥ triṃśatkalāmuhūrtaṃsaṃjñohorātraṃ tu tāvataḥ triṃśat muhūrttāstāvaṃtaitidvitīyānirdeśādvidyādityadhyāhāryam | 64 || ahorātreiti | devamānuṣasaṃbandhinī ahorātre sūryovibhajata ādityovibhāgīkaroti | taitaśvabhūtānāṃrātriḥsvāpārthaṃbhavati | karmmodyamārthatvahaḥ | 65 || pitryeiti | mānuṣyomāsaḥ pitṝṇāṃmahorātraṃ | tatraca pakṣābhyāgvibhāgaḥkṛṣṇaḥpakṣohaḥkarmmodyamārthaṃ śuklaḥ pakṣaḥpunaḥsvāpārthaṃrātriḥ | 66 || daiveiti | mānuṣyaṃvarṣaṃ devānāmahorātraṃ | tatracottarāyaṇamahodakṣiṇāyanaṃrātriritivibhāgaḥ | 67 || brāhmasyeti | prājāpatyasyāhorātrasya yatpramāṇaṃyugānāṃca pratyekaṃtakrameṇa saṃkṣepataḥśrṛṇuta | 68 || catvārīti | daivikānāmantaraprastutatvāt | purāṇeca divyenaiva pramāṇena yugasaṃkhyāprakīrttitetidarśanāt | daivikāni catvārivarṣasahasrāṇikṛtayugaṃnāmakālamāhurmanvādayaḥ | tasyaca tāvantyeva varṣaśatāni saṃdhyātītāgāmiyugadharmānuvarttanaṃsaṃkhyāṃśotītayugadharmīṇāṃ īṣadvṛttirāgāmiyugadharmabāhulyaṃcatvāryeva śatāni ca |
1.1.14
69|| itareṣviti | tretādiṣu punastriṣu yugeṣu saṃdhyāsaṃkhyāṃśasahiteṣvekaikahānyāsahasrāṇi śatānica bhavanti | tretātrī- ...yāsaṃdhyāṃśaiśca trīṇi trīṇi śatāni evaṃdvāparakaliyugayoḥ saṃdhyāsaṃdhyāṃśasahitayoḥ pūrvasmātpūrvasmādekaikaꣲ... draṣṭavyaḥ | 70 || yaditi | yadetatparigaṇitamādāvasmātślokātmāk caturyugametat | dvādaśasahaguṇaṃ daivayugaṃjñeyaṃ || daidikānāmiti | eṣāṃdevayugānāṃsahasraṃtrālamaharvijñeyam | sahasramevarātriṃsaṃkhyāyetyanuvādaḥ | 72 || ...yugasahasreṇāntoyasya tatprājāpatyamahaḥ tadvedanasya puṇyahetutvātpuṇyaṃrātriścatat parimāṇatoyevijānanti te ahorātrajñāninaḥ | natu 'manuṣyāyahorātravedaneneti brahmārhavijñānapraśaṃsā tadvedanāparocanārthaṃ | 73 || tasyeti | satrahmā tasyāhorātrasyānte suptaḥ sanpratibudhyate | tatomanaātmīyaṃsṛjati | lokapiṇḍasṛṣṭyartheniyuṅkte natūtpādayati | asminnantarālapralayāpagame tasya mahāpralayānantaraṃutpannatvāt | tathāca || manaḥsisṛkṣayā yuktaḥ sargāya nidadhe punaḥ itipurāṇauktaṃ | 74|| manaiti | tanmanaḥprajāpatisaṃbandhitadaiva sṛṣṭamicchayā preryamāṇaṃ sṛṣṭiṃkurute | 75|| kathamityata āha ākāśamiti tasmādbrahmaṇaākāśaṃjāyate | tasmcaśabdoguṇaāśritaḥ | ākāśastasyāśrayaiti manvādayomanyante | tathāca kaṭhavallīṣu tasmādvāetasmādātmanaḥ ākāśaḥ saṃbhūtaḥ ākāśādvāyuḥ vāyoragniḥ agnerāpaḥ adbhyaḥ pṛthivī pṛthivyāoṣadhayaḥ oṣadhībhyo'nnaṃ annātpuruṣaḥ saṃbhūtaityuktam |
1.1.15
75 || ākāśātviti | ākāśātsa vikārajananonamukhībhūtādvāyuḥ surabhyasurabhigandhavahaḥ śuciḥ pavitrobalavāṃśca jāyate | saca sparśāravyaguṇayuktaḥṛṣīṇāṃmataḥ | 76 || vāyoriti | vāyoḥ pūrvavattejovirociṣṇu parāprakāśakaṃtamonāśanaṃ bhāsvatprakāśakaṃ utpadyate | tacca tvagrūpāravyaguṇayuktaṃ kathyate | 77|| jyotiṣiti | tejasaḥpūrvavadāporasāravyaguṇayuktājāyantaiti smṛtāḥ manvādibhiraddbhyaḥśca gandhāravyaguṇayuktā bhūmirjāyate | ityepāntarālapralayānantaraṃprathamataḥsṛṣṭiḥ | 78|| yaditi | yadetaccaturyugaṃ dvāparaparimāṇaṃdaivayugamuktaṃ tadekasaptatiguṇamanvantarākhyaḥ kālaḥ ihaśāstreucyate | etāvānkālaekasya manoḥ sargādyadhikāraḥ | 79|| manvantarāṇīti | yadyapi purāṇe caturdaśamanvantarāṇi saṃkhyāyante tathāpyāvṛttyā asaṃkhyāni yadvābhavanti tadā sṛṣṭiṃsaṃhārau bhavataḥ| etacca sṛṣṭeḥ saṃhārāravyaṃ vastuparameśenāvṛttilakṣaṇesthāne sthitatvāt parameṣṭhī prajāpatiḥ krīḍannivaitatpunaḥkurute nakevalaṃtadicchaivātrakāraṇaṃ yāvatprāṇikarmāṇyapītyataevaśavdaḥ || | 80|| catuṣpāditi | yoyaṃ catuṣpādāśrayo dharmaḥsakalaeva tathā satyaṃca kṛtayuge āsīt satyasya prādhānyātpṛthakagrahaṇaṃ | evaṃ ca śāstrātikrameṇa vidyāyāḥdhanasyavāgamaḥkaścinmanuṣyānpratinavartate | 81|| itareṣviti | tretādiṣu punarāgatamācchāstrāddharmoyāgādyanuṣṭhānaṃyathākramaṃ pratiyugaṃ pādaṃpāda mavaropitaṃhīnīkṛtaṃ cauryāsatyacchadmabhiḥ | nāyayugeryathāsaṃkhyaṃcauryādīnāṃ sarveṣāṃ sarvayugeṣu darśanāt | evaṃ ca pādaśonuṣṭhānāpagamān tatsādhyopyabhyudayahetuḥ mukhyodharmaḥ pādaśovyapagacchati |
1.1.16
