Pramāṇa · Search · About · API

Manava Dharmashastra 12.3

Manuṭīkā 12.3

Language
Sanskrit

12.3.1

nābhinandeteti | maraṇaṃjīvitaṃvā nābhilaṣen api tu bhṛtisaṃśuddhikālaṃyathābhṛtako'pekṣyate evaṃsvecchopanipati taṃmaraṇakālamapekṣeta | 45 || dṛṣṭibhūtamiti | prāṇyupaghātaparihārārthaṃcakṣuḥśodhitaṃpadaṃkṣipet | udakasūkṣmajantuparihārārthaṃca vastrasaṃśodhitaṃjalaṃpibet | satyapavitrīkṛtācavācaṃvadet | evaṃcamaunena hāsyavikalpaḥ asatsaṃkalpena parihāreṇa ca manasā pakkiīkṛtāramā sarvadā syāt | 46 || ativādāniti | sāmarṣavādān kṣameta na kaṃcana paribhavet | nacedaṃśarīramāśritya vyādhyāyatanabhūtaṃvidyudyudyotaiva vinaśvaraṃ etannimittakaṃ svargopavargaparipaṃthi kenacidapisaha vairaṃ kuryāt | 47 || kruddhyantamiti | saṃjātakrodhāya pratīpaṃnakrudhyeta | adhikṣiptaścādhikṣemāraṃbhaṃdraṃvadet | dharmo'rthaḥ kāmodharmārthāvarthakāmau dharmakāmārthakāmāsamastāścetyetāni yāni vācaḥ samoccāraṇanimittāni teṣvavakīrṇāṃvikṣiptāṃtadviṣayāṃsarvasya ca bhedasyāsatyarūpasyādanṛtārthīvācaṃ na vadedapi tu mokṣāśritāmeva vadet | 48 || adhyātmamatiriti | upaniṣadodhyātmavṛttiḥsan daṇḍakamaṇḍalavādiṣvapagataviśeṣāpekṣoniḥspṛho'sahāyaḥ san sukhābhyanninsaṃsārevicaret | 49 || naceti | bhūkaṃpādyutpātacakṣuḥspaṃdanādinimittaphalakathanena adyāśvinī dante nakhakarale khālakṣaṇaṃ ityetat nakṣatrāṅgavidyayā ca tayāyaṃnītimārgaicchannānyaṃvartitumityanuśāsanena śāstrārthavadanena cakadācidapi bhikṣāṃlabdhumicchet | 50 || neti | vānaprasthabrāhmaṇapakṣvibhiranyairbhikṣāṭanaśīlairvyamaṃgṛhaṃbhikṣārthena praviśet |

12.3.2

51 || kḷptakeśanakhaśmaśruriti | lūnakeśanakhaśmaśruḥ pātrī daṇḍakusuṃbhavān sarvabhūtānyapīḍayan niyatobuddhimān sarvadāvicaret | 52 || atejasāniti | sauvarṇalohādirvarjitāni acchidrāṇi bhikṣābhojanapātrāṇi syurnirvraṇāni ca teṣāṃca udakenaiva śuddhiryajñe camasānāmiva | 53 || ālābuṃvādārupātramiti | alābudārumṛttarutvaṅnirmitāni pātrāṇi pravrajitānāṃsyāyaṃ bhuvomanuraha | 54|| ekakālamiti | sakṛtprāṇayātrāmārthaṃ ekavārameva bhaikṣyaṃcaret | nobhayakālamapi bhaikṣacaraṇavistaraprasaṅganakuryāt| yasmādbhaikṣāśanātiśayena śaktoyatirannamadodrekāt viṣyāntareṣvapi sajjati| 55||vidhūmaiti | vigatadhūme kāle nivṛttamusalāvahananeṣu pākjvālāsūpaśāntāsu gṛhasthaparyanteṣu janeṣu kṛtabhojaneṣu ucchiṣṭaśarāveṣu tyakteṣu sarvadā yatirbhikṣāṃcaret | 56 || narāgīnaviṣādīsyāllābhābhaścenaṃnaharṣayedviti | lābhālābhayorharṣaviṣādau na bhajeta | prāṇāpyāyanamātramannaṃbhuñjīta | daṇḍakamaṇḍalavādimātrāyāmidaṃśobhananetyevaṃsaṃgaṃnakuryāt | 57 || atipūjitalobhāttabhikṣāṃyatanenavarjayet || atipūjitalobhaistuyatirmuktopibadhyate ||, pūjāpūrvakaṃ bhaikṣyalābhātsarvadāninyedataśca varjayet | yasmātpūjitalābhasaṅgotpattyā yatirmokṣamāṇopi saṃsārānprāmoti | 58 || alpānābhyavahāreṇeti | viṣayairūpādibhirupabhogārthamindriyāṇi alpānnabhojanena ekāntadeśaupaveśanena ca hriyamāṇāni viṣayendriyāṇi nivartayet | 59 || yasmāt indriyāṇāmiti | indriyajayanarāgadveṣādiahiṃsāvarjanairmokṣāya yogyobhavati |

