Manava Dharmashastra 4
Manuṭīkā 4
- Language
- Sanskrit
Contents
- 4.1 — 4 parts
4.1.1
pitṛbhiriti | pitṛbhrātṛbhartṛbhirvahnīṃsaṃpadamāmukāmaiḥstriyaḥpūjyāalaṃkartavyāśca |
55 || yatreti | yasminkule pitrādibhiḥstriyaḥpūjyante tatra devatāḥprasīdanti | yatra punaretānapūjyante tatra devatāprasādābhāvāyāgādikriyāḥsarvaniṣphalāḥ bhavantīti |
56 || śocantaiti | yasminkule navoḍhāduhitṛsnuṣādyāḥ saśokābhavanti tatkulaṃ kṣiprameva vinaśyati | ...rnānibhavanti tatsarvvakālaṃ vṛddhimeti |
57 || jāmayaiti yānigṛhāṇi navoḍhāduhitrādyāścāpūjitāḥseco 'bhicāraviśeṣahatānīvaṃ sarvvanāśanaśyanti |
58 || yasmādevaṃ tasmādetāḥsadābhyarcyāiti | bhūtikāmairabhyudayecchubhiḥ satkāreṣūtsaveṣuca || tasmātkāraṇādetāḥsaṃkareṣu kaumudīmahānavamyādiṣu upanayanādiṣuca sarvvakāmairmanuṣyairābharaṇavastrabhojanairnityaṃ abhipūjanīyāḥ |
59 || saṃtuṣṭaiti | yasminkule bhāryyayā hetubhūtayā nityaṃbhartā nivṛttābhilāṣo bhāryyāpica yatranityaṃsvabhartrohetubhūtenānupajātanarāntarābhilāṣā tatrāvicalaṃ maṅgalaṃ bhavati |
60 || yadīti | yadistrī sugandhalepanādinā kāntimatī na bhavettadābharttāraṃnapraharṣayat | bharturapraharṣāccagarbhagrahaṇaṃnabhavati |
61 || kiṃca striyāṃturocamānāyāmiti | striyāṃveṣādinā kāntimatyāṃbharttumanoharatayā parapuruṣasaṃparkābhāvāttatkulamujjvalaṃbhavati | tasyāṃpunararocamānāyāṃ bhartṛdviṣṭatayā narāntarasaṅkalpataḥ sakalamevakulaṃmalinībhavati |
62 || kuvivāhairiti | āsurādivivāhasaṃskārābhāvavedānadhyayanabrāhmaṇāpūjanaiḥ prakhyātakulānyapakarṣaṃyānti | tasmādetatpariharaṇīyam |
4.1.2
63 || śilpainavyavahāreṇeti | ayājyayājanaiśceti | citrakarmādiśilpadhanaprayogakevalaśūdrāpatyagavāśvarathakrayavikrayādikṣiptirājasevāvrātyādiyājanayāgādikarmābhāvabuddhimattvānadhyayanaiḥ kṣipramevakulānyapakarṣaṃyānti |
64 |
65|| mantrataiti | yadyapi dhanena kulamitipravādaḥ | tathāpivedādhyayanāvabodhatadarthānuṣṭhānayuktāni punaḥkulānyalpadhanānyapi utkṛṣṭakulamadhye gaṇyatāṃprāpnuvanti mahatīṃkhyātimarjayanti | vivāhaprasaṅgena prasaktānuprasaktikayaitatsarvvamuktam |
66 || vaivāhikaiti | aṣṭakādi gṛhoktaṃkarma yathāśāstraṃ vakṣyamāṇapañcayajñānuṣṭhānaṃcābhisaṃpāyaṃmātyahikaṃpākaṃ vivāhabhare agnau gṛhasthaḥkurvīta |
67 || pañcasūneti | pracanadṛṣatsūrpolūkhalapadghaṭyāḥpañcagṛhasthasya sūnāiva ghātanasthānāni yāni svakārye yojayan pāpena saṃbadhyate | evaṃ cāsmātsūnāvacanāttāsāṃniṣkṛtyarthamiti ca niṣkṛtirvacanāt sūnādoṣairnalipyataititaddoṣāmidhānāt | adharmahetutvamāsāṃtanniṣkṛtyarthaṃ mahāyajñānāmityavasīyate | śāstraiṛgocaratvādadharmādharmayornacaivaṃsati mahāyajñānāmanityatāpattiḥ | devatātithi bhṛtyānāmṛṣayaḥpitarodevatāityevamādireṣāṃnityatvapratipādanāya sandhyopāsanāvadubhayārthatvameṣām |