82|| arogāiti | arogāroganimittasyādharmasyā bhāvātsarvasiddhārthāḥ siddhasakalakāmyaphalāḥ prativandhakasyādharmasyābhāvāt caturvarṣaśatāyurṣaḥpurāṇadṛṣṭyāttadāha | svābhāvikametadāyurataāyuḥprāpakakarmakaraṇenādhikāyuṣopibhavanti | tena daśavarṣasahasrāṇi rāmorājyamakāṃryat ityavirodhaḥ | śatāyurvaipuruṣaityādiśrutauca śataśabdobavardhaḥ | śataśabdasahasrayoḥ bahunāmasvāmnātatvāt evāṃvadhāmanupyāḥ kṛtebhavanti | tretādiṣu punareṣāṃpādaṃpādaṃvayolpībhavati| 83||vedoktamiti | śatāyurvaipuruṣaiti evaṃyadi vedoktamāyuḥkarmaṇāṃkāmyānāṃ pradhānānāṃprabhāvaśca mṛdhyati | śatayogomanuṣyāṇāṃyugānurūpeṇaphalati | 84|| anyaiti | kṛtādiṣu yugeṣu yugānurūpeṇa dharmavailakṣaṇyaṃmanuṣyāṇāṃ bhavati | 85|| tathāca tapaiti | tapaḥ kṛcchracāndrāyaṇādi kṛtayuge paraṃpradhānaṃtebhyo'gatvābhāvyādātmajñānayāgamādānānuṣaṃgataḥ | evaṃ tretāyāṃ jñānaṃ paraṃ tapaḥ prabhṛtīni tvānuṣaṅgikāni | evaṃ dvāpare dānameva paraṃ kalāviti | 86 || sarvasyeti | samahādīnirmūllāsya sargasya jagataḥ agro prāstāhutirityādinyāyena prakṛternijātānāṃbrāhmaṇādīnāṃpṛthakpṛthakkarmāṇi adṛṣṭārthānivṛttyarthāni ca kalpitavān | etāni sṛṣṭiśeṣatvenehābhidhīyante sarvasyāsya tusargasya guptyarthaṃ ityuktaṃvidhirastvaiṣāmasyārthavādaḥ | prakaraṇatvāduttaratrabhaviṣyati | 87|| tatra adhyāpanamiti | adhyayanādhyāpane sāṅgavedasmṛtīnāṃpaṭhanapravacane | yajanayājane yāgātvijye | annodakāni yathāśaktyāprāṇināmātyapaharaṃṇadānam | sādhutaḥ pratigrahaṃbrāhmaṇānāṃkalpitavān|
1.1.17
88||prajānāmiti | ijyā yāgaḥ viṣayeṣu rūpādigatarūpādiṣvatyantamevapa rihāraḥ| samāsataḥ saṃkṣepeṇa| 89||paśūnāmiti | vaṇikpathasthalapathavāripathādinā vāṇijyāyai gamanaṃ | kusīdaṃvṛddhyarthaṃdhanaprayogaḥ | 90|| ekamiti | samagraranindayā brāhmaṇādiparicaraṇaṃ karmādiṣṭavān | 91|| idānīṃbrāhmaṇādikarmavivekārthatvamukhenaśāstrasya stutimadhyayanaśravaṇānuṣṭhānaphalāṃkartuṃbrāhmaṇastutimāha ūrdhvamiti | puṃsaḥ sarvatopi siddhatve sati nābherurdhvaṃmedhyataratvaṃ tatopimukhasya medhyatamatvaṃtvayaṃbhuvoktam| 92||tataḥkiṃataāha uttamāṅgodbhāvāditi| mūrdhodbhavatvātpūrveātpannatvā tvavacanādiyuktatvātsātiśayaveda dhāraṇātsarvasya jagatodharmānuśāsane brāhmaṇaḥ prabhuḥ| 93||kasya punarayamuktamāṅgodbhūtaityata āha tamiti | taṃbrāhmaṇaṃsvayaṃbhūḥ ātmamukhāttapaḥ kṛtvādevapitrannavahanāthaijagadrakṣārthaṃca prathamasṛṣṭau sṛṣṭavān | 94 || evaṃca yasyeti | yasya brāhmaṇāyasya mahātmanomukhena mahāprabhāvāttridivaukasaḥ svargavāsinodevāḥ havyāni anavaratamaśnanti pitaraśca kavyāni tato'nyatprakṛṣṭaṃkiṃbhūtaṃsyāt |
1.1.18
95 || adhunāvidvattādiguṇayogena brāhmaṇaṃstotumāha bhūtānāmiti | brāhmaṇeṣviti | bhūtānāṃsthāvarajaṅgamānāṃmadhyāt prāṇināṃsarveṣāṃguṇavattvepi yetūddhikacaitanyāvṛścikādayaḥ | te sthāvarebhyaḥ taduttaramukhānubhāvāt śreṣṭhāstebhyopi svādadyobuddhijīvinoniranlajhānadeśagamāgamakaraṇāt tebhyopi manuṣyāviśiṣṭavijñānāt tebhyopi brāhmaṇāapavargādhikārayogyatvāttebhyopi vidvāṃsomahāphalakarmādhikārāt tebhyopi kṛtabuddhayaḥ śāstrāthaunuṣṭhāneṣūtpannasaṃkalpāḥ tebhyopyanuṣṭhātāraḥ iṣṭāniṣṭaprāptiparihārayuktatvāt tebhyopi jñānātmānaḥ apavargaphalāt | 96 | 97 || kiṃca utpattiriti | janmamātrameva brāhmaṇasyāvinaśvaraṃdharmasya śarīraṃ yasmādasau dharmārthamutpannaupanotaḥ sannātmajñānena brahmatvāya saṃpadyate | 98 || brāhmaṇaiti | yasmādbrāhmaṇautpadyamānodharmasaṃcayarakṣaṇārthaṃsarvabhūtānāmīśvaraḥ prabhuḥ san pṛthivyāmadhikaḥ ekaḥ śreṣṭhaḥ śuklaḥ guṇaiḥ jāyate tasmādasau mūrtirdharmasya śāśvatī pūrvoktaheturayaṃ kośodhanasaṃcayo na ihopacārāt kośaśabdaḥ | tadrobhṛtvaṃca brāhmaṇopadeśakatvāt sarvasādhāraṇaḥ | 99 || sarvasvamiti | vakṣyamāṇasteyādiśāstravirodhādasya ca śrutipradhānatvāt | sarvaṃjagadgatadravyajātaṃbrāhmaṇasvamiva stutyocyate tatra svayameva yasmāt śreṣṭhenābhijanena mukhodbhavatvena sarvaṃbrāhmaṇoyogyobhavati svīkartuṃtasmāttasyedaṃsarvasvameva | 100 || evaṃ ca svamiti | yatparakīyasyāpi bhojanācchādanādi asau karoti tattasya svameveti pūrvavatstutiḥ | evaṃcānṛśaṃsyāttadgatakāruṇyādanye janābhojanācchādanādi kurvate |
1.1.19
101 || adhunoktabrāhmaṇastuteḥ phalamāha tasyeti | īdṛśetanmahacchāstraṃ yaduktalakṣaṇasya brāhmaṇasyapradhānataḥ kāryākāryavivekārthaśeṣāṇāṃkṣatriyādisaṅkaraparyantānāmanuṣaṅgatadvive- ...rthaṃ prajā praśastabuddhimān manuḥ kalpitavān | 102 || viduṣeti | hitāhitānīcchetā trā hmaṇenedaṃ śāstra madhyamitti | brāhmaṇasya prayatnā dhyayanārthoyamāraṃbhaḥ prayatnagrahaṇātkṣatriyavaiśyayorapyatrā dhyayanādhikārastathā 'jñānāntetyādi vakṣyati | na tu brāhmaṇavadyatnātiśayaḥ na ca tenaitat brāhmaṇasyāpi sidhyati tatra brāśabdasyānupādānānna ca kṣatriyavaiśyayorapyanenaiva sidhyati niṣekādīn etadanāraṃbhe prayatnaśabdasyaivavidhaviśeṣapratipādanāsārmarthyāt nahiha kṣatriyavaiśyagrahaṇamasti sati niṣekādiśāstre'smiṃścaitallabhyate dvijātimātrādhyayanādhikārotrāhāṇasya tu prayatnavān | iti śiṣyebhyaśca brāhmaṇenaitat pravaktavyaṃ nakṣitriyādineti | brāhmaṇasyaitacchāstrādhyāpanādhikārārthīyamāraṃbho'nyasyādhyāpananiṣedhārthaśca | yathārthavādārthatvamasya ślokasya kaiściduktaṃtadasiddhayarthapratīteḥ | arthasya cārthavādatve sati prayatnakṛtoviśeṣonabhavati | tanmānāmānnābhūt brāhmaṇasyaitacchāstrādhyāpanādhikāro'nyasya niṣedhaityayaṃ punarviśeṣo'syārthavādatve sati durlabhaḥ | yattvadhīyīraṃstrayovarṇā ityādi savedaviṣayo'nuvādaitivyākhyāsyāmaḥ| 103||idamiti| idaṃśāstraṃpaṭhan brāhmaṇaetadarthāvabodhena śaṃsitavrato'vikalayamaniyamaḥ san manovākkāyajaiḥ vihitākara ṇapratiṣiddhasevanajanitaiḥ pāpairnasaṃbadhyate |