12.3.3

60 || adhunendriyajayopāyatayā saṃsāraniṣedhamupadiśati avekṣeteti | śiṣṭakaraṇapratiṣiddhasevenenotpannapāpasamudbhavāḥkṣetrajñānāṃsarpakakalāsakṛmyādiśā- rīragāmīḥ yamagṛhepi narakapatanayātanāśca niśitatarakarapatravidārātmakāḥ śāstradṛṣṭyā vilokayet | 61 || yogamiti | iṣṭaviyogāniṣṭasaṃyogajarayābhibhavavyādhyupapīḍanāni karmadoṣodbhavāni paryālocayet | 62 || ve ityetati | asyakṣetrajñasya aśmāccharīrāduḥsahasandhibandhanivighaṭanapūrvakabahalataratamaḥpraveśakarkaśamutkramaṇaṃpunaśca śītoṣṇatiktakaṭukādijananyaśanapānādiduḥkhabahulegarbhautpattiṃmṛgālādinikṛṣṭajātyanantayonigamanāni ca karmadoṣasamudbhavānyavekṣeta | 63 || adharmaprabhavamiti | śarīravatāṃkṣetrajñānāṃ adharmakāraṇakaṃduḥkhasaṃvandhaṃdharmārthanimittakaṃca kṣemaṃsukhasaṃvandhamevekṣeta | ataitthaṃparyālocyendriyajaye mokṣopāyabhūte yateta | 64 || sūkṣmatāmiti | paramātmanaścittavṛttisthairyyeṇa sūkṣmatāmavekṣeta yaeṣo'ntarhṛdaye'ṇīyānitiśruteryadi bā śarīrādisthūlapadārthavyatiriktatvāvalaṃbanenoparacitasūkṣmatvavyapadeśe sati sūkṣmatāmavekṣeta | tathotkṛṣṭāpakṛṣṭaśarīreṣuśabhāśubhakalopabhogārthamadhiṣṭhātṛtvamapyavekṣeta | 65 || bhūṣitopicareddharmaṃyatratatrāśramevasanni ti | yasminkasmiṃścidāśramesthitaḥ sarvabhūteṣu samaḥ saṃn āśramaliṅgaparityāgenatadviruddhaveṣālaṅkārayuktopi tadāśramoktaṃyamasamūhamanutiṣṭhet | yasmāndaṇḍakamaṇḍalatvādidhāra ṇaṃdharmasyakāraṇaṃ api tu yamaniyamānuṣṭhānaṃyamaniyamānuṣṭhānakarmaprādhānyakhyāpanārthaṃ etalliṅganindāvacanaṃna liṅgaparityāgārthaṃvihitatvāt |

