Manava Dharmashastra 3.125
Manvarthamuktāvalī 3.125
- Language
- Sanskrit
3.125
abhivādane kṛte pratyabhivādayitrā abhivādako viprādiḥ ‘‘āyuṣmānbhava saumya’’ iti vācyaḥ| asya cābhivādakasya yannāma tasyānte yo'kārādiḥ svaro nāmnāmakārāntatvaniyamābhāvātsa plutaḥ kāryaḥ| svarāpekṣaṃ cedakārāntatvaṃ vyañnānte'pi nāmni saṃbhavati| pūrvaṃ nāmagatamakṣaraṃ saṃśliṣṭaṃ yasya sa pūrvākṣarastena nāganturapakṛṣya cākārādiḥ svaraḥ plutaḥ kāryaḥ| etacca ‘‘vākyasya ṭeḥ pluta udāttaḥ’’ (pā0 sū0 8|
2|82) ityasyānuvṛttau ‘‘pratyabhivāde'śūdre’’ (pā0 sū0 8|
2|83) iti plutaṃ smaranpāṇiniḥ sphuṭamuktavān| vyākhyātaṃ ca vṛttikṛtā vāmanena—‘‘ṭeriti kim, vyañnāntasyaiva ṭeḥ pluto yathā syāt’’ iti| tasmādīdṛśaṃ pratyabhivādanavākyaṃ ‘‘āyuṣmānbhava saumya śubhaśarman’’ evaṃ kṣatriśasya balavarman evaṃ vaiśyasya vasubhūte| ‘‘pluto rājanyaviśāṃ vā’’ iti kātyāyanavacanātkṣatriyavaiśyayoḥ pakṣe pluto na bhavati| śūdrasya pluto na kāryaḥ, ‘‘aśūdre’’ iti pāṇinivacanāt| ‘‘striyāmapi niṣedhaḥ’’ iti kātyāyanavacanātstriyāmapi pratyabhivādanavākye na plutaḥ| govindarājastu brāhmaṇasya nāmni śarmopapadaṃ nityaṃ prāgabhidhāya pratyabhivādanavākye ‘‘āyuṣmān bhava saumyabhadra'' iti nirupapadodāharaṇasopapadodāharaṇānabhijñatvameva nijaṃ jñāpayati| dharaṇīdharo'pi āyuṣmān bhava saumya, iti saṃbuddhivibhaktyantaṃ manuvacanaṃ paśyannapyasaṃbuddhiprathamaikavacanāntamamukaśarmetyudāharanvicakṣaṇairapyupekṣaṇīya eva|