1.1.20
104|| kiṃca punātīti | bhojanādānapaṃktisaṃbaṃdhādapavitrībhūtāṃ paṃktiśāstrasthatvāt paṅkipāvanatve sati pavitrīkaroti tathaivānvayānsapta parānatītānpitrādīn samāvarānāgāminaḥ punāti samagrāṃcemāṃpṛthivīṃpratigrahītumarhati viduṣaḥ pratigrahadoṣāpākaraṇasāmarthyāt | 105 || idānīṃśāstraṃsākṣātstauti idamiti | idmanyasmāt svastyayanakarmaṇaḥ śreṣṭhamatiśayena praśastyaṃsvastyayanamavināśaprāpakaṃvināśopaśamakarmāvabodhena buddhivivardhanaṃca śāstrārthaparigaṇanāt buddhivikāśena yaśonimittaṃca satatasarvakālaṃkhyātikaratvāt paraṃ prakṛṣṭaṃniḥśreyasaṃniḥśreyasasya mokṣasya sādhakatvāt | 106|| asminniti | asminmantordharmaḥ kārtsnyenoktaḥ karmaṇāṃca vihitapratiṣiddhānāṃguṇadoṣāviṣṭāniṣṭa phale varṇānāmācāraḥ puruṣadharmākhyaḥ sādhāraṇaprādhānyakhyāpanārthaṃcāsya pṛthaggrahaṇaṃ | evaṃ caivatatsaṃnidhau dharmaśabdotsādhāraṇaḥ saṃdhyopāsanādipranivacanaḥ | 107 || ācāraiti | yaḥ śrutyuktaḥ ācāraḥ puruṣasādhāraṇaprādhānyakhyāpanārthaṃca dharmākhyaḥ yaśca smārtaḥ saparamaprakṛṣṭodharmoparamojyotiṣṭomāṣṭākādibhyaḥ śrautasmārtadharmebhyaḥ yataḥ tasmāt yonityaṃpraśastātmā ācāre sarvakāle yuktoyatnavān syāt | 108 || ācārāditi | ācārādvicyutaḥ śrautasmārtā dhikārāt bhraṣṭācārobrāhmaṇona vaidikakarmaphalalabhate | ācāravān punaḥ samayaphalabhāgbhavati |
1.1.21
109 || evamiti | evamācārāddharmasya prāptimuṣayobuddhākṛcchracāndrāyaṇādestapasaḥ saphalātparamakṛṣṭamūlakāraṇaṃ tasminsati tapasā sāphalyādācāramanuṣṭheyatvena gṛhītavantaiti | evamihācārastutiśāstrastutyarthā uttaratratvācārānuṣṭhānārtham | 110 || idānīṃ śāstrasya mahāvṛttāntopetattvapradarśanārthamanukramaṇīmāha jagataiti | dārādhigamanamiti | vṛttīnāmiti | strīdharmayogamiti | sākṣimaśnavidhānamiti | vaiśyaśūdropacāramiti | saṃsāragamanamiti | deśadharmāniti | jagadutpattiryathoktā brahmaṇastutyādeśca śāstradharmastutyarthatvenaikārthatvādatraivāntarbhāvaḥ | saṃskārāṇāṃ jātakadūrmādīnāṃvidhiranuṣṭhānam | vratacaryā bratacaraṇaṃ vrataṃgrahmacāriṇaḥ | upacārogurvādīnāṃ abhivādanādyanuvṛttiḥ vratacaryopacāramiti dvaṃdvekavadbhāvaḥ | snānaṃgurukulānnivartamānasya saṃskāraviśeṣastasya parovidhiḥ prakṛṣṭaṃvidhānaṃdārādhigamanaṃvivāhaḥ | vivāhādīnāṃ brāhmādīnāṃcalakṣaṇaṃ | mahāyajñāśca vaiśvadevādayaḥ śrāddhakalpaḥ śrāddhavidhiḥ | śāśvato'nādipravāhapravṛttyānityaḥ vṛttīnāṃ-
1.1.22
jīvanopāyānāmṛtādīnāṃlakṣaṇaṃ | snātakasya gṛhasthasya vratāni niyamāḥ | bhakṣyaṃdadhyādi abhakṣyaṃlaśunādi nādau daśāhādinā | dravyāṇāṃtaijasādīnāṃkṣārādīnāṃśuddhiḥ | striyādharmayogodharmānuṣṭhānaṃ | tāpasyaṃtāpasasya vānaprasthasya karma | bhikṣoḥ saṃsārahetutvānmokṣaḥ sanyāsaśca bhikṣudharmaprakāraeva | [rājñobhiṣi] ktasya dharmaḥ kāryadarśanaṃ arthipratyarthisamarpitānāṃniścayaḥ | sākṣipra [ akṣarāṇi 7 ] ca | strīpuṃsayordaṃpatyoḥ dharmaḥparasparavartanaṃ anugato vibhāgadharmaḥ | dyūtamakṣādastadvyavasthā || kaṇṭakānāṃcaurādīnāṃśodhanamuddharaṇaṃ | vaiśyaśūdrayorupacārovārtā śuśrūṣādyanuṣṭhānaṃsaṃkīrṇānāmanulomapratilomānāmutpattiḥ | āpadi jīvikopadeśaāpaddharmaḥ | vihitākaraṇādinā prāyaścittānuṣṭhānaṃ | uttamamadhyamādhamabhedenatrividhā karmahetunā saṃsārautpattiryasmātparamanyacchreyonāsti tanniḥśreyasamātmajñānaṃnaiḥ śreyasahetutvāt | karmaṇāṃca vihitapratiṣiddhānāṃguṇadoṣaparīkṣaṇaṃ | pratiniyatadeśajātikulāśritādharmābāhyadarśanasamāśraṇaliṅgaṃ dhāraṇaṃ pākhaṇḍaṃ | vaṇikkāryādīnāṃgaṇaḥ saṅghaḥ | 111 | 112 | 113 | 114 | 115 | 116 | 117 | 118 || yatheti | pūrvaṃmayā manuḥ pṛṣṭoyathaivedamuktavān tathaivāvibhraṣṭāgamaṃ matsakāśāt yūyaṃśṛṇutetyuttaraśāstrārthāyatenaitatsiddhaṃ | 119 || itiśrībhaṭṭamādhavātmajagovindarājaviracitāyāṃ manvāśayānusāriṇyāṃprathamodhyāyaḥsamāptaḥ |
1.1.23