68 || tāsāmiti | tāsāṃculyādīnāṃsūnānāṃyathākramaṃniṣkṛtyarthaṃ tadutpannapāpanirharaṇārthaṃpratyahaṃpañcamahāyajñāngṛhasthānāṃmanvādibhiḥ smṛtāḥgrahaṇaṃ teṣāmapidevatātvāttathā ṛṣīṇāmapi devatānāmityigrahaṇaṃ teṣāmapi karttavyatā smṛtau smṛtāḥ |
4.1.3
69|| tecaṃ adhyāpanamiti | japohutaiti vakṣyamāṇodhyāpanaśabdenādhyayanamapigṛhyate satrahmayajñaḥ | pitṛtarpaṇaṃpitṛyajñaḥ | agnauhomodaivayajñaḥ | bhūtabalirbhūtayajñaḥ | atithipūjanaṃmanuṣyayajñaḥ | etevakṣyamāṇāḥkarttavyatāviśeṣāddahattvarūpamātreṇa nirdiṣṭāḥ |
70 || pañceti | etānpañcamahāyajñān yoyathāśaktinajahāti sasarvvakālamapi gṛhe vasan culyādisūnājanitaiḥ pāpairnasaṃbadhyate |
71 || devatātithibhṛtyānāmiti | devatāśabdena bhūtānāmapigrahaṇaṃ teṣāmapidevatātvāt | tathā ṛṣīṇāmapidevatānāmitiyagrahaṇaṃ teṣāmapi devatātvasmaraṇāt bhṛtyāḥ || vṛddhaucamātāpitarausādhvībhāryāsutaḥśiśuḥ || apyakāryaśataṃkṛtvābhartavyāmanurabravīt ityuktvāeṣāṃdevatādīnāṃpañcānāṃyonadadāti saprāṇāndhārayannapinajīvati jīvitakāryābhāvāt |
72 || evaṃ cākaraṇanindayaiṣāṃnityatāmāha ahutaṃcahutaṃcaiveti | uttaraśloke eṣāṃvyākhyārthobhaviṣyati | etāneva pañcamahāyajñānebhirnāmāntaraṃmunayaācakṣate | nāmamātrabhedonavastubhedaityetatpratipādayituṃ saṃjñāntarapradarśanametat |
73|| japaiti | ahutaśabdena japobrahmaya-
jñākhyaḥ smṛtaḥ | hutaśca homodevayajñaḥ | prahutaśca bhautikobaliḥbhūtayajñaḥ | brāhmaṃhutaṃ taddijāgryasya brāhmaṇasyārcyaṃ prāśitaṃcapitṛtarpaṇaṃpitṛyajñaḥ | yadi kathaṃcitsakalamahāyajñāmahānuṣṭhānāsaṃpattistadā |
74||
ityatavepiñcecakarmaṇi | ubhayatrāṃpiyuktohīti | brahmayajñadevayajñānuṣṭhānenityaṃyalavānsyāt tasmādevaṃyajñāmānuṣṭhānādidaṃsthāvarajaṅgamaṃrūpaṃjagaddhārayati |
75 || tathāca
4.1.4
agnāvāhutiḥsamyagyathāvidhi prakṣiptā hutā rasāharaṇarūpatvādādityasyādityaṃprāpnoti sāāhutirasaḥ kālena paripakkaḥ ādityādṛṣṭirūpeṇa jāyate | tatonnaṃ tadupabhogenaca 'jāyante |
76 || apica
yathāprāṇavāyvavalaṃbanena sarvaprāṇinojīvantyevaṃgṛhasthāśramamāśrityāvalaṃbyāśramantarāṇi bhriyante |
77||
yasmādgṛhasthavyatiriktāstrayopyāśramiṇovedāthapadeśānnadānābhyāṃ gṛhasthairevopakriyate, tasmācchreṣṭhāśrāmomṛhasthaḥ | gṛhā patnī medhoyajñaḥ gṛhādhīnomedhoyasya gṛhamedhī | gṛhāyāṃtiṣṭhantītigṛhasthāḥ | gṛhāasyāstītigṛhī |
78||
sagṛhasthāśramolavargasaṃbandhaṃ anaṃtamihaloke suratasaṃbhogatvānnanādisukhamanantamicchatā prayatnenānuṣṭheyo'saṃyateṃdriyairdhārayituṃ na śakyaiti gṛhasthāśramaphalakathanam natvānityatāpattiḥ |