12.3.4

66 || atra dṛṣṭāntamāha phalamiti | katakavṛkṣaphalaṃsadyapi kaluṣodakaprasannatotpādakaṃ tathāpi tatsaṃbandhināmoccāraṇamātreṇaiva udakaṃprasannaṃ bhavati | api tu phalaprakṣepakriyāmapekṣate evaṃna liṅgadhāraṇamātreṇaiva dharmobhavatyapi tu anuṣṭhānamapekṣate | 67 || saṃrakṣaṇārthamiti | śarīrapīḍāyāmapi prāṇisaṃrakṣaṇārthaṃrātrāvahani bhūmimavekṣya paryaṭediti prāyaścittakathanārthamuktābhidhānaṃcāha | 68 || ahneti | yānacintitān prāṇino'hani rātrau vā yatirhanti taddvaghapāpanirharaṇārthaṃsnātvā savyāhṛtiṃsapraṇavāṃgāyatrīṃśirasā saha | triḥpaṭhedāyataprāṇaḥ prāṇāyāmaḥ saucyate iti vasiṣṭharutalakṣaṇān prāṇāyāmān ṣaṭ kuryāt | asyacaprāyaścittaprakarṣagotkarṣādādarārthaḥ asiñcitavattepi vyatikrame pāpaṃbhavati asmādajñānataiti vacanādavasīyaṃta| 69 || yasmāt prāṇāyāmāddati | prāṇāyāmābhūrbhuvaḥsvarityetābhirvyāhṛtibhiroṃkāreṇa ca yuktāḥ kuṃbhakapūrakarecakavidhānena kṛtāprakṛṣṭaṃtapobrāhmaṇasya boddhavyam | tatra bāhyābhyantaravāyoḥkoṣṭhapraveśaniṣkramaṇanirodhakuṃbhakocchvāsyavāyoranavaratotsargīrecakaiti | 70 || dahyantaiti | dhātūnāṃsuvarṇādyutpattipradāyagnimamadhye bhastrādinā dhmāyamānānāṃyathādravyāṇi dahyante evamindriyāṇāṃviṣayapravṛttyā ye rāgādyadoṣāudbhavanti te prāṇaniyaheṇa viṣayān prāṇaniyahaṇaviṣayānabhidhyāṃnaṃtatorāgādinyāvṛttiḥ ityetadanenocyate |

12.3.5

71 || evaṃ ca sati prāṇāyāmairiti | anantaroktanītyā prāṇāyāmairrāgādīn dahet | deśabandhaścittasya dhāraṇetiyogādilakṣaṇādicittasyāvyāpṛṣṭāvasthasya apratiṣṭhasya hṛdayādideśadhāraṇātmikābhiḥ kilbiṣaṃdahet | pāpamuddharturakṣet | pratyāhāreṇa ca manasoviṣayebhyaḥ pratyākarṣaṇena saṃsargāṃnindriyaviṣayasaṃparkānyān viṣayopalabdhihetūnuddharturakṣet | tatmatyaikatānyānaṃ iti yogaśāstroktalakṣaṇena vijātīyapratyayānanuviddhātmasākṣātkārarūpeṇa ca dhyānena dharmoṃjñānaṃvirāgamaiśvaryaṃsāttvikametadrūpaṃnityamasmādviparyyastaṃ ityetatsāṃkhyoktena dharmājñānādyaivairāgānaiśvaryyān guṇān dahet | 72 || uccāvaceṣviti | asya kṣetrajñasyotkṛṣṭāprakṛṣṭeṣu brahmādistambaparyyanteṣu bhūteṣuprāmimamasaṃskṛtātmabhiraśāstrāttairaivāharet yathāvadvijānīyādanena hetunā yaṃsaṃsārānpratipadyataiti | 73 || yasmāt samyagiti | ātmaviṣayasamyagjñānopetaḥ lpakabījavadātmajñāne sati kāryajananāsamarthainanivartyate saṃsāre notpadyate ātmajñānaśūnyaḥ punaḥ saṃsāramāva75 || ahisayeti | aśāstritahiṃsāvartanainendriyāṇāṃca viṣayasaktiparihāreṇa vaidikaiśca nityaiḥ karmabhistathāeśca kṛcchracāndrāyaṇānuṣṭhānairiha saṃsāre ca brahmaprāptilakṣaṇaṃpadaṃsādhayantīha ślokadvayenajñānakarmasamuccayaphalamāha |