oṃnamaḥsarasvatyai | evamadhyayanaśravaṇārthaṃ mahāprayojanatām̐śāstrasya pratipādyādhunā prakṛtābhidhānārthaṃ upakramate | tatra tāvadabhidhāsyamānaṃ dharmasāmānyalakṣaṇaṃ sakalaśāstravyāpakatvena paribhāṣārthamāha vidvadbhiriti | dharmasyānanyapramāṇatvādvidvadbhirvedārthajñaiḥ sadbhirdhārmikaiḥ sarvadārāgadveṣaśūnyaiḥ ācarito hṛdayenābhyanujñātontaḥkaraṇacikitsāśūnyo yo dharmo'dṛṣṭārthakaḥ kartavyarūpastaṃ śṛṇuta | bhāṣāntaramāha kāmātmateti | kāmātmatā napraśastāphalābhilāṣaśīlatvamayuktam | yataḥśāstracoditakarmāṇiphalābhilāṣatyāgenācaryamāṇānyātmajñānasācivyena mokṣāya kalpante | phalecchayā tvanuṣṭhāne teṣāṃsaṃsārahetutvāt | astu kāmātmatā napraśastetya nenecchāniṣiddhaitanmam̐tvā āha nacaiveti icchāmantareṇa nehaśāstre pravṛttirasti | yasmādvedasvīkaraṇavaidikakarmasaṃbandhaścābhilaṣaṇīyām̐eva | 3 || atraivalokikaṃdṛṣṭāntamāha akāmasyeti | buddhipūrvakaṃkāribhāvyā vā kācit kriyā dṛṣṭārthā sā' nicchāto na kadācit dṛśyate | tasmādyatkiṃcitkurute karma tatsarvakāmasya ceṣṭitamicchākāryam | 4 || atraparihāramāha teṣviti | nātrecchā niṣiṣyate | apitu yathāśrutaṃtattathaivānuṣṭheyamitīyaṃsamyagvṛttistatra teṣu karmasu phalābhilāṣatyāgena pravartamānobandhāmakatvābhāvāt amaralokatāmamara dharmitvaṃmokṣaṃgāyoti | ihasaṃsāraātmajñānābhyāsenāṣṭaguṇaiśvaryayogāt yathābhilaṣitānsarvānarthānsamaśnute |
1.1.24
5 || idānīṃdharmapramāṇaṃ parigaṇanārthamāha vedaiti | vedaḥ ṛgyajuḥsāmalakṣaṇo'khilaḥ samagro'rthavādādīnāmapi vidhyekavākyatvenaśravaṇāddharmasya mūlaṃ pramāṇaṃ mithyājñānasaṃśayābhāvāt nisargaprāmāṇyāccaitanyāyasiddham | etadasyānūdyate smṛtyādīnāṃtanmūlatvena prāmāṇyapratipādanāya | tathāca mānavādiśāstropanibandhanaṃ vedavidāṃkartavyākartavyasmaraṇam | śīlaṃ ca rāgadveṣaparityāgātmakam | ācāraśca vivāhādau kaṅkaṇabandhanādyācaraṇarūpaḥ | sādhūnāṃdhārmikāṇāṃ ātmanastuṣṭiścādṛṣṭārthācaryamāṇapadārthacetaḥparitoṣarūpā vaikalpikapadārthaviṣayā ca dharmaṃprati pramāṇam eṣāṃsarveṣāṃvedamūlatvāt | 6 || tathāca vedamūlatvameṣāṃdarśayati yaiti | yaḥkaścitśrutiśīlācārātmatuṣṭipramāṇakodharmaḥ kasyacidbrāhmaṇādermanunā kathitaḥsasarvovederuktaḥ ucchinnaviprakīrṇamantrārthavādaliṅgamūlatvānnatsmaraṇasyātīndriyārthapratipādane hi vedavidāmagṛhyamāṇakāraṇānāṃvedasyaivamūlatve saṃbhavāt | yasmātsarvadṛṣṭārthajñānahetutvātsarvajñānamayaḥ sarvajñānārūḍhaivavedaḥ | atracāṣṭakā- dīnāmahāpratyavāyādīnāṃ granthenopanibandhaḥ | śīlāṃcārātmatuṣṭīnāṃpunaralpapratyavāyatvāt upanibandhaḥ || yāvatkiṃcicchāstrajātaṃtatsarvaṃ vijñānākhyena cakṣuṣā nikhilaṃniḥśeṣaṃkṛtvā paryālocya vedaprāmāṇyenaiva śāstrajñaḥ śveta | vedasyaiva dharmaṃpratiprāmāṇyān navedabāhyaśāstraprāmāṇyenajñānaṃcakṣurivaprameyaparicchedāt |
1.1.25
8 || śrutimiti | śrutismṛtyuktaṃdharmamācaran puruṣaḥ ihaloke khyātiṃ paraloke cotkṛṣṭaṃsukhaṃprāpnotīti sadbhūtaguṇākhyānenā parocanārthā | nahyakasmānniṣprayojanā stutiḥ pravartataityevaṃsarvatrehaśrutiṣu vijñeyam | 9 || śrutiriti | mandabuddhivyutpādanārthamīmāṃsāpratiṣedhādivyavahāraphalaṃlokasiddhapadārthakathanam | śrutirvedodharmaśāstraṃsmṛtiriti | smṛtigrahaṇaṃśīlāderapi smaraṇabhedakatvātpradarśanārtham| te śrutismṛtī sarvārtheṣu [ā] śunarakaphalasurāpānādyātmakeṣu kutarkavikalpairnavicārayitavye kathametatsayādviti| yataḥ pramāṇāntarāgocarodharmastābhyāmeva nirbabhau prakāśatāṃgataḥ | 10|| evaṃkartuḥ bahiḥkaraṇamāha| yovamanyetatenūbheiti | yaḥśrutismṛtibhyāmevopāttadvijabhāvaḥ saṃstataevāsattarkaśāstrāvalaṃbanena nindennāsti paralokādirityevaṃsthitaprajñovedanindakodvijaḥ saṃpādyātkarmaṇo'dhyayanādeḥ śiṣṭaiḥ parihāryaḥ | 11 || idānīṃsmṛtiśīlācārātmatuṣṭyātmakaprakārabhedasyātaṃtratāṃdarśayituṃ śīlāpātena caturdhā dharmalakṣaṇamāha vedaḥsmṛtīti | śrutyādīnāṃprakāramātrabhedonatu vastutaḥ sarveṣāṃśiṣṭānusmaraṇarūpatvācca tathāca || śrutistuvedovijñeyodharmaśāstraṃtuvaismṛtiriti tvayamevāvocat | sadācāraḥ sādhvācāraḥ svātmanaścāpriyamātmatuṣṭiḥ |
1.1.26
12|| arthakāmeṣviti | arthakāmākhyadṛṣṭapuruṣārtheṣvasaktānāṃtaṃllipsāśūnyānāṃtatvāvabodhanaṃśāstreṇa vidhīyate | tallipsayā lokavyatyayarthadharmānuṣṭhāne satyadṛṣṭaphalābhāvāt kiṃdharmajñānenetyabhiprāyaḥ | tathācaśrutismṛtyādivirodhe sati tattvaṃjñātumicchatāṃśrutyādīnāṃmadhyāt śrutiḥ prakṛṣṭaṃpramāṇam | ataśca śrutivirodhe smṛtyavabādhaḥ | pratyakṣavirodhe anumānasye durbalatvāt | 13|| śrutidvaidhamiti| yatra punaḥ śrutyoreva dvaividhyaṃparasparaviruddhābhidhānaṃtatra tatpratipādyau dvāvapi vikalpānuṣṭheyatvena manvādibhiḥ pūrvatarairapi vidvadbhirdvāvapi tau dharmau samyak samīcīnāvityuktam | nātra kasyacidapi hānaṃyujyate tulyapramāṇaśiṣṭatvāt | evaṃca samānanyāyatvāt smṛtyorapi virodhe etadeva vijñeyamiti prakṛtopayogaḥ | 14 || atrodāharaṇamāha uditaiti | udite hotavyamanudite hotavyaṃsamayādhyuṣite rātrivivāsakāle hotavyamiti itaretaraviruddhahomakālaśravaṇepi sarvathāsarvaṃprāpnoti | anyasminnapikāle home kṛte saṃpādyate homone hi kālākhyāṃgānurodhena homākhyaṃpradhānamāvartayituṃyuktamityevamidaṃ uditahotavyamityevamādikaṃ vaidikaṃvākyamiti | 15 || niṣekādīti | garbhādhānādyanteṣṭiparyantoyasya mantrairyukto'nuṣṭhānakalpaḥ uktaḥ saca dvijātirukto'tastasya asmin smṛtiśāstre'dhyayanaśravaṇādhikāroboddhavyonatu śūdrādeḥ | arthānuṣṭhānaṃpunaḥ pratilomaparyantānratyapicoditatvānnānena niṣidhyate | pravacanaṃtvatra brāhmaṇasyetyuktaṃviduṣetyatra dharmapramāṇāni paribhāṣāścoktāḥ |