79 || yataāha
4.80
kiṃtadityāha
nānāprakāratvādarcanasya svādhyāyāderacanārthatvamaviruddhaṃ pūrvoktamahāyajñārthaiḥ svādhyāyādibhiḥ ṛṣidevapitratithībhūtāni yathāśāstramarcayet |
pitṛbhyaḥ prītimutpādayan annodakakṣīramūlaphalairyathāsaṃbhavaṃpratyahaṃśrāddhaṃkuryāt |
82 ||
paṃcayajñāntargate pitṛprayojanaekamapi śaktyā sati saṃbhave bahūnapi viprānbhojayet | āddhaśabdenodanādvaiśvadevabrāhmaṇabhojane prāptaāha |
4.83
vaiśvadevārthasyānnasya satovaivāhikegnau kālāntarāhite vā parisamūhanādi gṛhyoktetikartavyatāpūrvakamābhyovakṣyamāṇābhyodevatābhyaḥ pratyahaṃbrāhmaṇohomaṃkuryāt | brāhmaṇagrahaṃ dvijapradarśanāthaṃ trayāṇāmuktatvāt |
svāhākārapradānāhomāiti smaraṇādagnaye svāhā somāya svāhāityevamādau kṛtvā tatoyīṣomābhyāṃsvāhetyagnīṣomayoḥ samastayorhomaṃkuryāt | tadanuviśvebhyodevebhyohutvādhanvaṃtaraye kuhvānumatyai prajāpataye dyāvāpṛthivībhyāṃ antegnayesviṣṭakṛtaityevaṃ gṛhyethiviśeṣaṇatvāt sviṣṭakṛtaete svāhākārāntahomāḥ kāryāḥ |
85 |
86 ||
evamuktaprakriyayā samyakpratikṣaivataṃ havihum̐tvā prācyādyattu sarvāsu dikṣu prācyāmindrāyanamaindrapuruṣebhyodakṣiṇasyāṃyamāya yamapuruṣebhyaḥ paścimāyāṃvaruṇāyavaruṇapuruṣebhyaḥ uttarasyasomāyāṃsomapuruṣebhyaityevaṃpradakṣiṇāvarta indrādibhyaḥ sānucarebhyobaliṃdadyāt | gṛhyaevadarśanādihāntakādiśabdābhidhānuṃchandobhaṅgabhayāt |
87 ||
marudbhyaityevaṃdvārapradeśe'dbhyaityetadapāṃmadhya vanaspatibhyaityevaṃvmuśalolūkhale dvaṃdvaikavadbhāvādvikalpenānyatra baliṃdadyāt |
88 ||
vāstupuruṣasya śiraḥpradeśe uttarapūrvasyāṃdiśi śriyai tasyaiva ca pādapradeśe dakṣiṇapaścimāyāṃ bhadrakālyai brahmaṇavāstoṣpataye cetigṛhamadhye dvandvanirdeśepi āṅanirdeśābhāvāddevatādvayaṃ |
89 ||
viśvebhyovaiśvadevebhya
...māhutiḥ | viśvebhyodevebhyaḥ iti nāmnākāśeprākṣipet | divācarebhyobhūtebhyaitidivānaktaṃcarebhyobhūnaktamitiśabdadarśanāt etadādhārāntarasyāvacanāt ākāśasyacaprastutatvāt ākāśaeva |
90 || pṛṣṭhevāstvostyeveti | veśmanaupari veśmanaḥ pṛṣṭhe vāstupṛṣṭhadeśe vā tatra sarvānnabhūtayenamahyetyevaṃbarbaliṃkuryāt | balyarthe dhṛtānnaśeṣaṃsarvadakṣiṇasyāṃdiśi svadhāpitṛbhyaitiprācīnāvītītyevaṃgṛhyadarśanāt pitṛbhyoharet |
91 || śunāṃceti | tadanvanyadannamuddhṛtya śvapatitaśvapākakuṣṭhyādikākakṛmīṇāṃśānakairajovaguṇṭhanaparihāreṇa bhuvi nikṣipet |
92 || evamiti | evamuktanītyābhihita sarvabhūtāni nityamannādinā yaḥpūjayati satejaḥśarīrobhūtvā spṛṣṭena mārgeṇa yenāśumāpyeteśarīrapātasamanantarameva tena brahmalokaṃgacchati | iti pañcayajñaphalakathanaṃ nacānityatāpattirityuktam |
93 ||
Linked texts (1)
- Mānava Dharmaśāstra — Manu & Bhṛgu, Sanskrit