12.3.6

75 || idānīṃ apavargasādhanabhūtavairāgyodbhavaviṣayakāyasvarūpanirūpaṇamāha asthisthūṇaṃsnāyubaddhamiti | jarāśokasamāviṣṭamiti | pṛthivyādibhūtavikāramāṃsādimayaśarīramidaṃgṛhakaṃtyajet | rūpakabhaṅgayācāsya gṛhatvaṃdarśayati | asthīni sthūṇāśva yasya tadvatpṛṣṭhadhatvāt snāyubhirbaddhaṃmāṃsarudhirābhyāṃ upaliptaṃcarmacchāditaṃmūtrapurīṣābhyāṃpūrṇa ataeva durgandhijaropetaṃābhyāṃ ākrāntaṃvyādhīnāṃ āśrayabhūtaṃ āturaṃkṣutpipāsādikāturaṃ bāhulyena rājasaṃna'śvaraṃ iti | 76 | 77 || tyakturvairūpyāt dṛṣṭāntadvayaṃdarśayitumāha nadīkūlamiti | yastāvadātmajñānābhyāsaniṣṭhena cātmatattvataḥ karmatyāgaparattaccharīrapātaṃnadīkūlavṛkṣavadapekṣeta yaḥ punaradhigataviviktātmajyotiḥ sabuddhipūrvakamapi śakunibhiriva vṛkṣamatkrāntisamavalaṃbanena dehaṃ tyajet | evamidaṃśarīraṃtyajan duḥkhamūlājalacaraprāṇibhedādiva saṃsārādvimucyate | ātmajñānābhyāsaniṣṭhasya satyapyantarā kathaṃcit śarīrapāte śarīrāntareṇāvaśiṣṭātmajñānaparipūraṇe sati apavargo'vaśyaṃbhavatīti yogavidāṃdarśanamatastaṃpratyapi tathā tyajannimaṃdehaṃrucchrādgrāhādvimucyate ityetat ghaṭate | 78 || priyedhviti | svadharmāvirodhinityeṣu kenacitkṛteṣu na prāgjanmārjitasukṛtamantareṇa kasyacit ghaṭate | tenāyaṃpuruṣomama priyakartā apitvātmakṛtasukṛtamityevaṃdhyānābhyāsenātmīyamevasukṛtaṃkartṛtvenāropya evamapriyeṣvapi kenacitkṛteṣvātmīyameva prāgjanmārjitaduṣkṛtaṃkāraṇatvena prakalpya tatsaṃpādayitāraṃpuruṣaṃpratirāgedveṣābhāvānvityaṃbrahmābhyeti tādbhāvyamupagacchati |