1.1.27
16 || adhunā sadācāranirūpaṇārthadharmānuṣṭhānayogyasthānakathanārthaṃca deśānāha sarasvatīyṛṣadvatyoriti | sarasvatīyaṣadvatyākhyanadīmadhyaṃbrahmavartākhyaṃdeśamāhuḥ | devanadīdevanirmitaśabdau deśastutyarthau | 17 || tasminniti | tasmin deśe māyeṇa sadācārasya saṃbhavāyobrāhmaṇādī- pāraṃparyakramāgataḥ | prabandhato'vicchedenāgatona sāṃpratikoyaācāraḥ sasadācāraucyate | 18 || ... matsayādivirāṭadeśāḥ| pāṃcālāḥ kanyakubjāhichatrāḥ śūrasenajāḥ māthurāeṣabrahmarṣideśākhyodeśoba... | 19 || etaddeśaprasūtaiti | kurukṣetrādideśajātasya brāhmaṇasya sakāśāt svaṃsvamācāraṃpṛthivyāṃ sarvve...śikṣeran | 20 || himavadvindhyayoriti | himavadvindhyākhyottaradakṣiṇadigavasthitaparvatayormadhyaṃvinaśanācca sarasvatyantardhānadeśāna pratyagdigvartinaḥ prāk pūrvvadiṅmārge prayāgācca gaṃgāyamunāsaṃgamāt pratyak paścimadiṅmārge samadhyadeśākhyodeśaḥ kathitaḥ | 21|| āsamudrāditi | pūrvapaścimasamudrayoḥ punararvāgvartinanmadhyaṃtayośca himavadvindhyayoścottaradakṣiṇādigavalaṃvinoḥ parvatayoryanmadhyaṃtaṃ āryāvartārakhyaṃdeśaṃvidhāṃsomanyante | 22 || kṛṣṇasāraiti | kṛṣṇaḥśavalomṛgoyasmindeśe svabhāvatonivasati svecchandaṃviha [rati] nahaṭhānītaḥ| sayāgārhodeśo vijñeyo'to'nyo'nadhikṛtamlānbhādimlecchadeśona yāgārhaḥ | adhyeyanaetadeva | 23 || ataḥ etāniti | sādhvācārayāgārhatvasaṃbhavādadṛṣṭārthatvāccaitānevadeśāndeśāntarodbhūtāapidvijātayoyatnataḥ āśrayeran | śūdraḥ punaryadājīvikābhāvapīḍitobhavati tadaitadvyatiriktadeśepinivaset |
1.1.28
24 || eṣeti | eṣā dharmasya yoniḥ kāraṇaṃ yovidvadbhiḥ sevitaḥ tasyāphaladānādynamicvasthāāyinaḥ kāraṇamiti saṃkṣepatoyuṣmākamuktā | ihadharmaśabdo'pūrvvākhyātmasaṃskāre vartate vidvadbhiḥ sevitaityatra tu tatkāraṇeṣu, kadācidityubhayatrāpi cāyaṃdṛṣṭaḥ prayogaḥ | saṃbhavaścotpattirjagatauktā sāṃprataṃrvvairbrāhmaṇādibhirye'nuṣṭheyādharmāvarṇadharmāāśramadharmāvarṇaśramadharmaguṇadharmanaimittikākhyāḥ pañcaprakārāḥ tān śṛṇuta | varṇadharmāyathā brāhmaṇasya madyapānapratiṣedhaḥ | āśrama dharmāyathā brahmacāriṇo bhaikṣacaraṇam | brāhmaṇo bailvadaṇḍadhāraṇam | varṇāśramadharmoyathā pālāśadaṇḍobrāhmaṇasyeti | guṇadharmoyathābhiṣekādiguṇayuktasya rājñaḥ prajāpālanam | naimittikāyathā prāyaścittamiti | 25 || vaidikairiti | vaidikamantrasādhyatvāt vedamūlasādhyatvācca vaidikaiḥ smātaiḥ karmabhiḥ viṣṇuryonikalpayatvityevamādimantraprayogādibhiḥ puṇyaiḥ pāraṃparyeṇa dharmahetubhiḥ garbhādhānādidvijātīnāṃśarīrasaṃskāraḥ karttavyaḥ | pāvanaḥpavitrīkārakaḥ | pretya paraloke saṃskṛtasya yāgādikarmaphalasaṃbandhādiha loke ca saṃskṛtasyādhyayanādyadhikārātriṣekaguṇāt pituradhikāraḥ | niṣekavajite tu kadācit tatsthānāpannasya tatprayuktasya vā'nyasyāpi na syāt |
1.1.29
26|| kutaḥ punareṣāṃ aśucitvaṃyena pāvanaṃkriyate iti ataāha gārbhairiti | garbhanimittaṃye kriyante te gārbhāḥ homagrahaṇayathāsaṃbhavegābhaiviśeṣaṇaṃ| garbhādhānāderahomatvāt sīmantonnayanādeśca sahomakatvāt jātasya yat kriyate tajjātakarma ete sarve gṛhyābhidheyasvarūpāḥ ihaiva teṣāṃsāmānyamātrābhidhānāt sāmānyasmṛtitvādasya | caulaṃ cūḍākarma mauñjīnibandhanaṃ upanayanaṃ etairbaijikaṃpratiṣiddhamaithunasaṃkalpāt pitūretasoduṣṭatvaṃgārbhikaṃgarbhavāsanitvāduṣṭatvaṃdvijānāmapanudyate | 27 || svādhyāyeneti | vedādhyayanena jñānakarmasamuccayānmokṣāvāpteḥ | 28 || asya ca śiśostadānīṃ pratidadāmimadhunodhṛtasyetyevamādimantrayuktaṃhiraṇmayākṣikaṃ ghṛtānāṃprāśanaṃkāryam | puṃsoyahane napuṃsakavyāvṛttyartham | yadyarthitā tu dāraiḥ syātklībādīnāmiti napuṃsakasya dāradarśanāt | ye stenāḥ patitāḥ klīvāiti ca śrotriyatve sati śrāddhabhojanaprāpteḥ pratiṣedhadarśanāt rūyarthatve tasya pramāṇaṃnāsti | tathā cāmaṃtrikātviti strīṇāmaprāptiṃvakṣyati | 29|| jātakarmeti prasūtatvāt janmaprabhṛti daśame'hani dvādaśe vā praśaste nyānyasmin navamyādiriktāhovarjite muhūrte'bhijidādau lagne puṇyanakṣatre ca jyotiṣaśāstraguṇayukte'syaśiśornāmakārayedsāmarthye | sati śaktau tvātmanaiva kuryātpitā nāma karoti iti gṛhyaśravaṇāt pūrvakālāsaṃbhave uttarottarakālaśriyaṇaṃ kartavyamiti kramaprayojanābhāvāt|evamuttaratrāpi kālavikalpeṣu vijñeyam | 30|| maṅgalavaladhananindāpratipādakānyeṣāṃyathākramaṃbhadraśaktidhanadīnakādīni nāmāni syuḥ | 31 ||