12.3.7

79 || yadeti | yadā pāramārthikena cetodharmeṇa sarvavastuṣu vigataabhilāṣobhavati tadā dehapātādūrdhvaṃ ihaloke śatamakhaṃprīmitvāpavargasukhaṃnityaṃprāpnoti | 80 || aneneti | anena vidhinā saṃsārasvarūpanirūpaṇātmakena śanaiḥśanaiḥ sarvānviṣayasaṃparkāṃstyaktvā tataḥ sarvadvaṃdvaiḥ kṣutsauhityādibhirviṃnirmuktaḥ siddhirūpe brahmaṇyavatiṣṭhate | 81 || dhyānikamiti | yadetacchāstramuktaṃ etaddhyānikaṃdhyāne na sati paramātmacintane satiutkṛṣṭaphalaṃbhavati yasmādātmasvarūpaviyona bhavati sonuṣṭhānaphalamaparipūṇaṃṃprāpnoti | yathārahasyabrāhmaṇaṃyovā etadakṣaraṃgāryyaviditvāsminloke juhoti tapastapyate yābahūni varṣasahasrāṇyantavadevāmya bhavatīti | 82 || adhiyajñamiti | yajñamadhikṛtya pravṛttaṃbrāhmaṇākhyaṃvedaṃdevatāmadhikṛtya pravṛttaṃdevatāprakāśanaparamagnirmūrdhetaDictioātmikṛtyātmāpaniṣatsu coktaṃsarvakālaṃjapet | 83 || idamiti | śāstrāthānabhijñānāṃbrahmava vaidārūyaṃśaraṇaṃgatiḥ ityutkarṣāpakarṣaprāmaparihārahetutvāt | evamidamevajñānavatāṃsvargāpavargamicchatāmiti | 84 || aneneti | uktenāśramasaṃbandhena yodvijaḥ pravrajyāmāśrayati ihaiva loke kalmaṣaṃnirdahya kṣayātparaṃbrahmarūpaṃsaṃpadyate |

12.3.8

85 || eṣadviti | eṣo'nantarokkoyetātmanāṃsaṃbaṃdhī dharmoyuṣmākamuktaidānīṃvedoditāgnihotrādikarmaparityāgināmetānaikamehāyajñānityādiprakāreṇa jñānabalādaṃgnihotrādi karma saṃpādinākarmabandhaṃśṛṇuta |'na cāgnihotrādīnāṃśruticoditānāṃsmṛtyā kathaṃtyāgaitivācyaṃ ātmajñānaniṣṭhaṃprati yāvadvaipuruṣobhāṣataityādi catuthīdhyāyādarśitaśrutiprakāriṇāsyāpyanuṣṭhānasya śrautatvādyadyapi gṛhasthaviśeṣaeva vedasaṃnyāsikastathāpi pravrajyāvaikalpikatvaṃsaṃnyāsiksya jñāpayituṃpravrajitadharmasamanantaraṃ abhidhānamevaṃca gṛhasthavedatvena vedasaṃnyāsiksya cāturāśramyāntarbhāvādāśramāṇāṃcatuskhidisamuccayavikalpabādhāpakṣān darśayituṃ tāvadiṣṭamāha | 86 || brahmacārīti | yaete brahmacaryādayaāśraminaḥ pṛthaguktāete gṛhasthajanyāḥ evaṃśca gṛhasthavyatiriktāśramibhiḥ śāstravyatikraṃ tānāṃnāstihastacaryādyāśramādhikāraḥ | 87 || sarvepīti | sarvepi catvāropyapi śabdānnayodbhāvekaeva hyuktaśāstrānatikrameṇānuṣṭhituḥ santoyathoktānuṣṭhātāraṃ vipraṃbrahmaprāptilakṣaṇaṃgatiṃ prāpayanti | samuccayavikalpapakṣāṇāṃ brahmacaryātsikta ityādiśrutimūlaṃdarśitam | bādhāpakṣepi jarāmayaṃvā etatsatraṃyadagnihotraṃjuhoti yaddarśapūrṇamāsāmyāṃyajataityādi śrutimūlatvaṃ evaṃ ca samuccayavikalpabādhāpakṣāṇāṃsarveṣāṃśrutimūlatvāyathārucyanyatamapakṣānuṣṭhānaṃnaiṣṭhikatvasyāpi śrutimūlatvaṃdarśitam | evaṃśca yatkaiścinnaiṣṭhikatvādīnāmnātaṃtvādgārhasthyena śrautena bādhogārhasthyebhyanadhikṛtaṃ andhādiviṣayatācetyuktaṃtadasat sarveṣāṃpratyakṣaśrutimūlatvasya darśitatvāt |