1.1.30
śarmarakṣāpuṣṭi preṣyavācakānyeṣāṃyathākramaṃśarmapālapuṣṭidāsānyupapadāni syuḥ | udāharaṇāni bhadraśarmā śaktipālodhanapuṣṭodīnadāsaiti | 32|| susukhoccāraṇamakūrārthavāci vispaṣṭārthamanaḥprītikaraṃmaṅgalavāci dīrghākārāntamāśīrvācakenābhidhānena śabdena saṃsaktaṃnāma strīṇāṃkāryam| yathā amaradevī iti| 33|| caturthe māsi bālasya gṛhānniṣkramaṇaṃkartavyam | ṣaṣṭhecānnaprāśanaṃyathākuladharmatvena maṅgalamiṣṭaṃyathā nāmnā svāmyādyupapadapariyahaḥ tathā kartavyaṃpūrvoktaṃca| 34|| dvijātīnāṃprathame varṣe tṛtīye vā cūḍākaraṇaṃdharmatodharmeṇādṛṣṭārthaṃkāryam| oṃyatrabāṇāḥ saṃpatantikumārāviśikhāivaiti śrutiliṅgāt | anenaitaddarśayati yadevaṃprāyaḥ vedaliṅgamūlāḥ smṛtayaiti| 35|| garbhagrahaṇasaṃvatsarādaṣṭame saṃvatsare brāhmaṇasyopanayanamevopanāyanaṃmauñjībandhanaṃkartavyam|evaṃgarbhekādaśe kṣatriyasya garbhadvādaśe vaiśyasya| 36|| adhyayanavijñānāyati śayakṛtaṃtejobrahmavarcasaṃ bālasya viśeṣavijñānābhāvānnatadyuktaḥ putrome bhavedityevaṃvidhapitṛkāmanāphalaspadatvātputroṣyupadiśyate brahmavarcasakāmaititasya brāhmaṇasya garbhapañcame'bde upanayanaṃkāryam| evaṃkṣatriyasya hastyaśvabāhuvīryādibāhyābhyantara balārthinogarbhaṣaṣṭhe vaiśyasya bahukṛṣyādiceṣṭārthinogarbhāṣṭame garbhasaṃvatsarāṇāmevaprakṛtatvāt| 37||
1.1.31
chandaḥsupādākṣarastadvatsamavāye upanayanamitihārītasmaraṇāt | āṅo'bhivṛddhyarthatvena ṣoḍaśavarṣayāvadbrāhmaṇasya sāvitryanuvacanasādhanamupanayanaṃnātikrāntakālaṃbhavati| dvāviṃśaṃyāvatkṣatriyajātīyasya| caturviśaṃyāvadvaiśyasya upanayanaṃca puruṣasya saṃskāraḥ kāryaḥ| śarīrasaṃskāraitiāmnānānnatu tadanantaraṃvedādhyayanadarśanāt brahmasaṃskārasya bhrāntiḥ kāryā tatrānumānikatvāt | 38|| ete yathākālaṃyoyasyopanayanakālastatropakalpite'pyasaṃskṛtāḥ santo'smātkolāt ūrdhvaṃsāvitrīpatitāupanayanabhraṣṭāḥ śiṣṭairvigarhitāḥsantovrātyasaṃjñābhavanti | saṃjñāvidhānaṃvrātyānāṃyājanaṃkṛtvetyevamādivyavahārārtham| 39||yāvadvidhivadyathāśāstramete apūtāḥ kṛtaprāyaścittānabhavanti tāvadetaiḥ sahāpadyapi kadācit adhyayanakanyādānādīn saṃbandhān brāhmaṇeonācaret | 40|| kārṣṇītisāmānyābhidhānepi rūrvākhyamṛgasāhacaryāt kṛṣṇamṛgarūrūcchāgacarmāṇi brahmacāriṇaḥ uttarīyāṇi vasīran carmāṇi uttarīyāṇītigṛhyavacanācca śāṇakṣaumāaurṇamayanyarthātparidhānīyāni vāsāṃsi vasīran | ānupūrvyagrahaṇaṃkramārthaśāṇakṣaumaṃcābrāhmaṇasyetigṛhyadarśanādetayorbrāhmaṇagatatvā...yatve sati yathākramasaṃbandhāt | 41|| mauñjīti | muñjākhyā kakṣamayī triguṇā samaguṇā aparuṣā trā...kāryā | kṣatriyasya̍tu mūrvāmayī jyā dhanurguṇo mekhalā kāryā | atra ca jyātvavināśāpattestrivṛ...bhāgāṃdhiṣu tathā prasiddhe vaiśyasya śaṇasūtramayī | atraca traiguṇyaṃ anuvartate guṇānāmapekṣaṇāt gṛhyasmṛtau ca guṇānām |
1.1.32
42||muñjālābhaiti | trayāṇāṃbrahmacāriṇāṃprakṛtatvādabhāvasya tulyatvāt kauśādīnāṃ bahūnāṃ upādānaṃmuñjālābhe muṃjādyalābheiti vyācakṣate| muñjāyabhāve kuśādibhiryathākramaṃbrāhmaṇādibhiḥ kartavyāḥ kuśādayastṛṇaviśeṣāḥ etāśca triguṇena granthinekena tribhirvāpañcabhirvā kāryāḥ | vāśabdāt granthīnāṃvimādibhiḥ kramasaṃbandhābhāvaḥ granthibhedaścāyaṃmukhyāsvapi bhavati vittasya samosa daivyogranthirasi māviśraṃsaitiryāṃ śrutveti laugākṣiṇā mukhyāsu granthyāmnānāt granthisaṅkhyābhedaṃca traividyavidaḥsmaranti | 43 || kārpāsamiti | bhāvinyupavītasaṃjñā yasya viśiṣṭanyāsasya taddimādīnāṃkārpāsaśaṇorṇāmayairyathākramaṃkāryaṃ trivṛt triguṇaṃstat ūrdhvavṛttaṃ dakṣiṇāvartacalitam | 44 || brāhmaṇāddviti | brāhmaṇasya bailyaḥ pālāṇo vā daṇḍaityādivasiṣṭhasmaraṇāt | pratigṛhṇepsitaṃdaṇḍa iti caihaiva darśanāt vikalpena dvau dvau daṇḍau bailvapalāśavaṭakhadirapītūdūṃbarākhyavṛkṣāṇāṃbrāhmaṇādayo'rhanti | 45 || keśāntike'ti | keśalalāṭanāsikāmīpapramāṇāyathākramaṃbrāhmaṇādīnāṃdaṇḍāḥ kāryāḥ | 46 || ṛjavaiti | tedaṇḍābhṛṣṭaniścidrābhīṣaṇīyākārarahitāḥ satvacaḥ agnidoṣaśūnyāḥ syuḥ | nacataiḥ kiṃcidbhūtajātaṃ udvejanīyam | 47 || pratigṛhyeti | āmuṣmiṃstaṃtuṃtaddaṇḍaṃgṛhītvādityaṃ cābhidhyāyāgniṃpradakṣiṇīkṛtya bhaikṣyaṃyathāśāstraṃcaret | 48 || kathamityāha bhavatpūrvamiti | bhavati dehityevaṃbhavacchabdapūrvebhikṣāprārthanāvākyaṃbrāhmaṇauccārayet | evaṃ bhikṣāṃbhavati dehīti bhavanmadhyaṃkṣatriyaḥ | bhikṣāṃdehī bhavatīti bhavaduttaraṃvaiśyaḥ |
1.1.33
49 || mātaramiti | mātṛbhaginī mātṛṣvasā prathamamupanayanāṅgabhūtaṃbhaikṣametāyācennānyāṃvā ca pratyākhyānena brahmacāriṇonāvamānayet | nijā sodarā | 50 || samāhṛtyeti | tadbhaikṣyaṃyāvadarthaṃtṛptiparimāṇamamāyayā kadanaparihāreṇa bahumvyādṛtya gurave nivedya tenānugṛhītaṃsadācamya śuciḥ san prāṅmukho'śnīyāditi diṅniyamaḥ | ācamya upaspṛśyadvijonityamiti vakṣyamāṇavidhyanuvādastatrakhānivetyādināsyasaviśeṣasyacodiṣyamāṇatvāt | 51 || kāmyamidānīmāha āyuṣyamiti | āyuṣe hitamannaṃprāṅmukhobhuṅkte itiliṅarthoyaṃdraṣṭavyaḥ | anyathānarthakyādevaṃcāyuṣkāmaḥ prāṅmukhobhuṅkte uktaṃbhavatyevaṃyaśase hitaṃdakṣiṇāmukhaḥ śriyamicchan pratyaṅmukhaḥ ṛtaṃsatyaṃtatphalahetutvādannamamṛtaṃtadaṅmukhobhuṅkte | 52 || upaspṛśyeti | sarvadā brahmacaryādūrdhvamapi dvijaācamyānaṃ samāhito'nanyamanābhuñjīta | bhuktvā ca yathāśāstramupaspṛśet adbhibordereśca khānīndriyacchidrāṇi khāni copaspṛśecchīrṣaṇyānīti gautamasmaraṇāt | śirasyāni saṃspṛśet | upaspṛśedityuktvā khāni ca saṃspṛśediti yatpṛthagāhātovasīyate | yadupasparśanaṃ ācamanaśabdābhyāmirabhyukṣaṇamātraṃ pradhānaṃ ucyate svasparśānādikātvitikartavyateti | tathā cācamanamiti bhakṣaṇārthenaivadhātusamāravyānāt | 53 || pūjayediti | sarvadānnaṃpūjayedevatātvena prāṇārthatvena ca dhyāyedanindayaṃśvetadannamadyāt | dṛṣṭvā ca tuṣyetprasīdecca | hetvantarajamapi khedaṃjahyāt pratinandet | śraddhyānnityametanme syā dityevaṃ sarvaśaḥ sarvaprakāram |
1.1.34
54 || pūjitamiti | yasmātpratpūjitamannaṃsāmarthyaṃ vīryaṃca dadāti apūjitaṃca taddvayaṃ ubhayaṃnāśayati tasmātpūjitamadyāditi prakṛtastutiḥ phalārthatvena nityatāpatteḥ | 55 || nocchiṣṭamiti | ucchiṣṭaṃkasyacidapi na dadyāt | tathāntarā sāyaṃ prātaḥkālayormadhye nādyāt sāyaṃ prātaḥbhojanasyobhiśaśabdasya vā madhyavācitvādevaṃlabhyate'timātrabhojanaṃnakuryāt | ucchiṣṭaśca na kvacit gacchedavā anārogyamiti | yuṣmādrogahetutvāt anārogyakṛditi ca prāṇaharaṃviṣṭhādhikāyutpādanādapyanāyuṣyaṃ dṛṣṭārthajanakatvenāpi śāstranodanāsāmarthyādatikrameṇa karmāntarājitasvargopabhogapratibandhatvādapuṇyaṃca taddhetutvāllokavidviṣṭaṃca bahubhojanamavalokya garhaṇātparivarjayediti saṃbhūtadoṣakathanena prakṛtinindārthavādovidvepaṇārthaḥ | 57 || brāhmeṇeti | brāhmeṇa tīrthena prājāpatyadaivābhyām̐vā viproyāvajjīvamupaspṛśet pitryeṇa punaḥ kadāciditi nityānuvādaitarastutyarthāvidhānādeva pitryasyāprāpte vipragrahaṇaṃkṣatriyādipradarśanārthaṃ upaspṛśya dvijonityamiti etayorapi prakṛtatvāt | 58 || arthasiddhatvāllakṣaṇamāha aṅguṣṭhamūlasyeti | brāhmaṇasya dakṣiṇahaste pañcatīrthāni bhavantiiti pracetasaḥ smaraṇāt | dakṣiṇahastāṅguṣṭhamūlasyādhobhāge brāhmaṃtīrthaṃpracakṣate | kāya maṅgulīnāmūleye daivamaṅgulīnāmevāgraśabdasya sākāṅkṣatvātpitryaṃtayoradhaḥ tayorityasyāpisākāṅkṣatvāt prakṛtenāṅguṣṭhāṅgu linā saṃbandhaḥ |
1.1.35
59 || ācamanasyālaukikatvātsvarūpamāha tririti | prathamaṃ trīnvārānapastīrthenācāmettataḥ āsyaṃdyau vārau api śodhayettadanu ca khāni indriyacchidrāṇi adbhiḥ spṛśet tataḥ ātmasthānaṃ hṛdayaṃ athośiraiti | 60 || anuṣṇābhiriti | amṛtābhiriti śaṅkhasmaraṇāt agnisaṃparkarahitābhiḥ phenaśūnyābhiradbhiiruktena tīrthena vidvān śuddhikāmaekānte śucau deśe prāṅmukhaudaṅmukhovācāmet | 61 || kiṃpramāṇāāpaācāmedityata āha hṛdgābhiriti | hṛddmamāṇābhiradbhirvipraḥ śuṣyati | kaṇṭhaprāptābhiḥ kṣatriyovaiśyaḥ prāśitābhistālugatābhirṛtkaṇṭhatālugābhiriti yājñavalkyasmaraṇāt śuddhye'ntaḥ ācamanasya prakṛtatvīt jihvauṣṭhāsyāṃte spṛṣṭābhiḥ | upavītyādīnāmaprasiddhatvāt lakṣaṇamāha ācamanāvasare copavītasyācamanāṅgatvārtham | 62 || uddhṛtaiti | kārpāsamupavītaṃ syāduktalakṣaṇaṃ upavīti kaṇṭhasajane kaṇṭhaprakṣipte sati nivītī bhavatyevaṃsthite sati uddhṛte dakṣiṇe bāhāvupavītī bhavati | vāmauddhṛte prācīnāvītyevaṃlakṣaṇadvayamasiddhayarthamihaitannivītītalakṣaṇaṃmanuṣyakāryārthaṃca nivītaṃmanuṣyāṇāmiti śruteḥ | prācīnāvītīti saṃjñā vṛttyānurodhānnu prācīnamāvītyuktametacca pitrye karmaṇi | 63 || mekhalāmiti | vinaṣṭāni mekhalādīni apsu prakṣipyānyāni samantrakāṇi gṛhṇīyāttāni | tathā ca baudhāyanena sarveṣāmantraāmnātaḥ mekhalādibhiśca śāstravadvrahaṇaiḥ saha pratipattiniyamāt gṛhītānyāni mantravaditi ca kamaṇḍalorapyuktatvāt kamaṇḍalorapyudakārthaśāstravadgrahaṇamityavasīyate | punarrahaṇāccopanayanottarakālamapyeṣāmanuvṛttiranumīyate nopanayanagataiva |
1.1.36