12.3.9

88 || sarveṣāmiti | sarveṣāmeva brahmacaryādīnāṃsaṃkhyān gṛhasthabāhulyena sākṣādvedavākyaiḥ karmavidhānādgṛhasthaḥ śreṣṭhaiti manvādibhirucyate | saca yasmān brahmacāritāpasayatīn bhikṣādinābhiṣoṣayati | yathoktaṃ jñānenānnena cāṇvahaṃgṛhasthaireva dhāryante iti tasmādasau śreṣṭhaḥ | 89 || yatheti | yathāgaṅgāśoṇādyāḥ sarve nadīnadāḥ samudre'vasthānaṃprāpnuvanti | evaṃsarvaevabrahmacāryādayaḥ āśramaṇo annādilābhārthaṃ gṛhasthaviṣaye'vasthitiṃprāmuvanti | 90 || caturbhiravamapye tairiti | etaiścaturbhirbrahmacāryādibhiḥ āśramabhirdvijairvakṣyamāṇadaśakāraṃṇiko dharmoyatnenābhyasanīyaḥ | 91 || dhṛtiriti | saṃtopoparādhasahanaṃśītātapādidvaṃdvasahiṣṇutā paradravyāpaharaṇaṃkṣudbhāryādiśuddhirjitendriyatānupahatānuddhirātmajñānaṃyathopalabdhābhidhānaṃ krodhasyānutpattirityetan daśaparimāṇaṃdharmalakṣaṇaṃsarvametadiha śāstravikṣiptamuktamapi prāyaśaetāvanmātratvāddharmasyeha punarucyate | saṃkṣepatosaṃmohenāvabodhārtham | 92 || daśakṣaṇānīti | ye brāhmaṇāetāni daśalakṣaṇāni paṭhanti paṭhitvā cānutiṣṭhanti te utkṛṣṭaṃsthānaṃbrahmalokaṃvājñāne sati mokṣaṃprāmuvanti | | 93 || daśalakṣaṇikamiti | evaṃdaśalakṣaṇikamuktaṃdharmasaṃyatamanaācarannupaniṣadaḥ samyak jñātvā tribhirṛṇaiṛṇavānityādyupāvṛttarvaṇatrayodvijauktaṃ vedasaṃnyāsitvamanutiṣṭhet |

12.3.10

94 || saṃnyasyeti | sarvāṇyapyagnihotrādikarmāṇi parityajya jñānenaivāpareviprā ityevamādiprakāreṇa jñānabalāttānyanutiṣṭhannabuddhipūrvāsaṃcitapāpānyuttaraśloke vakṣyamāṇatvāt saṃnyāseneva saṃharan gṛhītaniścayovedaṃgranthatorthataścābhyasyan putragatasamṛddhacepatena putropahṛtagrāsācchādanavṛttitvāt sukhaṃvaset | 95 || evamiti | evamuktanītyā karmāṇi agnihotrādīni parityajyātmajñānārakhyasvakāryapradhānovigatābhilāṣakaḥ saṃnyāsenāsaṃcetitotpannaṃ pāpaṃnihṛtya brahmalokaṃjñāne vā sati mokṣaṃprāmoti | 96 || eṣaiti | eṣabrahmacārigṛhasthavānamasthapravrājitānuṣṭheyarūpaśvatuḥprakārobrāhmaṇasaṃbandhī puṇyahetutvātpuṇyo brahmalokāpavargaphalatvāt paraloke'kṣayaphalodharmoyuṣmākamuktaḥ evaṃcātmādvrāhmaṇagrahaṇāt brāhmaṇaḥ pravrajedgṛhāditi cāsmādbrāhmaṇāḥpravrajantīti śruterbrāhmaṇasyaiva pravrajyādhikārona dvijātimātrasyetyavasīyate | idānīṃrājasaṃbandhinaṃdharmaṃśṛṇuta | 97 || itiśrībhaṭṭamādhavātmajagoviṃdarājaviracitāyāṃmanuṭīkāyāṃyatidharmaḥṣaṣṭhodhyāyaḥ | 6 ||

Linked texts (1)