64 || keśāntaiti | keśāntākhyaḥ saṃskārobrāhmaṇādīnāṃyathākramaṃṣoḍaśadvāviṃśacaturviṃśeṣu varṣeṣuvidhīyate | 65 || prāṅnābhivardhanātpuṃsaiti | puṃgrahaṇasya rūyarthatve pramāṇābhāvāt strīṇāmaprāptaityata āha amantriketi | eṣā sakalaṃsaṃskārapaddhatiḥ kālakramānatikramaṇena strīṇāṃsaṃskārārthamantravarjitā kāryā | 66 || evamupanayanepyamantrake prāptaāha vaivāhikaiti | yadvivāhavidhānaṃtadevāsauvaidikasaṃskāropanayanasthāne patisevā ca guruśuśrūṣāsthāne gṛhakṛtyaṃcāgniparicaraṇasthāne | 67 || eṣaiti | eṣadvijātīnāmupanayanabhavovidhiruktauttaptervyañjakaprakāṃśakaujātasyāpyanupanītasyājñātasamatvāt puṇyahetutvātpuṇyaḥ | idānīṃ upanītasyopanayanakarmaṇi saṃbandhastacchṛṇuta | 68 || upanīyeti | guruḥ śiṣyopanayanaṃ kṛtvā''dau prathamataeva śaucaṃśikṣayet aśuddhasya sarvatrānadhikārāta | tataācāraṃ bhṛtyutthānādikāryaṃca sāyaṃ prātaragnisamitprakṣeprādi sāndhyakarmānuṣṭhānaṃca śikṣayet | 69 || adhyeṣyamāṇaiti | ...śiṣyaḥ kṛtaśaucoditetikartavyatāyuktyācamanaḥ kṛtavakṣyamāṇabrahmāñjaliḥ | asthūlavasanaḥ san ...kho'dhyāpyaḥ | 70 || brahmārambhaiti | ānvahikavedāpāṭhārambhāntayoḥ sradāharahaḥ guroḥ pādopasaṃgra...saṃhatau ca kacchapake iti prasiddhasaṃniveśana hastau kṛtvādhyetavyaṃ yasmāttanbrahmāñjaliṃśabdenocyataityu'ṣibhiḥ smṛtaḥ ityalokikatvāt brahmāñjalisravarūpanirūpaṇam | 71 || kathaṃpunaḥ pādopasaṃgrahaṇaṃkaṃ kartavyamityataāha vyatyastapāṇineti | itaretaradigārpetahastena guroḥ pādopasaṃgrahaṇaṃ kartavyaṃ | vāmena ca hastena vāmapādaḥ sparśanīyaḥ dakṣiṇena tu dakṣiṇaḥ |
1.1.37
72 || adhyeṣyamāṇamiti | pratyāsannādhyayanaṃśiṣyaṃ analasośuruḥ sarvakālamadhīṣva bho iti brūyāt | virāmostviti coktānantaramadhyāpanānnivarteta | 73 || brāhmaṇaiti | vedapāṭhasrayārammāntayoroṃkāraṃsarvadā grahaṇārthādhyāpanakālātkālāntarepi kuryāt | yasramādyasya brahmaṇaḥ pūrvamoṃnakṛtastanna sravati gṛhītamapi vismṛtya gacchati parastācca viśīryate | yasya na kṛtastadviśīryate naivagṛhyate | 74 || prākkūlāniti | prāṇopasparśanaṃdarbhaiḥ prākkūleṣvāsanaṃceti gautamasramaraṇāt | prāgagreśu ca darbheṣuvāsīno'taeva ca pavitraiddarbherevaprāṇasthānādghṛdayaspṛṣṭaiḥ | pavitrīkṛtaprāṇāyāmaiśca śvāsanirodharūpaistribhiḥ prāṇāyāmaḥ tripañcadaśamātrā iti gautamoktaprāṇāyāmaiḥ pavitrīkṛtaḥ | tataoṃkāraṃ pūrvoktaṃ kartuyogyobhavati | 75 || brahmaṇaḥ praṇavaṃkuryādityasyārthavādamāha akāramiti | tribhyaiti | akārokāramakārātmakaḥ kilaiṃkāraḥ etaccākṣaratrayaṃ vedatrayātsrārabhūtaṃ prajāpatiruddhṛtavān | tathābhūrbhuvaḥsvarityetacca mahāvyāhṛtitrayamuddhṛtavāniṃdaṃceyaṃvyāhṛtistutiḥ | adhyayanakāletadvidhānārthānākasmāt stutiḥ vartateitiprayojanāta tatsaviturvareṇyamityasyāḥ savitṛdevatākāyāṛcaḥ pādaṃpādyaṃthākramaṃtribhyaevavedebhyaḥ parameṣṭhī hiraṇyagarbhaḥ prajāpatiḥ uddhṛtavānityasyapyadhyayanakālaḥ vidhyarthaḥ sāvitryarthavādaḥ | 76 | 77 || etaditi | etadoṃkārākhyamakṣarametāṃcasāvitrīṃbhūrbhuvaḥ svarityetadyāhṛtīpūrvāṃkāṃvedārthajñovipraḥ sandhyayorarjapan samastavedapuṇyena saṃbadhyate | iti vidvān brāhmaṇaḥ sandhyājapasaṃbhūtaphalamāhātmyakathanena prakṛta vidhitrayastutiḥ |
1.1.38
78|| sahastrakṛtvaiti | etattrayaṃsaṃhasravārān aharmmāsaṃyāvadbahirgrāmān dvijobhyasya mahadbrahmahatyādyapi pāpamapanudati | jīrṇacarmeva sarpaiti | rahasyaprāyaścittagatamāhātmyakathanena prakṛtavidhitrayastutiḥ | 79 || etayeti | etayā ṛcā sāvitryā viyuktovedādhyayanābhāvādupanayanakāle cātmīyopanayanākhyakriyayā viyuktobrāhmaṇakṣatriyavaiśyajātoniyantāṃśiṭaviṣaye prāpnotītyanuṣṭhānanindādvāreṇa vidhitrayopanayanayoḥstutiḥ | 80 || oṃkārapūrvikā iti | oṃkārapūrvikāstisraetābhūrādyāmahāvyāhṛtayonyayāścavināśiṣyaḥ tatphalasya dīrghakālatvāt pādatrayamuktā caiṣā tatsaviturvareṇyamiti sāvitrī brahmaṇomukhaṃ vedapramāidvāraṃ vijñeyamataḥ svādhyāyamādāve tadadhyeyamiti prakṛtārthastutiḥ | 81 || yadati | yaetāṃsāvitrīṃpratyahaṃtrīṇi varṣāṇyanalasodhīte savāyuriva sarvatrāpratihatagatiḥ khamūrtimānākāśarūpaḥ san sarvavyāpitvātparabrahma paramātmalakṣaṇamābhimukhyena prāpnotīti japamāhātmyakathanena prakṛtavidhistutiḥ | 82 || ekākṣaramiti | oṃkārākhyametadekākṣaraṃparaṃbrahma śabdaparaṃ brahmaṇovedāntadṛṣṭayoprāṇāyāmaḥ kṛcchāditapobhyaḥ prakṛṣṭaṃtapaḥ sāvitryāḥ prakāśādanyatprakṛṣṭaṃjapanīyaṃnāstītyevaṃ prakṛtaioṃkāra prāṇāyāmasāvitrī vidhīnāṃstutiḥ | maunātsatyaṃviśiṣyate | maunamanṛtadoṣaparihārātirekeṇa satyavacanenābhyudayotpādāditi stutiprasaṅgena satyābhidhānastutiḥ |
First 38 of 48 passages. Read on
Linked texts (1)
- Mānava Dharmaśāstra — Manu & Bhṛgu, Sanskrit